Un certo Dostoevskij. Biografia polifonica in lettere, diari e testimonianze

by Pavel Fokin, Paolo Nori (Prefazione)

Aleksandr Egorovič Vrangel’, amico di Dostoevskij negli anni dell’esilio in Siberia, racconta che il grande romanziere addomesticò delle bisce per spaventare a morte le donne che si ostinavano a rubargli i fiori dalle aiuole. «In seguito», ricorda Vrangel’, «ridemmo a più non posso per molto tempo, ripensando all’accaduto». Che Fëdor Michajlovič fosse un tipo particolare lo sapevano un po’ tutti i suoi amici: mentre lo ascoltava leggere in anteprima ad alta voce il romanzo Povera gente, lo scrittore Grigorovič ricorda che «pieno di ammirazione all’inverosimile, qualche volta tentai di saltargli al collo; mi tratteneva solo la sua avversione verso le effusioni rumorose ed espressive». Abbiamo in fin dei conti un’idea un po’ stereotipata di Dostoevskij: il grande scrittore cupo e meditabondo, tormentato dai suoi stessi pensieri, idealmente sempre emaciato come nelle foto in Siberia. Questo è quello che succede ogni volta che si sedimentano le letture critiche di secoli di saggi e biografie, riducendo la persona a personaggio. Ma, a sentire la viva voce di chi l’ha conosciuto, il più grande romanziere russo dell’Ottocento era anche un procrastinatore che non voleva mai mettersi a lavoro, o un oratore brillante tra amici che diventava poi ansioso e taciturno quando si trovava tra estranei. Un certo Dostoevskij, simpatico ad alcuni e antipatico a molti, golosissimo di dolci, prodigo di prestiti, con una bassa opinione di sé e della sua opera ma cordiale verso gli ammiratori. Uno che a sedici anni, quando morì Puškin, avrebbe voluto portare il lutto e che da studente dovette ripetere l’anno perché l’insegnante di algebra «voleva sicuramente bocciarmi». Un marito geloso ma affettuoso, un padre che addobbava l’albero di Natale in piedi su uno sgabello e ballava la mazurka con i figli. Lo storico della letteratura Pavel Fokin in questa biografia polifonica ricostruisce per la prima volta la vita dell’autore attraverso fonti contemporanee: aneddoti, lettere, atti di processi e memorie scritti da poeti, rivoluzionari, critici, parenti e amici. Un certo Dostoevskij ci restituisce la vita romanzesca di uno dei più amati scrittori di sempre, attraverso la stima dei colleghi, la soggezione dei conoscenti, la tenerezza dei familiari, il ricordo prezioso di chi ebbe modo di incontrarlo anche solo una volta.

Genres: Nonfiction, Russia, Biography

477 pages, Kindle Edition

First published January 1, 2007

About the author

Pavel Evgenievich Fokin Павел Фокин [Павел Евгеньевич Фокин] is a writer and biographer. Literary historian, candidate of philological sciences. Leading researcher at the State Literary Museum, Moscow. Personal biographer of Alexander Zinoviev. Author-compiler of the book series "Classics without gloss", books and more than 70 articles on the history of Russian literature and methods of teaching it.

Pavel Fokin graduated from the Faculty of Philology of the Kaliningrad State University in 1988. From 1991 to 1994 he studied at the correspondence postgraduate study at the Institute of Russian Literature of the Russian Academy of Sciences (Pushkin House). In 1995 he defended his Ph.D. thesis on the topic "The structure and image of the author in the" Diary of a writer "1876-1877. F.M. Dostoevsky ”. Author of the scientific concept of the exposition of the State Literary Museum “What is my faith. Spiritual search of Russian literature. To the 2000th anniversary of the Nativity of Christ ”(Moscow, Petrovka st., 28)

P. Fokin is a regular participant in the annual International Readings “Dostoevsky and World Culture” (St. Petersburg, since 1988), “Dostoevsky and Modernity” (Staraya Russa, since 1989), seminars of the German Society of F.M. Dostoevsky (1993 - 1997, 1999, 2000). He took part in the IX and X Congresses of the International Dostoevsky Society (New York, 1998; Baden-Baden, 2001), in the International Symposium “Dostoevsky and the 21st Century” (Chiba, Japan, 2000).

Reviews

[Dana Loo · Rating 5 out of 5]

Ho letto parecchie biografie su Dostoevskij ma questa a più voci, costruita grazie alle testimonianze personali di chi lo ha conosciuto veramente e amato, e apprezzato e venerato è una delle più originali e ci fa conoscere un po' di più e meglio, soprattutto come uomo, il più grande, a mio parere, scrittore russo di tutti i tempi...

[Engi · Rating 5 out of 5]

"Camminavo lungo la prospettiva Nevskij con uno studente di medicina. C'imbattemmo in Dostoevskij, veniva verso di noi. Lo studente si tolse rapido il berretto. 'Davvero conosce Fëdor Michajlovič?' chiesi. 'Non lo conosco di persona', risposte lo studente, 'non gli ho fatto un inchino, mi sono scoperto il capo davanti a lui come faccio sempre quando passo davanti al monumento di Puškin a Mosca"

Testo per veri fan di Fedja, da cui emerge il ritratto di un uomo sensibile e introverso, a cui piacciono i bambini e i dolci, un "penitente" che legge ogni volta in cui può e strega tutti quando lo fa ad alta voce. Particolarmente toccanti gli estratti dal memoriale di Anna Grigor'evna e il racconto, da vari punti di vista, del famoso discorso a Puškin.

"Sono ancora come fracassato" mia nuova frase passepartout per descrivere un evento che mi ha causato una qualsiasi forte emozione.

[Ramzy · Rating 4 out of 5]

350 صفحة عن حياة دوستو كانت قليلة في حقه من وجهة نطري

[Rodjanikov · Rating 3 out of 5]

I've reached levels of parasocialism I didn't think possible
I love him, that's all

[Krys · Rating 4 out of 5]

Толькі абрысы
Пачнем зводдаль. Я належу да той прыўкраснай паловы чалавецтва (рэалісты сказалі б, што палова - гэта грандыёзнае перабольшанне, але мы не рэалісты, а рамантыкі), якая аддае перавагу Лермантаву перад Пушкіным і Дастаеўскаму перад Талстым.

Напрыклад, любоў да Лермантава перадаецца ў нашай сям'і ў спадчыну па жаночай лініі, хоць і не генетычна, а паветрана-кропельным шляхам (праз чытанне на памяць). Мне ёсць, што пра яго сказаць... але больш ёсць, чаго пра яго памаўчаць. Гэта надта асабістае.

Дастаеўскі менш паветраны і датклівы. Чытаць пра Дастаеўскага не так страшна, не так рызыкоўна. Крыштальнасць вершаў можа разбурыцца ад дотыку рэальнасці. Змрочная проза мусіць вытрываць змрочнасць жыцця. Я баюся знайсці крыніцы паэзіі, што насуперак прыродным законам бруяць з хтанічнага побыту ў паднябёсы, але я хачу знайсці вытокі жарсці раманаў Дастаеўскага, у якіх першыя паверхі нябёсаў перакручаныя ў фарш з чарназёмам чалавечага нізу. Адкуль фантасмагарычныя дамы, змрочныя студэнты і гадзенькія спадарыкі, адкуль істэрыка, надрыў, выбух?.. Зараз я ўсё зразумею...

Або не зразумею...
Кніга Фокіна не пра тое...

Калі шчыра, я чакала мастацкую белетрызаваную біяграфію, лінейны храналагічны аповед, аналіз, паралелі жыцця на тэксты. Чаканні не спраўдзіліся, але і надта расчараванай я не пачуваюся.

Кніга ўяўляе з сябе альбом замалёвак. Іх каштоўнасць найперш у тым, што малявалі з натуры. Іх слабасць у тым, што малявалі не заўсёды мастакі, не заўсёды з добрым зрокам, часам без належных прыладаў, часам з вельмі абмежаванай палітрай. Гэткая брама Расёмон: паказанні сведак, кожны са свайго боку і ракурсу апісвае тое самае. Мноства рознастылёвых эцюдаў-накідаў (аловак, акварэль, пастэль, алей) у нейкім постмадэрновым графічным рэдактары накладаецца адзін на другі, сумяшчаецца - і вынікам дае шматвымерную жывую постаць. …Жывую? Ва ўсялякім выпадку не менш жывую за кніжнага персанажа.

Не лінейны аповед, хоць і выбудаваны больш ці менш храналагічна. Не гісторыя чалавека як раман, а такая троху школьная тэматычная нарэзка: усё пра знешнасць, усе апісанні жытла, усе згадкі пра падучую, а цяпер любімыя стравы... а зараз пахаванне з розных кропак агляду...

Мы спынімся на ўсіх неабходных пунктах (прыдрацца няма да чаго): дзяцінства, бацькі, нядобранадзейная кампанія, зняволенне, высылка, служба, вяртанне ў літаратурную дзейнасць, другая жонка (пра першую інфармацыі малавата), дзеці, хвароба, смерць, ушанаванне... Без глянца?.. Але і без наведзенай рэзкасці, "нібы праз цьмянае шкло".

Безумоўна, гэта дае ілюзію аб'ектыўнасці. Ілюзію, бо выбарка фактаў па азначэнне неаб'ектыўная... фактам выбаркі. Аб'ектыўнасці ў значэнні адсутнасці яскравага суб'екта, Дастаеўскі тут - аб'ект. Партрэтаваны. Змушана застылы ў патрабаванай позе. Пры гэтым немагчыма змясціць акцэнт з Дастаеўскага на "асяроддзе". Немагчыма дасканала вызначыць стыль, майстэрства, саму асобу апавядальніка. Не паспяваеш пазнаёміцца з ім. Толькі заўважыш нейкую асаблівасць, а ён табе "Не, не, мяне няма - вось Фёдар Міхайлавіч..."

Калі б гэта былі цалкам успаміны, напрыклад, жонкі, потым брата, тады дачкі, сябра аднаго, другога, вытрымкі з дзённіка самога пісьменніка... мы мелі б некалькі гісторый, некалькі ліній, доўгіх пасьянсавых змеяў (некаторыя сходзяцца, некаторыя - не). Так жа перад намі наўмысная нарэзка-выбарка (я ў дзяцінстве любіла раскладаць карты адпаведна некалькім прыдуманым сістэмам, што супрацьпастаўляліся рандомнасці і хаатычнасці пас'янсу): стосік па масцях, стосік па лікавым значэнні, стосік па карцінках.

Які ён, Фёдар Міхайлавіч?.. Цьмяны... Камусьці змрочны ў кампаніі, камусьці мілы і задушэўны. Чулы і вясёлы з дзецьмі. Ласкавы і захоплены з маладой жонкай. Занадта мяккі з крэдыторамі і пазычальнікамі. Важкі, моцны пры выступленнях. Азартны ў рулетцы.
...Толькі ў сваіх тэкстах ён зусім іншы, зусім: жарсны, усёмагутны, усёбачны, сакрушальны да вантробаў. Унутранае жыццё відочна пераважае над жыццём знешнім. Мысленне, інтэлект, дух пануюць над фізічнымі праявамі.
І гэтая кніга насамрэч нічога не скажа вам пра творцу і ягоныя таямніцы духу, толькі пра абалонку.

Натуральна, былі цікавыя, узрашальныя факты. Дзіцячыя гульні ў "дзікіх". Уважлівасць да слуг (шкада будзіць, напрацавалася). Жаданне прыдбаць для жонкі ўпрыгажэнні (як блішчыць у люстэрку завушнічка). Вось мне падавалася часам, што пры дасканаласці зместавай, характарнай некаторыя раманы Дастаеўскага недасканалыя кампазіцыйна, неўраўнаважаныя. І гэтаму ёсць тлумачэнне:

"Он заранее продавал свой роман, который ожидали с нетерпением. Редакция то и дело понуждала его высылать скорее рукопись. Эти понуждения раздражали, он волновался, спешил, посылал начало и потом, торопясь продолжением, почти забывал это начало. По мере развития романа являлась необходимость изменять то то, то другое, но исполнить этого уже не было возможности — то, что нужно было изменить и переработать, оказывалось уже напечатанным. Таким образом, являлись великолепные эпизоды, но в общем роман представлял довольно бесформенное и, во всяком случае, невыдержанное произведение".

Натуральна, успаміны сведак каштоўныя другасным. Дэталямі побыту, абстаноўкі, звычаямі. Ясна, што высновы можна рабіць толькі з вялікага аб'ёму матэрыялу. І тое, што малы барчук у спёку пабег прынесці вады прыгоннай сялянцы, - наўрад ці варта абагульніць на традыцыйныя стасункі гаспадароў і слуг. А вось тое, што бацькі Дастаеўскага не карысталіся газавымі лямпамі, бо яны яшчэ не ўвайшлі ў побыт, ці тое, што елку аздаблялі менавіта бацькі, каб увесці дзяцей у свята, зрабіўшы нечаканку, ці жарты на першага красавіка, вымярэнне тэмпературы паводле шкалы Рэамюра - гэта цікавыя вестачкі праз стагоддзі.

Адназначна сфармуляваць стаўленне да кнігі Фокіна не магу. Модныя калісьці былі ценевыя партрэты. Выра`зны (выразны`) цень - але не відаць дэталяў і адценняў. Дастаеўскі застаецца постаццю. Ён нават не стаў зманлівым, міфалагізаваным раманічным персанажам. Да героя аўтарскага даследавання прасцей сфармуляваць стаўленне - пісьменнік робіцца персанажам. Нам жа прапанавалі чэсную нарэзку. ...А ці ўсё нам далі? Ці не замоўчалі нешта? Ці не сфармавалі нашу думку ўдалым калажом? Я не ведаю. Прыведзеныя ўрыўкі падаюцца надзвычай сухімі, стрыманымі, закрытымі ў параўнанні з эмацыйнымі тэкстамі самога пісьменніка.

"Набор карцінак" абрамлены вельмі, вельмі лаканічным уступам з аглядам біяграфіі ды храналогіяй з датамі ў канцы.

Безумоўна, патрэбныя розныя кнігі пра Майстра. Упэўненая, гэтая кніга ані не нейгоршая. Яна цудоўна абудзіла апетыт, апетыт да падрабязнасцяў, да разгадвання, да спазнання. Я хачу прачытаць дзённікі Дастаеўскага цалкам, я хачу прачытаць усе ўспаміны ягонай жонкі, хачу пачытаць сур'ёзны дэталёвы аналіз любімых раманаў. Хачу чытаць Дастаеўскага. Значыць, кніга выканала сваё прызначэнне?..