Επιτάχυνση και αλλοτρίωση: Για μια Κριτική Θεωρία της χρονικότητας στην ύστερη νεωτερικότητα

by Hartmut Rosa, Μιχάλης Κούλουθρος (Translator), Γιάννης Κτενάς (Editor)

Σε αυτό το περιεκτικό δοκίμιο, ο Γερμανός κοινωνιολόγος Hartmut Rosa καταπιάνεται με ένα ζήτημα που μας απασχολεί όλους και όλες στην καθημερινότητά μας. Γιατί ο χρόνος δείχνει να περνάει τόσο γρήγορα, γιατί διαρκώς "τρέχουμε και δεν φτάνουμε"; Ο συγγραφέας επιχειρεί να απαντήσει ανανεώνοντας την παράδοση της Κριτικής Θεωρίας και φέρνοντας εκ νέου στο προσκήνιο την κομβική έννοια της αλλοτρίωσης, την οποία αντλεί από τα γραπτά του νεαρού Marx.

Έχει καταστεί κεντρική η πρόκληση τα υποκείμενα να ζήσουν και να διαμορφώσουν τη ζωή τους με έναν τρόπο που να τους επιτρέπει να "μείνουν στην κούρσα", να διατηρήσουν την ανταγωνιστικότητά τους, να μην πέσουν από τη ρόδα. Ολοένα και περισσότερο, ακόμα και οι θρησκευτικές πρακτικές, οι σύντροφοι και οι οικογένειες, τα χόμπι και τα πρότυπα της υγείας επιλέγονται σύμφωνα με μια ανταγωνιστική λογική. Η ταχύτητα της κοινωνικής μεταβολής και η αστάθεια των συνθηκών του κοινωνικού περιβάλλοντος καθιστούν αληθινά επικίνδυνη την ανάπτυξη και την τήρηση ενός "σχεδίου ζωής". Η αυτονομία, με την έννοια της διατήρησης των ατομικών μας φιλοδοξιών ακόμα και ενάντια στα προγνωστικά, έχει γίνει αναχρονιστική.


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
- Πρόλογος για την ελληνική έκδοση
- Εισαγωγή
- Μια θεωρία της κοινωνικής επιτάχυνσης
- Κοινωνική επιτάχυνση και σύγχρονες εκδοχές της Κριτικής Θεωρίας
- Προσχέδιο μιας Κριτικής Θεωρίας της κοινωνικής επιτάχυνσης
- Επίλογος
- Βιβλιογραφία

Genres: Philosophy, Sociology, Nonfiction, Theory, Politics, Science, Cultural

256 pages, Paperback

First published June 2, 2010

About the author

Hartmut Rosa has been a Full Professor for Sociology and Sociological Theory at the Institute of Sociology at the Friedrich Schiller University, Jena, Germany, since October 2005. His areas of study include theories of modernity, sociology of time, communitarianism, and social theory. He is the author of Social Acceleration: A New Theory of Modernity.

Reviews

[Marc Lamot · Rating 4 out of 5]

German sociologist Hartmut Rosa (° 1965) is inspired by the philosophical movement of Critical Theory, best known from the Frankfurt School. For those who are a bit older the social criticism he offers seems quite familiar: starting from a clearly Marxist reference frame, he looks at broad, cultural aspects of society to interpret and criticize current developments. This Dutch-language book combines a number of Rosa's earlier publications, such as Social Acceleration: A New Theory of Modernity (2005) and Resonanz: Eine Soziologie der Weltbeziehung (2016), in a concise version. That makes it more manageable to read and extremely interesting, but still not an easy read.

Rosa focuses primarily on the phenomenon of social acceleration: the entire Western, and now global, society is dominated by the urge to go for the 'increasingly efficient' and therefore also the 'increasingly intense' and the 'increasingly faster'. This logic of acceleration has become a self-feeding system (clearly, Rosa also is a master of systems theory), which threatens to suffocate us completely. According to Rosa, this acceleration has even become the ultimate characteristic of Western modernity, a characteristic that he believes has been overlooked in all prior analyses of modernity, a claim that is very exaggerated. There are more of such high-flown claims in this book, and his formulations are sometimes very abstract and overloaded with jargon. But that does not alter the fact that his reasoning is valid.

In the final chapter, Rosa introduces the concept of ‘resonance’ as a way out of the deadly cycle of acceleration. In his most concise and understandable definition, resonance comes down to “a form of relationship in which the subject and the world are, as it were, responding to each other”: the emphasis is on the emotional spark that an experience brings about, in which it is not a one-way street, but in which you yourself also have a decisive input. A classic example is the ecstasy that seeing a mountain landscape gives you, whereby that ecstasy brings you peace and introspection, or gives you energy to cope with the difficult things in life. I have to say, Rosa's concept of resonance "resonated" with me (pun intended) and I think that it does indeed offer opportunities to look at things and to stand in society in a different way. Unfortunately, that is not really elaborated upon in this book. But as a taster it is certainly successful. Rating 3.5 stars.

[Philippe · Rating 5 out of 5]

This short book packs a punch. Hartmut Rosa sees the phenomenon of acceleration as distinctive for late modernity. It is a condition that is totalitarian as it affects everyone and as it is largely immune to critique. Indeed, temporal norms are always perceived as 'out there' and seem to manifest themselves as laws of nature. But Rosa holds that the pathologies and sense of alienation that come with acceleration demand a serious public debate.

This book is a summa that relies on fifteen years of research. In a rather dry but not unpleasant professorial style Rosa explains what the process of societal acceleration is and what drives it. He also illuminates the flip side of the coin - deceleration - and argues why in our times it remains anecdotal, or when it manifests itself at deep structural levels as a lack of adaptability, it is in fact an unavoidable result of the process of speeding up.

Rosa proceeds with a two-pronged critique on acceleration. This is the meatiest part of the book. A functionalist analysis zooms in on the internal contradictions of accelerating modernity. These take the form of 'de-synchronisations', between nature and economy, politics and economy, and even within the economic sphere itself. For instance, our democratic form of governance is inherently time-consuming as it requires a patient search for consensus. And this process of collaborative decision-making is slowed down even further when it is confronted with increasing societal diversity and contextual complexity. So, clearly the processes of societal acceleration and effective democratic governance are at loggerheads with each other.

Rosa's normative critique starts from the observation that there existed an implicit alignment between the great sweep of modernisation and the process of individual emancipation. But it is increasingly becoming clear that acceleration is eroding personal autonomy. And this experience is triggering a progressive sense of alienation. Rosa shows how layered this phenomenology of alienation is as it affects our relationship with fundamental categories of time, space, extension and agency.

Acceleration and alienation was originally published in 2010. For this 2016 Dutch edition, Hartmut Rosa wrote a substantial postscript that contours his more recent research. One line of thinking centres on the thesis that modern societies are only able to dynamically stabilise themselves. In other words, they need to continue to grow and accelerate to maintain their structure and integrity. Another focal point is his theory of 'resonance' as a counterweight to acceleration-induced alienation. Resonance is a mode of being that rests on a dynamic 'question-and-answer' relation between an individual and the world with potentially transformative effects. Family, work and aesthetic experiences are strong spheres of resonance in our culture. How these (and other) spheres can be revitalised is the subject of Hartmut Rosa's recent, monumental Resonanz - Eine Soziologie der Weltbeziehung.

This tightly argued, no-nonsense book offered a very compelling read. It's an incentive to pursue my personal action research to craft a rhythm of living that embodies my concept of the good life. Furthermore, the relational nature of Rosa's concept of 'resonance' seems to offer a fruitful link into a systems way of thinking and doing that might help us to craft a more liveable future for us all.

[Pedro Pirata]

En este breve pero potente libro, Hartmut Rosa, profesor en la actual Escuela de Frankfurt, propone una teoría crítica de la sociedad tardomoderna centrada en el tiempo y trata de reintroducir el concepto de alienación. Para ello, define y desarrolla lo que para él puede considerarse la característica principal de las sociedades modernas: la aceleración social, descomponible en aceleración tecnológica, aceleración del cambio social y del ritmo de vida. Rosa expone que esta acelaración, impulsada principalmente por la competitividad y la promesa de eternidad y autonomía, es la causa de la alienación moderna (en cuanto al espacio, a las cosas, al tiempo, a las relaciones sociales y a la identidad) en un sentido de desconexión o de extrañamiento que no implica una naturaleza humana determinada. En un momento dado, define provisoriamente esta alienación como la razón por la cual muy a menudo "nos vemos haciendo cosas que no son las que realmente queremos hacer".

A través de una crítica exhaustiva, es decir, funcionalista, normativa y ética de la temporalidad en la modernidad tardía y mediante un estilo ameno y conciso, el autor justifica su propuesta de la necesidad de establecer el tiempo como objeto de una teoría critica, en tanto que este atraviesa a las diversas áreas de una sociedad y no se conforma solamente como un área determinada. Algunas observaciones impactantes y la claridad del desarrollo consiguen una lectura apasionante y el deseo de seguir internándose en esta perspectiva sociológica.

[Dena · Rating 4 out of 5]

اون آقایی‌ای که اسمش را یادم نیست در کتاب نظریه‌ی معاصرش گفت جامعه‌شناس‌ها بدیهیات رو با برچسب نظریه میگویند (با لحن مثبت) و باید بگم به به عجب بدیهیاتی.
جالب‌ترین بخشش برایم مقدمات بخش پایانی کتاب بود که نقد را دسته‌بندی کرد. ساختار کتاب هم خوش‌خوان بود و لقمه خیلی خیلی راست و بدون چرخیدن دور زمین و آسمان می‌رفت در دهان آدم.

[Lazaros Karavasilis · Rating 5 out of 5]

Το έργο του Hartmut Rosa το γνωρίζω ελάχιστα και αρκετά επιδερμικά. Δυστυχώς, παρακινήθηκα να τον διαβάσω μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά, παρόλο που ο Rosa έχει παράξει έργο τόσο στα γερμανικά όσο και στα αγγλικά.

Νομίζω όμως πως ήταν καλή η επιλογή να ξεκινήσω ένα τέτοιο βιβλίο στα ελληνικά κυρίως γιατί αποτελεί ένα βιβλίο που ασχολείται με το ζήτημα του χρόνου απο την πλευρά της Κριτικής Θεωρίας. Ο Rosa διερωτάται γιατί αντιλαμβανόμαστε διαφορετικά τον χρόνο, πότε νιώθουμε ότι επιβραδύνεται και πότε ότι επιταχύνεται, και το κυριότερο πως επηρεάζουν αυτές οι προσλήψεις τον άνθρωπο. Μέσα σε αυτές τις θεματικές βρίσκονται και δύο κατ'εμέ ενδιαφέρουσες αντιλήψεις: η νοσταλγία ως ανασκευασμένο παρελθόν που εμπορευματοποιείται σήμερα, και η επιτάχυνση ως ολοκληρωτισμός, δηλαδή η διατήρηση και αύξηση των ρυθμών εργασίας και ο περιορισμός των υπολοίπων δραστηριοτήτων.

Είναι ένα πλούσιο βιβλίο που μας εντρυφεί στο θέμα το χρόνου σε σχέση με την κοινωνία και την ίδια την πολιτική. Όχι μόνο πετυχαίνει τον στόχο του να προτείνει μια Κριτική Θεωρία του Χρόνου, αλλά είναι και ένα ιδιαίτερα ευανάγνωστο βιβλίο παρά την βαριά ετυμολογία που έχει.

Εξαιρετική μετάφραση και επιμέλεια και ελπίζω να βγούν και άλλα βιβλία του Rosa απο τις εκδόσεις Πλήθος.

[Philippe P-H · Rating 5 out of 5]

Oh my, oh my... I STRONGLY RECOMMEND this short, well-written book to EVERYONE. (And especially so if you have this feeling that time is always running out, and that it's sometimes hard to keep up.)

The first part of the book explains briefly, but powerfully, how our life (our society) has tremendously accelerated when compared to only a few decades ago, and how it is still accelerating. I believe everyone would relate to the examples given in this section and would understand very clearly what the author is conveying.

In the last part of the book, the author argues that this accelerated lifestyle (accelerated society) is an alienating force that is keeping us from "la vie bonne" ("a good life"). To me, the arguments and examples laid out in this book resonate a lot with me because I can identify them in my life, in my actions, and in the way I think.

This is the second time I read this book, and it won't be the last. I hope I don't lose my copy of this book, because I have annotated quite a bit. Next, I want to read Rosa's "Social Acceleration: A New Theory of Modernity" as the first section of Alienation and Acceleration is based on this previous book of his, and I am curious to delve deeper into the subject of social acceleration (and it's impact on the way I live my life).

[Samuel Ronsin · Rating 2 out of 5]

There are some interesting ideas in this book, and I believe reflections on the relationships of societies with time are indeed needed.
I just wish this book was more rigorous and better documented. For instance I didn't find anything like an inventory of the experiences that are / have been accelerated, much less the technical paths that led to such accelerations. Generally, acceleration is drawn as a monolithic phenomenon coming out of nowhere. A lot of the examples are awkwardly (for a social researcher) taken directly from the author's experience.
I also would have liked reading about the benefits (ok the title said it all, so my mistake) and the beneficiaries of acceleration.

[Renaud Segaert · Rating 5 out of 5]

verplichte lectuur voor het vak sociologie van de tijd, en wat ben ik blij dat ik dat vak als keuzevak heb opgenomen.

Als iemand die constant de druk ervaart om dingen te doen spraken heel veel dingen in dit boek mij aan, alsof hij mijn persoonlijke situatie soms omschreef. Hij beschrijft perfect op welke manier maatschappelijke versnelling ons doet vervreemden met zowel onszelf als de samenleving.

Ik raad het boek zeer hard aan omdat het mij wel echt bewust heeft gemaakt van hoe ik mijn tijd spendeer en dat de schrijver in het algemeen wel echt goede inzichten verwerft.

[Saverio Mariani · Rating 3 out of 5]

In questo libro l'autore, sociologo e scienziato politico, cerca di indagare la natura dell'accelerazione della vita tardomoderna. Perché le nostre vite sono costantemente più frenetiche? Perché l'impressione è quella di avere meno tempo a disposizione?
La teoria critica, sostiene Rosa, deve rispondere a queste domande e deve ricercare i motivi per i quali vi sono patologie sociali diffuse, come il senso di minorità e la depressione. Non deve, pertanto, schiacciarsi sulla critica economica o sulla costituzione di nuove ideologie da brandire: si deve occupare delle persone, delle loro sofferenze.

In questo orizzonte d'intenti, dunque, Rosa analizza la nozione di tempo, da un punto di vista strettamente sociologico e mai filosofico. L'accelerazione sociale è un dato di fatto, e la penuria di tempo conseguente non fa che amplificare il senso e la necessità di accelerazione. Una nuova forma di totalitarismo, si spinge a dire Rosa, perché esercita una certa pressione sugli individui, non possiamo sfuggirgli ed è una forza onnipervasiva.

I punti di partenza, teorici, di Rosa sono variegati: da Adorno a Weber, da Horkheimer ad Habermas ed Honnet. Il tutto è però mitigato da un tentativo di costituire una teoria critica che non sia unicamente critica del capitalismo, piuttosto l'intenzione di Rosa è quello di mostrare le alienazioni provocate dal diffuso fenomeno dell'accelerazione. Ciò vuole evidenziare quali sono i motivi, "ex negativo", per cui, per lo più, non si riesce a realizzare una vita buona. Tali alienazioni - come quella, maggiore, rispetto al tempo, alla sua mancanza - sono impedimenti sulla strada di una equilibrata vita buona.

Rosa non cade nel, secondo me semplicistico, ipercriticismo della modernità capitalista e globalizzata; ne prende atto (sebbene attraverso una critica costante, ma intelligente) e tenta di analizzare alcuni prismi interni per far sì che, dentro a questo quadro governato dalla legge dell'accelerazione (questa infatti non è definita come uno status, bensì come un processo in atto), si possano intagliare alcune zone di respiro e costruzione di vite che non de-cadano in patologie sociale, oramai, sempre più diffuse.

[Bastian · Rating 5 out of 5]

Une excellente introduction à la pensée de Hartmut Rosa, représentant contemporain de l'École de Francfort, qui, après avoir résumé les différents aspects de l'accélération dans notre société de la modernité tardive (approfondis dans son ouvrage Accélération), expose les dangers de celle-ci en reprenant l'héritage de Honneth et de Marcuse et revigore la tradition de la théorie critique (fonctionnaliste et normative), mais surtout éthique, notamment en utilisant le concept d'aliénation.
Un ouvrage donc à la fois dans le sillage de la tradition de l'École et qui donne du renouveau analytique.

[Wouter Zwemmer · Rating 5 out of 5]

…telkens harder rennen om dezelfde plaats te behouden…

Het overheersende gevoel dat ik heb na dit boek is waarom leven we zo? Waarom ontwerpen we onze levens zo, waarom onderwerpen we ons zo aan de versnelling en onderliggende mechanismen die Rosa beschrijft. Het voelt zoals de voedingsmiddelenindustrie die producten moedwillig zó ontwerpt dat mensen notoir ongezonde dingen blijven dooreten: de verslavende mechanismen zitten in iedereen en sommigen weten die uit te buiten voor ja wat eigenlijk, hebzucht, eerzucht? Maar goed, de krachten voor de discipline die nodig is voor ontwennen, ontleren en het aanleren van betere levens (voor onszelf, voor onze kinderen, voor anderen en voor de natuur) zitten ook in ons. Waarom spreken we die niet massaal en massief aan? Dat vraag ik me af na herlezen van dit boek (eerste lezing in 2017, tweede
In 2026).

Aantekeningen voor mezelf gemaakt. Eén grote spoiler.

Rosa stelt in de inleiding van dit boek dat hij ervan overtuigd is dat veel hedendaagse sociologen, filosofen en politicologen “verstrikt raken in debatten en onderzoeksprojecten die zelfs niet eens hun eigen interesses zijn ontstaan.” Volgens hem putten ze zich uit “aan routineuze probleemoplossing in het kader van gevestigde paradigma’s (…) en het resultaat is dat sociologie en sociale filosofie weinig meer te bieden hebben aan het brede maatschappelijke debat.” Poef, weg disciplines en vakzusters en -broeders, gelijk in de inleiding. Rosa stelt dat we zonder inspirerende hypothesen en theorieën over het moderne leven komen te zitten.

Norm voor de kwaliteit van het leven
Rosa richt zich in dit boek op kernvragen van de humanities: wat is een goed leven, waarom hebben we het niet en hoe verkrijgen we het? Hij vertrekt vanuit de aanname dat “ons persoonlijke en maatschappelijke leven onder de huidige omstandigheden dringend hervorming behoeven.” Later vertelt hij min of meer dat hij met die omstandigheden een moderne kapitalistische samenleving bedoelt. Rosa stelt dat in deze samenlevingen individuen ‘vrij’ zijn in de zin dat ze nauwelijks worden ingeperkt door ethische regels en sancties, maar toch “in vergaande mate door onzichtbare, gedepolitiseerde, niet ter discussie gestelde, niet door een theorie gedekte en ongearticuleerde tijdsregimes wordt gereguleerd, beheerst en onderdrukt.” Volgens hem kunnen deze tijdsregimes worden geanalyseerd met één begrip: “de logica van maatschappelijke versnelling.” Hij verbindt hiermee een tweede begrip, dat van het aloude “vervreemding”. Vervreemding zou ons ervan weerhouden het goede leven te leven, vervreemding is “de negatie van het goede leven.” Rosa beoogt niet een theorie of politiek die vervreemding uitroeit. Vervreemding is nu eenmaal onvermijdelijk en zelfs een wenselijk deel van elk mensenleven. Zo’n theorie zou potentieel totalitair zijn, precies wat hij het moderne tijdsregime van versnelling verwijt. Rosa’s theorie beoogt “momenten van niet-vervreemde menselijke ervaring”, als norm “voor de beoordeling van de kwaliteit van het leven.” Zijn woord daarvoor is: resonantie.

Drie soorten versnelling
Maatschappelijke versnelling dus. Volgens Rosa is versnelling het centrale element van elke maatschappelijke modernisering. Rosa problematiseert dit thema eerst. Wat versnelt eigenlijk? Niet de tijd zelf… Is er sprake van één proces van versnelling of verschillende (sport, mode, media, transport, arbeidsmarkt, …). Zien we niet ook vertraging (verkeersopstoppingen)? Versnelt de samenleving als geheel, of enkele processen binnen een verder min of meer stabiele sociale orde? Rosa onderscheidt drie soorten versnelling:
1. Technische versnelling: transport-, communicatie- en productieprocessen. Tijd (om te reizen of te communiceren) doet ruimte aan betekenis verliezen; reële locaties (kantoren, banken, hotels, universiteiten, industriële complexen) worden “niet-locaties”: transitieplaatsen zonder geschiedenis, identiteit of verband;
2. Versnelling van maatschappelijke verandering: Rosa definieert maatsch versnelling als verkorting van de als heden te bepalen tijdvakken, met ‘heden’ als relatief stabiel ervaren tijdruimte tussen verleden en toekomst. Andere definitie: vervalsnelheid van de betrouwbaarheid van ervaringen en verwachtingen (hoe lang mogen we uitgaan van stabiliteit van adressen, telefoonnummers, openingstijden, tarieven, populariteit van mediapersonen en politici, banen, relaties?) Maatschappelijke bereiken voor het meten van versnelling: politiek, techniek, gezinsstructuur en beroepsleven.
3. Versnelling van het levenstempo. Subjectief: gestrest raken, opgejaagd voelen. Objectief: krimp van de tijd die we nemen voor activiteiten (slapen, eten, wandelen, spelen, …), meer doen in minder tijd; dingen tegelijkertijd doen (koken en tv kijken); groei van activiteiten blijkt in praktijk groter dan de versnelling, waardoor we ons de facto steeds meer opgejaagd voelen.

Oorzaken
Volgens Rosa is techniek niet de oorzaak van het maatschappelijke versnellen, maar wel een “mogelijkheidsvoorwaarde”. Rosa’s mening over technische ontwikkelingen: “Ze vormden antwoorden op het steeds nijpendere probleem van het tijdgebrek.” De oorzaken van versnelling zijn, volgens Rosa:
1. Concurrentie: voordeel door productiviteit; belangrijkste drijver van maatsch versnelling;
2. Culturele drijfveer: versnelling als equivalent van de belofte van eeuwigheid door de kerk; door secularisatie streven mensen niet meer maar een goed leven na de dood, maar een ervoor. Versnelling is gewenst om zoveel mogelijk een vervuld leven te hebben; modern dilemma: door versnelling nemen niet alleen de geleefde ervaringen toe maar ook de mogelijkheden en dus de gemiste ervaringen (de ratio daartussen wordt niet beter, misschien zelfs slechter);
3. Versnellingskringloop: de feedbackloops tussen de drie categorieën van versnelling versterken elkaar; de versn-kringloop is: techn versn -> versn van maatsch verandering -> versn van levenstempo -> techn versn etc;

Razende stilstand
In moderne samenlevingen zijn ook processen van verlangzaming te onderscheiden:
1. Natuurlijke en antropologische grenzen aan snelheid: een dag heeft niet meer dan 24 uur, een zwangerschap duurt nog steeds evenlang als lang geleden;
2. Verlangzamingsoases: niches waar de tijd lijkt te hebben stilgestaan; vakmanschap;
3. Disfunctioneel bijproduct van versnelling: bijv de file, depressie en burn out, werkloosheid, recessies;
4. Intentionele verlangzaming: tegenbewegingen, (a) functionele (opladen met vakantie, yoga of retraite om de ratrace beter aan te kunnen), (b) ideologische (oppositionele) verlangzaming.
Rosa wijst erop dat in moderne westerse samenlevingen “er geen ‘werkelijke’ veranderingen meer mogelijk zijn”, dat er sprake zou zijn van een “razende stilstand”, een maatschappelijke verstarring, of verlamming. De veranderingen zijn enkel oppervlakkig.

Geen ontwikkeling
Waarom is er eigenlijk versnelling en geen verlangzaming als beide krachten aanwezig zijn? Volgens Rosa zijn de krachten van versnelling systematisch sterker dan die van verlangzaming. De krachten van verlangzaming geven deels enkel grenzen aan de versnelling (maar zijn geen kracht op zich) (cat 1 en 2), zijn afgeleid van versnelling (cat 3) of vormen een bestaansvoorwaarde voor versnelling (cat 4). De razende stilstand is volgens Rosa een “essentieel kenmerk van de versnelling”, volgens de logica dat elke belangrijke trend zijn eigen tegenreactie oproept. De tegenreactie tegen versnelling is dus angst voor plotse stilstand, verstarring. Deze angst ligt volgens Rosa ten grondslag een “cultureel bepaalde aandoeningen van de lusteloosheid, de melancholie, de verveling, de neurasthenie en tegenwoordig ook verschillende vormen van depressie. Verandering zonder duidelijke richting, verandering om de verandering, ervaren we niet als ontwikkeling. Vandaar: razende stilstand.

Natuurlijke gegevenheid
Omdat er een constante druk uitgaat van “de krachten van versnelling” op het individu zonder dat deze expliciet gearticuleerd worden, is er sprake van een “versnellingstotalitarisme” dat aanvoelt als een “natuurlijke gegevenheid.” Het versnellingsproces verandert onze relaties met de wereld: tot onze medemensen (snellere communicatie) en de samenleving (de sociale wereld), tot de ruimte en de tijd (sneller transport), natuur en levenloze objecten (snellere productie) (de objectieve wereld) en tot vormen van menselijke subjectiviteit (de subjectieve wereld). Onze buurman kan een onbekende voor ons zijn, terwijl onze intiemste partner aan de andere kant van de wereld woont. Ruimte lijkt te krimpen terwijl tijd om ruimte te overbruggen schaars wordt (snelheid van transport, overstaptijden, vertragingen). Enorme toename van sociale contacten kan leiden tot “het verzadigde self” (Rosa quote Georg Simmel): we kunnen onmogelijk met alle mensen die we ontmoeten een emotionele band vormen. Wat betreft de subjectieve wereld ziet Rosa een verschuiving van levenlang stabiel leven als “een levensplan” naar een “flexibele situationele identiteit” met tijdelijkheid van zelfbeelden en een “door het leven surfen”. Rosa quote Kennethe Georg (1996) met het beeld van niet langer aansturen op één plek in de oceaan en daarbij doelgericht de golven trotseren, maar een zich harmonisch door het onvoorzienbare spel van de golven te laten dragen. In onze relatie met objecten ziet Rosa dat in plaats van repareren en continuiteit er door de snelheid van productie sprake is van wegwerpstructuren (inrichting, keuken, auto, computer, kleding, voedsel, kantoren). We vervangen zaken niet als ze kapot zijn maar voordat ze kapot zijn omdat ze zijn verouderd. Rosa duidt zelfs de huidige politieke tijdsgeest ook vanuit versnelling. Democratie zou te traag en inefficiënt zijn voor de omgang met eenentwintigsteeeuwse problemen. Volgens Rosa kunnen we niet meer zeker weten of de geschiedenis een richting heeft.

Totalitarisme
Rosa beschrijft een macht of invloed als totalitair wanneer die:
1. Druk uitoefent op de wil en handelingen van subjecten;
2. Het onmogelijk is om aan de invloed ervan te ontkomen;
3. Doordringt tot in alle bereiken van het leven;
4. Het is moeilijk of vrijwel onmogelijk om er kritiek op uit te oefenen of te bestrijden.

Rosa schrijft dat er drie vormen van maatschappijkritiek zijn:
1. Functionalistische kritiek van instituties en praktijken: het voorspellen van het falen van een sociale constructie of praktijk op langere termijn;
2. Normatieve morele kritiek: analyseren dat een maatsch orde of praktijk niet in overeenstemming is met bepaalde normen en waarden (normatief) en derhalve niet goed of te rechtvaardigen is; morele kritiek richt zich op onrechtvaardige verdeling van goederen, rechten, status en privileges; richt zich op sociale verhoudingen;
3. Normatieve ethische kritiek: is gebaseerd op een idee van het goede of geslaagde leven, of op voorwaarden die een dergelijk leven in de weg staan, zoals sociale vervreemding; niet soc rechtvaardigheid maar de mogelijkheid tot geluk staat centraal.

Valse behoeften
Rosa wijst op een interessant fenomeen wat hij “valse behoeften” noemt. Hij illustreert dat met het voorbeeld van desynchronisatie van kopen en consumeren. Tegenwoordig gaat het kopen van producten zo snel en eenvoudig, dat mensen niet meer toekomen aan het consumeren ervan wat soms nog even traag is als voorheen (vergelijk bestellen en lezen van een boek). Nog een vorm van wat hij “disfunctionele desynchronisatie” noemt: in hyperdynamische laatmoderne samenlevingen, wordt ledigheid en verveling afgekeurd en uitgebannen, terwijl juist uit ledigheid fundamentele creativiteit en vernieuwing voortkomt. “In die zin zijn vlak onder het hyperdynamische oppervlak van de laatmoderne maatschappij de eerste tekenen van stilstand en maatschappelijke verstarring te ontwaren.” Razende stilstand, zoals we al eerder tegenkwamen; druk-druk-druk, maar weinig fundamentele vooruitgang. Herkenbaar? Ik vind van wel, zeker op het niveau van individuele mensen die ik ken….

Vervreemding
Rosa vat de ideeën van de jonge Marx over vervreemding door kapitalisme samen in vijf vormen:
1. Vervreemding van handelingen: werk;
2. Van product: dingen;
3. Natuur;
4. Anderen: de sociale wereld;
5. Van zichzelf.
De kritiek op Marx is dat hij geen definitie gaf van vervreemding. Moderne kritiek is of het kapitalisme wel tot deze vervreemding leidt. Rosa voegt ruimte en tijd aan het rijtje toe, en dat versnelling tot vervreemding leidt. Rosa definieert het begrip wel, maar weinig specifiek: “Vervreemding betekent een diep ingrijpende, structurele vervorming van de relatie tussen het zelf en de wereld, oftewel van de manier waarop het subject ‘in de wereld staat’.” Elders: “Ik heb vervreemding aanvankelijk gedefinieerd als de toestand waarin we datgene wat we doen, niet werkelijk willen, ook al handelen we uit vrije wil.” Tenslotte definieert Rosa vervreemding ook als: “Vervreemding van het zelf en van de wereld zijn niet twee verschillende pathologieën, maar twee keerzijden van dezelfde medaille. Ze zijn het gevolg van een ‘verstommen’ van de resonante relaties tussen zelf en de wereld.” Vervreemding als een gebrek aan resonantie dus. Het tegendeel van vervreemding is ons thuis voelen bij plaatsen, mensen, objecten en handelingen.

Vervreemding uitgewerkt
- Ruimte: “Om met een bepaalde plaats bekend te raken of ons in een ruimtelijke omgeving thuis te kunnen voelen, moeten we er een intieme relatie mee hebben opgebouwd.” Als we vaak verhuizen, worden de ruimtes tussen de plekken die we gebruiken “niet-plaatsen”.
- Dingen. Voor versnelling onvoldoende tijd voor opbouwen van band met objecten. Veel spullen technisch te ingewikkeld om te repareren of om mee om te gaan (nieuwe versies van software). “Morele consumptie”: we doen spullen eerder weg dan hun technische levensduur.
- Onze handelingen. Afleiding van wat men ‘echt wil doen’ is aanwezig in veel werk: email, admin in onderwijs en zorg, vergaderen. Media zijn een grote afleider en vervreemder. Komt oa doordat media snelle bevrediging bieden. We nemen onvoldoende tijd om wat we kopen onder de knie te krijgen en compenseren dat vaak met nog meer kopen (we compenseren niet-gerealiseerde consumptie met nieuwe aankopen). Hierdoor nemen onze potentiële vaardigheden toe terwijl onze feitelijke vaardigheden afnemen. Het laatmoderne subject heeft de neiging te vergeten wat het eigenlijk wil doen en wie het wil zijn.
- Tijd. Onderscheid belevenissen (episodisch) en ervaringen (vormend): modern leven is vol met belevenissen en arm aan ervaringen.
- Zelfvervreemding en maatsch vervreemding. We hebben zoveel en korte contacten met anderen dat we er geen relaties mee aangaan. Zelfgevoel en identiteit ontstaan uit handelingen, ervaringen en betrekkingen (Charles Taylor). Als we daarvan vervreemden, raken we ook vervreemd van onszelf. Als onze identiteit wordt gevormd door waar we om geven en waar we ons druk over maken (Frankfurt), dan zal onzekerheid over wat we belangrijk vinden ons begrip van onszelf verstoren. Zo zijn vervreemding van onszelf en van de wereld kanten van dezelfde medaille.

Resonantie
Resonantierelaties met de wereld hebben te maken met het krijgen van erkenning (van anderen, sociale dimensie), maar is meeromvattend. Erkenning is eenzijdig terwijl resonantie wederkerig is en alleen kan ontstaan en bestaan als een dynamische relatie. Deze relatie is transformatief van aard terwijl erkenning fixeert. Om erkenning wordt gestreden, terwijl dat bij resonantie geen zin heeft en het zelfs de resonantie vernietigt. Resonantierelaties kunnen niet worden afgedwongen of geïnstitutionaliseerd. Resonantie is de grondslag voor een geslaagde relatie van de mens met de wereld. Als subjecten elkaar ontmoeten op een “niet-instrumentele manier, gericht op een antwoordrelatie” (over en weer bereiken van elkaar), dan is sprake van horizontale resonantierelaties tussen gelijkwaardige entiteiten. Resonantierelaties zijn ook mogelijk met religie, kunst, natuur en geschiedenis (verticale resonantierelaties). Zelfs met objecten en artefacten (diagonale resonantierelaties). (Vraag van mij: hoe kan er een dynamische wederkerige transformatieve relatie bestaan tussen een mens en een object?)

Rosa geeft opnieuw een definitie van vervreemding: Een “relatiemodus waarin subject en wereld tegenover elkaar staan zonder innerlijk verbonden te zijn, een modus waarin het zich eigen maken van de wereld mislukt.” Vervreemding en resonantie als elkaars tegenpolen. A striking example by Rosa of alienation from people: we meet people at the breakfast table and realise that we take care of them but they mean nothing to us and we do not reach them. The others can be indifferent to you or even hostile… Alienation shows in icey silence…

De intensiefste resonantie-ervaringen doen zich voor wanneer we overweldigd worden (by music, an idea, nature, a person?). He describes this as a form of powerlessness: I couldn’t resist it. Interesting addition from my retreat experiences: this overwhelming is precisely what we were looking for, the circumvention of ego and the direct access to authentic, experience and appearing to the world…

Resonantie is niet consonantie of harmonie, geen overeenstemming of versmelting, maar antwoord en bevat daarom ook tegenspraak en dissonantie. In een resonantierelatie kunnen transformatieve effecten ontstaan en wordt een subject geraakt (geaffecteerd) terwijl het daarop tegelijk emotioneel en lichamelijk antwoordt. Rosa vat resonantie als volgt samen:
- Een relatie met de wereld door prikkeling en emotie, intrinsieke interesse en de verwachting van zelfwerkzaamheid waarin subject en de wereld elkaar over en weer raken en lijken te veranderen;
- Geen echo- maar een antwoordrelatie die veronderstelt dat beide zijden met een eigen stem spreken;
- Subject en de wereld zijn consistent (gesloten) genoeg voor een eigen stem en open genoeg om zich te laten bereiken;
- Resonantie is geen emotionele toestand maar een relationele modus: neutraal ten opzichte van de emotionele inhoud. Daarom kunnen we ook van treurige verhalen houden.




Selectie aantekeningen uit 2017:

Vervreemding = toestand waarin we datgene wat we doen, niet werkelijk willen doen, ook al handelen we uit vrije wil.
Veel vervreemding in het dagelijkse leven:
1. Van ruimte: door versnelling van verhuizen en vervangen van objecten zorg ervoor dat we geen relatie meer hebben tot de ruimte waarin we leven
2. Van dingen: dingen worden niet meer gerepareerd, of juist steeds duurder, en consumptie gaat sneller dan slijtage.
3. Ten opzichte van eigen handelingen: andere dingen doen dan we echt willen, afleiding en verstrooiing. Rationalisering via 'retoriek van het moeten': 'ik moet dit nog doen, ik moet dat nog doen...'. Televisie kijken ipv leren viool spelen of literatuur lezen. Het leren omgaan met spullen kost tijd en moeite, nemen we niet en compenseren we met nieuwe spullen kopen. 'Eigenlijk ben ik heel anders, maar daar kom ik maar zelden aan toe.'
4. Ten opzichte van tijd: subjectieve tijdsparadox = beleefde en herinnerde tijd zijn omgekeerd evenredig, dwz intens beleefde tijd voelt kort en laat lange herinnering achter en v.v. Moderne tijdsbeving is kort-kort: korte beleving en korte herinnering (tv kijken). Belevenis = episodisch, geen betekenis; ervaring = vormen, raken of veranderen ons. Tegenwoordig veel belevenissen, weinig ervaringen.
5. Zelfvervreemding en maatschappelijke vervreemding: kortstondige zakelijke contacten. We delen ons levensverhaal niet meer met anderen. Uitgeputte zelf: mens met neiging tot depressies en burn-outs. Onze identiteit wordt gevormd door waar we om geven en waar we ons druk om maken; de onzekerheid daarover bedreigt ons begrip van ons zelf, vervreemding van ons zelf.

[Rasmus Hjermitslev · Rating 4 out of 5]

Fremragende skildring af senmodernitetens bagside, herunder hvilke regninger der kommer når man har købt ind på kapitalismens altoverskyggende konkurrencelogik. Jeg er fuldstændig enig i, at når du ophøjer effektiviteten som den endegyldige sandhed, så vil du stå tilbage med en fremmedgørelse for den verden du befinder dig i, da du aldrig når at investere den mængde tid det kræver for at smelte sammen med de ting du ejer, de mennesker du omgås og det projekt du har valgt som karrierevej.

Ser mange spor tilbage til Kirkegaard, hvor den menneskelige syntese ikke kan opnås når du er faret vild i mulighedernes mulighed og du ikke har tid til at forholde dig til din egen tidsligshed. Eneste lille anke jeg har, er måske den optimisme jeg spore hos Rosas forhold til den kognitive økonomi. Selvom han påpeger de biologiske begrænsninger, så synes jeg han tillægger mennesket for store egenskaber i forhold til at skulle konsolidere alt som Erfahrungen. Der er vi, i min optik, simpelthen limiteret i vores udgangspunkt.

Yndlings citat:
“På den måde skifter kampen for anderkendelse fokus fra position til præstation - anderkendelsen er ikke længere et spørgsmål om en livslang præstation, men snarere afhængig af indsatsen fra dag til dag. Gårsdagens sejre og bedrifter kan ikke rigtig bruges til noget i morgen.” s. 69

[laura · Rating 5 out of 5]

[lu dans le cadre de mon mémoire de fin d’études]

Une lecture plus qu’intéressante et enrichissante sur de nombreux aspects.
Cet essai offre un regard sur la modernité à travers une analyse des processus d’accélérations de nos sociétés occidentales et capitalistes. La thèse que soutient l’auteur est que ces processus d’accélérations entraînent des formes d’aliénations.
C’est une lecture très critique qui peut être parfois déprimante dans son aspect fataliste mais qui je pense apporte beaucoup de clefs dans la compréhension des mécanismes sociaux et de leurs impact sur nous. Une lecture que j’ai trouvé éclairante et qui amène à l’introspection.

[Sara · Rating 4 out of 5]

Un’analisi sociologica accurata della società moderna. Essenziale per essere consapevoli di ciò che potrebbe essere l’umanità e ciò che realmente è.
Un uomo alienato da se stesso, dagli altri, da ciò che produce, dallo spazio e dal tempo. Un uomo che non realizza di essere vivo perché troppo impegnato ad inseguire gli innumerevoli obiettivi che la società impone. Un uomo che non vuole assolutamente rimanere indietro. Ma tranquilli, questo libro è scritto esattamente secondo i canoni della società dell’accelerazione: è breve e di lettura scorrevole.

[** Lucie ( Taylor's version ) · Rating 3 out of 5]

3.5/5

the beginning was cool but I think I'm getting sick of philosophy after 8 books.

[Roos Zweers · Rating 4 out of 5]

Ergens is het een geruststelling om uitgebreid te lezen over de concurrentiestrijd en bijbehorende ratrace waar veel van ons dagelijks aan mee doen. Als ik eerlijk ben is het begrip van resonantie mij nog niet volledig duidelijk, wel heeft het begrip al een hoopvolle klank. Ik ben dit boek gaan lezen voor mijn scriptie, die ook een kritische noot poogt te plaatsen op het begrip 'tijd'. Sommige hoofdstukken uit Leven in tijden van versnelling vond ik ontzettend fijn en toegankelijk lezen. Andere hoofdstukken landen wat minder nog. Het heeft er vast mee te maken dat ik dit boek met enige tijdsdruk las.

[Milena Weber · Rating 3 out of 5]

pra livros dessa linha, achei bem legal. e ele tá ciente dos limites e do viés propostos - um perfeito paradigma de kuhn.

mããs, ao mesmo tempo, nada de mais. muito sociológico (óbvio) pra uma antropóloga ler rs

[Gerardo · Rating 4 out of 5]

C’est un texte très intéressant et surtout très clair. Sans être trop dispersif, ce livre explique très bien la contemporanéité en expliquant le concept d’accélération.
En effet, Rosa montre comment le monde d’aujourd’hui est conditionné par un rapport avec le temps de plus en plus conflictuel, parce que la vitesse est devenue un impératif. La technologie a permis à l’homme de gagner du temps, parce qu’elle a rendu de nombreuses activités beaucoup plus faciles et rapides. Mais elle a aussi obligé tout le monde à être continûment connecté, à être toujours disponible. C’est pourquoi plus de vitesse a signifié plus d’occupations et donc plus de stress. Les changements sociaux affectent la vie des personnes qui sont obligées de reformer leurs projets plusieurs fois.
Paradoxalement, la vitesse a contribué à diffuser des situations de décélération, causées par un excès de vitesse (par exemple : le trafic) ou pour des questions idéologiques. De plus, l’accélération en tant qu’impératif a rendu les personnes moins libres, donc elles ont commencé à avoir des comportements d’inertie, où il n’y a plus de sens critique. La politique, enfin, a perdu son rôle de progression sociale : en effet, les changements du monde économique sont plus rapides que ceux de la loi. Ce dernier mot est même devenu synonyme de contrainte, celle qui va contre la vitesse du marché.

La vitesse a produit des nouvelles formes d’aliénation. Par exemple, il n’y a plus de rapport entre les objets de notre vie, ils ne font plus partie de notre identité parce qu’ils sont remplacés trop rapidement. De plus, il n’y a plus de rapport strict avec nos actions : on fait beaucoup de choses très rapidement, sans réfléchir, pour respecter quelque obligation du travail. Quelques fois, à cause des contraintes, on fait des choses contraires à ce qu’on veut réellement faire. Aujourd’hui nous vivons donc dans un rapport tragique avec notre propre vie parce qu’il n’y a plus de lien entre notre volonté et nos agissements.

[ReaderofBooks · Rating 5 out of 5]

Ik was eerst kritisch, maar het boek heeft me totaal weten te overtuigen en ik heb het in een ruk uitgelezen. De auteur beargumenteerd waarom we ondanks dat we door de huidige snelheid van communicatie en transport (die ons meer vrije tijd dan ooit zouden moeten geven), we toch nog het gevoel hebben altijd druk te zijn en te weinig tijd te hebben. Hij beargumenteerd dat we als het ware “vervreemd” zijn geraakt met de wereld en bepleit dat we meer moeten gaan “resoneren”. Helaas blijft het hoe we dan meer moeten resoneren nog een beetje vaag, behalve dat we dat kunnen doen door kunst, religie of de natuur. Hoe zweverig dit ook klinkt, het boek is juist heel nuchter geschreven en leest als een roman. Een echte aanrader om de huidige tijd te begrijpen!

[Mie · Rating 4 out of 5]

Nogal academisch, en niet mooi afgerond, wegens compilatie/bewerking van meerdere Duitse teksten.
Maar voor wie geïnteresseerd is in het thema tijd (en het gebrek daaraan) veruit te verkiezen boven het boek van Safranski, waar 'tijd' een kapstok is voor beschouwingen over allerlei filosofische onderwerpen.

[Niklas Elsenbruch · Rating 4 out of 5]

Ein hervorragendes Buch, das dem modernen, im Hamsterrad der Zeitknappheit gefangenen Subjekt nicht nur aus der Seele spricht, sondern auch hilft, seine Situation zu verstehen und zu denken. Kurz, prägnant und reich an erhellenden Thesen zu Zusammenhängen von Beschleunigung und Entfremdung.

[Peter Van der Boom · Rating 4 out of 5]

Prachtig, maar geen page turner. Mooie (herkenbare) analyse van onze tijd en samenleving. Verrassend pleidooi voor Resonantie.

[Ali Jones Alkazemi · Rating 5 out of 5]

Denne korte boken er noe av det viktigste jeg har lest i år. Den tyske sosiologen Harmut Rosa introduserer begrepet om tid som en etterlatt del av modernitetskritikken. Tidens viktighet i moderne samfunn kommer i form av måten vi stadig opplever mer samtidig som disse opplevelsene har en kort varighet. Utvikling av diverse teknologier hadde som hensikt å gjøre at vi fikk mer med tid, mens det egentlig har vist seg å være det motsatte: Vi har stadig mindre tid og må derfor utvikle teknologier som gjør at vi kan holde oss i takt med tidens kappestrid.
Rosa bruker begrepet om akselerasjon til å forklare andre sosiologiske grunnbegreper som tingliggjøring, fremmedgjøring og atomisering, der han er i stand til å vise måten tidsbegrepets viktighet er på linje med disse. Med dette introduserer han også en helt ny bane for fremtidig samfunnsforskning, hvilket har blitt mulig ved at man kan observere den stadige kampen mellom menneskets subjektive tidsforståelse og tings objektive tids-tagen; handlingene gjør og hvorvidt vi føler at vi gjør dem; objektene vi kjøper og tingene vi har en relasjon til; mengden mennesker vi "kjenner" og hvem vi kunne kalt en viktig person.
Denne åpningen gjør Rosa til en sentral skikkelse i samfunnsforskningen som vil motivere en hel generasjon av fremtidige hoder, hvilket er en naturlig følge av dette viktige bidraget.

"I stedet for at tage os tid til at læse Brødrene Karamassov, som vi har stående på hylden, køber vi Idioten også. Vi har ikke tid til rent faktisk at lære at bruge teleskopet [...], så derfor køber man et kamera også, som i teorien ville kunne monteres på teleskopet. På den måde bliver vores potentielle evner, muligheder og ressourcer hele tiden udvidet og forøget, alt imens vores konkrete eller 'realiserende' kapaciteter svinder mere og mere ind."

[Eloy Overvelde · Rating 5 out of 5]

Amazing. This book opened up a whole new universe of curiosity for me. An interesting approach on how to preserve and respect ecological boundaries, and how to feel more 'in the world'.

[Ardjan Boersma · Rating 5 out of 5]

Absolute aanrader!

[Flo · Rating 5 out of 5]

Ţo read yearly

[ainhoa · Rating 4 out of 5]

Bien desarrollado y escrito, sin grandes pretensiones. Puede leerse fácil y rápido, así da gusto.

[René · Rating 5 out of 5]

Un excellent essai sur l’impact de la vie « moderne tardive » (une traduction à mon avis inadéquate pour la période de modernité avancée que nous vivons) sur notre détachement graduel de la vie bonne, que l’on remplace de plus en plus par l’accumulation irréfléchie et souvent temporaire de biens jetables ou facilement remplaçable visant à satisfaire le nombre croissant de « faux besoins » avec lesquels l’homme contemporain cherche, vainement, à être heureux.

L’accélération telle que perçue par Rosa (où plus rien ne dure) nous mène en effet de plus en plus vers l’aliénation de ce que l’homo sapiens pourrait devenir s’il recherchait le bonheur autrement.

[Brauselolli · Rating 5 out of 5]

Einige wichtige Erkenntnisse, viel Erleuchtendes.

[cecilefrgs · Rating 2 out of 5]

2.5🌟. Livre difficile à lire, mais quelques idées intéressantes.