Η κυπριακή συλλογή Πετραρχικών και άλλων Αναγεννησιακών ποιημάτων

by Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης (Editor)

Στον αρχικό σχεδιασμό του ερευνητικού και εκδοτικού εγχειρήματος των «Πηγών της Κυπριακής Γραμματείας» είχα συμβουλευθεί και συζητήσει εκτενώς με την καθηγήτρια Έλση Τορναρίτου-Μαθιοπούλου του Πανεπιστημίου της Βόννης για την επιστημονική λογική, τη μεθοδολογία και το περιεχόμενο του προγράμματος. Οι συζητήσεις αυτές πήραν πιο συγκεκριμένη μορφή και κατέληξαν σε σχεδιασμό του προγράμματος κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψης στα Πανεπιστήμια της Βόννης και της Κολωνίας τον Νοέμβριο του 2001 για την πραγματοποίηση σεμιναρίων στα εκεί προγράμματα Βυζαντινών και Νεοελληνικών σπουδών. Η λογική μας ήταν να αναδείξουμε και να τεκμηριώσουμε κατά το δυνατόν την εμφάνιση της νεωτερικότητας στην κυπριακή γραμματεία. Αυτό θα μπορούσε να συντελεστεί με την έκδοση πηγών οι οποίες καταγράφουν τις ευαισθησίες και τα ενδιαφέροντα που συνδέονται με τη νέα πραγματικότητα που ανατέλλει στην Ευρώπη και τον Μεσογειακό κόσμο κατά τον όψιμο δέκατο πέμπτο και καθίστανται ιδιαίτερα αισθητές στη διαδρομή του δεκάτου έκτου και του δεκάτου εβδόμου αιώνα.
Η Κύπρος συμμετέχει στις ιστορικές αυτές εμπειρίες με τις εκδηλώσεις της Κυπριακής Αναγέννησης και τις επιβιώσεις της δημιουργικής αυτής στιγμής στην κυπριακή πνευματική διασπορά μετά την οθωμανική κατάκτηση του 1571. Ως εκ τούτου θεωρήσαμε ότι το ιστορικό ανάπτυγμα του προγράμματος θα μπορούσε να συμπέσει με τους αιώνες της οθωμανικής διακυβέρνησης της νήσου (1571-1878), αλλά οπωσδήποτε όχι με την έννοια του εξοθωμανισμού της διανοητικής ιστορίας της Κύπρου αλλά απεναντίας με ζητούμενο την υπογράμμιση της διατήρησης της ευρωπαϊκής ταυτότητας των εκδηλώσεων της διανοητικής ζωής και την τεκμηρίωση της επιβίωσης της ευρωπαϊκής ταυτότητας και στα φαινόμενα της κοινωνικής και πολιτικής ιστορίας.[...]

340 pages, Paperback

First published December 1, 2018

About the author

Ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης δίδαξε ως Lecturer on Government στο Harvard University και εν συνεχεία στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου εξελέγη Αναπληρωτής Καθηγητής (1983) και Καθηγητής της Πολιτικής Επιστήμης (1987).

Από το 1980 διευθύνει ως διευθυντής και γενικός γραμματεύς του Δ.Σ. το ιστορικό επιστημονικό ίδρυμα της Μέλπως Μερλιέ, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών. Υπηρέτησε ως διευθυντής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (2000-2011).

Είναι μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου της Βουλής των Ελλήνων από το 2004.

Reviews

[Kyriakos Sorokkou]

Ελληνική λογοτεχνία του 12ου-18ου αιώνα.

1) Βασίλειος Διγενής Ακρίτης (1102-1140) 
2) Τα Πτωχοπροδρομικά Ποιήματα (1142-1164) 
3)  Αφήγησις Λιβίστρου Και Ροδάμνης (1240-1260) 
4) Καταλόγια - Στίχοι περί έρωτος αγάπης (1401-1450)
5) Απόκοπος / Βοσκοπούλα (1519 / 1627)
6) Ρίμες Αγάπης (1480-1580)

Με περηφάνια μπορώ να πω ότι η λογοτεχνία της Κύπρου συμπεριλαμβάνει και μία συλλογή 156 σονέτων γραμμένων στην κυπριακή διάλεκτο της εποχής, και γραμμένα μισό αιώνα τουλάχιστον πριν την γέννηση του Σαίξπηρ, του Άγγλου Βάρδου, που το 1609 έκδωσε τη δική του συλλογή 154 σονέτων.

Για να ακριβολογούμε, αυτή η συλλογή δεν περιέχει μόνο σονέτα στην κυπριακή διάλεκτο αλλά και τερτσίνες μαδριγάλια, strambotti, και Barzelletta ανάμεσα σε άλλα.

Είναι φανερή η επιρροή του Canzoniere του Πετράρχη πάνω δημιούργημα του κύπριου ποιητή. Ο Άγνωστος κύπριος ποιητής διασκεύασε εξάλλου γύρω στα είκοσι σονέτα του Πετράρχη καθώς και αρκετές άλλες διασκευές ιταλών ποιητών του Πετραρχισμού, σύνολο 72/156 ποιήματα που απαρτίζουν την συλλογή.

Τρία ποιήματα μας βοηθούν κατά κάποιον τρόπο να φτιάξουμε την ταυτότητα του ποιητή.
Το ποίημα 1 Διά σημάδι έχω λιόντα για έμβλημα έχω λέοντα δείχνει ότι ο ποιητής ήταν αν όχι αριστοκρατικής καταγωγής, τουλάχιστον εύπορης. Περιγράφει σε αυτό το ποίημα με λεπτομέρεια τον θυρεό της οικογένειας Ζαχαρία που βρίσκεται σε τοιχογραφία στον ναό της Παναγίας της Θεοτόκου στο χωριό Γαλάτα. 

Το ποίημα 59 μισεύγω από την Κύπρο εις τα ξένα / αμμ´ έξευρε όπου πάγω, αγγέλισσά μου, / πάντα μ´ εσέν θέλ´ είσταιν η καρδιά μου. δείχνει ότι αναγκάστηκε να φύγει από την Κύπρο.

Το ποίημα 135 Κίτι, ποιον, κοίτην δώσε μου, την κοίτη να κοιτάσω / ωσάν εσέ, παράδεισε των αιστητών των πλάσων δείχνει ότι ιδιαίτερη πατρίδα του ποιητή ήταν το Κίτι, κοντά στην πόλη της Λάρνακας. 

Πρώτη πλήρης έκδοση των ποιημάτων έγινε το 1952 από την κύπρια ακαδημαϊκό και ερευνήτρια Θέμις Σιαπκαρά-Πιτσιλλίδου στα γαλλικά και επανεκδόθηκε ελληνικά το 1976.

Η επίσης κύπρια ακαδημαϊκός και ερευνήτρια Έλση Μαθιοπούλου-Τορναρίτου, που υπήρξε μαθήτρια της Πιτσιλλίδου έκανε μια μελέτη πάνω στα ποιήματα η οποία συμπεριλαμβάνεται σε αυτή την έκδοση ως εισαγωγή καθώς και ένα κριτικό σημείωμα από την Ιταλίδα Giovanna Carbonaro υποψήφια διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κύπρου και την κρητικιά επίκουρη καθηγήτρια του ίδιου πανεπιστημίου Ειρήνη Παπαδάκη.

Με άλλα λόγια το έργο 4 γυναικών κάνει αυτό το σπουδαίο έργο γνωστό στο ευρύτερο κοινό και το εντάσσει μαζί με άλλα «στο κεκτημένο της πνευματικής παρακαταθήκης της Κύπρου».

Δε θέλω να επεκταθώ περισσότερο γι' αυτό θα κλείσω αυτή την κριτική με ένα απόσπασμα από τα ποιήματα.

Εις ποιον σκλερόν βουνάριν,
'ς ποιον δάσος αγριωμένον
να πάγω, Πόθε, να ποβγώ 'ξ αυτόν σου;
Κ' εκείνον το φεγγάριν
που μ' έχει σκλαβωμένον
να μεν θωρώ με τρόμον εδικόσ σου;
[...]
Κάλλιον εν ποθαμμένος
παρά μιτά σου σέναν αγγρισμένος.