Van wereld naar aarde: Filosofische ecologie van een bedreigde planeet

by Vincent Blok

Baanbrekende filosofie van de aarde biedt nieuw perspectief op onze zorg voor de planeet.

In de filosofische traditie is de materiële aarde als thema altijd onderbelicht gebleven. Van Aristoteles en Descartes tot Nietzsche en Heidegger blijkt de aarde altijd te zijn gedacht vanuit de vorm, vanuit het denken of vanuit de wereld. Hierdoor is de aarde als passief, inert of zelfs niet-bestaand beschouwd, maar niet vanuit zichzelf. In tijden van ecologische crisis en klimaatverandering is deze manier van denken niet langer toereikend. We moeten toe naar een nieuwe omgang met de aarde. Van wereld naar aarde biedt hiertoe een eerste aanzet.

Ecologische ontologie

Vincent Blok ontwikkelt een ecologische ontologie van de aarde in tijden van klimaatverandering. Hij gaat in tegen de filosofische traditie door zijn ontologie niet antropocentrisch, maar eco-centrisch te oriënteren. Vervolgens presenteert hij een speculatieve ecologie van de aarde als mogelijkheidsvoorwaarde voor de menselijke bewoning van de wereld. Zijn nieuwe perspectief op onze zorg voor de aarde biedt relevante inzichten voor de milieu- en techniekfilosofie.

Genres: Philosophy

240 pages, Paperback

First published January 1, 2005

Reviews

[Thijs Rang · Rating 3 out of 5]

In het boek Van wereld naar aarde van Vincent Blok worden verschillende denkbeelden behandeld van traditionele filosofen over de materiële aarde. Aristoteles, Plato, Kant, Nietzsche, Descartes en meer passeren de revue. Het probleem volgens Blok is dat deze filosofen de aarde kennen vanuit de vorm, vanuit het denken of vanuit de wereld. Het gevolg hiervan is dat de aarde wordt gezien als losstaand van de mens, als een passief object of wordt zelfs helemaal niet gedacht. Het tijdperk waar we nu in leven - het antropoceen, waarin de mens meer dan ooit invloed heeft op het klimaat en de atmosfeer – dwingt ons ertoe een nieuwe relatie aan te gaan met de aarde. We moeten af van een antropocentrisch wereldbeeld naar een ecocentrich wereldbeeld.
Hoewel het idee dat er een transitie plaats moet vinden in onze relatie tot de aarde niet volledig nieuw is – filosofieën als deep ecology, een van de thema’s van de film Avatar, stelden al eerder dat de aarde inherent waarde heeft losstaand van wat zij voor de mens kan betekenen – geeft Blok de filosofische handvatten om deze shift in gang te zetten.
De filosofische theorie is niet altijd even makkelijk te begrijpen, sommige passages moest ik een aantal keer herlezen om de inhoud ervan op me door te laten dringen. Het praktische nut, de relevantie en het belang voor de tijd waar we in leven maakt het boek voor mij interessant. De verwijzingen naar literatuur en populaire cultuur en persoonlijke anekdotes als voorbeelden helpen om de theorie te begrijpen en verhogen het leesplezier.

[Wibisono Yamin · Rating 3 out of 5]

Through this book Jünger advanced his idea of the technological age in terms of total mobilization. Total mobilization involves a complete disruption of society from its previous underpinnings, subjecting everything in it to efficiency and exploitation, destroying the old Enlightenment values and sensibilities and replacing them with pure technological functionality and efficiency. Total mobilization is the conversion of "life into energy." (10). It heralds a new world order characterized by nihilism, or the experience of the destruction of any connection to a transcendent source or meaning of things. Total mobilization functionalizes human beings, creating "the worker," a type of human fully adapted to the new world order. Jünger calls this transformation a "gestalt-switch," meaning by "gestalt" a new kind of unity that holds everything in its grip, yet does not itself appear in the world. This gestalt presents itself in the representation of a type that does appear in the world.

Some prereads on Heidegger's may be of great help to comprehend the exposition provided in this book.

[Tobias · Rating 3 out of 5]

In many ways an interesting reflection on Heidegger and Junger, and their ideas about the Age of Work, and the Age of the Worker, as well as how these can be related to late-modern cultural theory (inspired more by Heidegger than by Junger), and to how to live in the Anthropocene. In the end, I am, however, left with the feeling that Blok has missed something in Junger's writing. This may be because I am more familiar with Junger's novels and postwar writing, while Blok builds more or less entirely on Der Arbeiter and (to a lesser extent, I think) Der Waldgang. Still, the feeling remains, that Blok is making Junger's approach more Anarchist than Anarch, thus missing much of his individuality.

[Erik Jansen · Rating 3 out of 5]

In dit boek, gebaseerd op een collegereeks filosofische ecologie, constateert Vincent Blok, docent van de Universiteit Wageningen, dat de aarde in de geschiedenis van de filosofie geen rol van betekenis heeft gespeeld. Het gaat altijd over de ‘wereld’ als onze dagelijkse werkelijkheid, de wereld als wetenschappelijke beschrijving van natuur, mens en maatschappij, en de wereld als technische beheersing van ‘management en control’.

Blok beschrijft hoe de filosofie (Aristoteles, Plato, Descartes, Nietsche, Heidegger) over de eeuwen onze houding met de 'aarde' – maar dus eigenlijk veel meer met de 'natuur' – heeft gekenschetst. Het dichtst bij de aarde komt nog de Franse filosoof Bruno Latour die ‘Gaia’ de leefbare schil rond de aarde, als bron van ons leven noemt, en daar ook politieke rechten aan wil geven.

Vincent Blok gaat nog een stapje verder en noemt de aarde als ‘materialiteit’ de grondslag van ons bestaan. Het huidige planten en dierenrijk is maar één van de mogelijke manifestaties van leven op deze brok materie die door de ruimte zweeft. Als onze beschaving en natuur eindigt, dan opent zich wellicht weer een niche voor andersoortig leven. Wij zullen vergaan, de aarde blijft bestaan.

Erg concreet wordt Vincent Blok niet. Hij stelt dat we de ‘elementaire’ aarde niet vanuit de wereld kunnen denken. Wij zijn wel een product van de aarde, en wij leven ook in interactie met de andere objecten en dieren die door de aarde zijn voortgebracht, maar wij hebben een asymmetrische relatie met de aarde. De elementen van de aarde zoals grond, water, lucht en vuur, zijn ongedifferentieerd, terwijl het leven gedifferentieerd is.

Omdat wij de aarde niet vanuit onze wereld kunnen denken, is de houding van management en control, die inherent is aan onze wereld, niet in staat om de klimaatproblemen op te lossen, noch om zich andere werelden voor te stellen. Pas als we de aarde accepteren als mogelijkheidsvoorwaarde voor mogelijke nieuwe werelden, is een revolutionaire breuk met onze wereld van management en control mogelijk.

De filosofische vraag naar deze nieuwe, in de elementaire aarde verankerde wereld bestaat uit het ingaan op mogelijke "oproepen" vanuit de omgeving, die, voorbij de hegemonie van de wereld van management en control, een transformatie naar een nieuwe, in de elementaire aarde verankerde wereld mogelijk moeten maken. Tot onze teleurstelling moeten we dan echter lezen dat de daadwerkelijke conceptie van zo’n nieuwe wereld buiten het bestek van dit boek valt.

Zie voor de volledige bespreking Onze eco-filosofische relatie met de aarde