Доўгая дарога дадому

by Vasil Bykov

Гэтая кніга – успаміны народнага пісьменьніка Беларусі Васіля Быкава пра асабіста перажытае амаль за 70 гадоў ягонага багатага на падзеі жыцьця. У цікавай аўтарскай манеры вядомы пісьменьнік распавядае пра найбольш яркія старонкі сваёй біяграфіі, дае ацэнку грамадзка-палітычным і культурным працэсам, што адбываліся ў Беларусі на ягоных вачах. В. Быкаў прапануе досьвед культурнага дзеяча, знакамітага пісьменьніка, выказвае думкі адносна будучага разьвіцьця краіны.

Кароткае прадмоўе

Перш за ўсё хачу папярэдзіць чытача, што гэтая кніга – твор вельмі інтымны, суб’ектыўны, аднабаковы, якім зрэшты, ці не заўжды зьяўляецца мэмуар, успамін, сьведчаньне. Думаецца, у тым ягоная сіла, але адначасна і слабасьць, падстава для прэтэнзіяў і нязгоды. У сваё апраўданьне магу толькі сказаць, што ня меў жаданага намеру каго-небудзь абразіць, што-колечы скрывіць ці знарок падаць у неадэкватным сьвятле.

Бальшыня названых у творы пэрсонаў прыведзеная пад іхнымі сапраўднымі імёнамі. Хіба ў асобных выпадках імёны зьмененыя – зь меркаваньняў павагі да годнасьці тых пэрсонаў ды і ў інтарэсах аўтара. Наколькі тое магчыма, аўтар імкнуўся прытрымлівацца храналёгіі, хаця тое не заўжды ўдалося. Асабліва там, дзе падзеі адбываліся паралельна або выпадалі з пэўнага лягічнага ланцугу.

Выбачаюся перад тымі, каго не ўпамянуў тут, пра каго напісаў мала ці тым болей ня так, як яны заслугоўваюць. Перад тымі, каго засмуціў названымі фактамі або празьмернымі азначэньнямі. Знарок нікога не хацеў пакрыўдзіць.

Васіль Быкаў

Genres: Nonfiction, Biography

544 pages, Paperback

First published January 1, 2004

About the author

Vasil Bykov (Vasil Bykaŭ) was a Belarusian dissident and opposition politician, junior lieutenant, and author of novels and novellas about World War II. A significant figure in Soviet and Belarusian literature and civic thought, his work earned him endorsements for the Nobel Prize nomination from, among others, Nobel Prize laureates Joseph Brodsky and Czesław Miłosz.

Belarusian: Васіль Быкаў
Russian: Василь Быков

Reviews

[Maša · Rating 5 out of 5]

"Я не лідар і не «сумленне нацыі», я просты, біты жыццём беларус, які мае толькі адну мэту — застацца сумленным. Хацелася яшчэ дажыць да свабоды, ды тое, відаць, марнае памкненьне".
Праз аўтабіяграфію Быкава магчыма назіраць пакутную гісторыю Беларусі ад калектывізацыі/межваенага падзела да канца СССР (з невялікімі каментарамі аб пост 1991 рэчаіснасці). Ёсць выразнае падабенства з сучаснай Беларусю, магчыма зразумець як 2020 год спрабаваў вырываць праблемы не 26 гадовай даўнасці, а хутчэй 90 гадовай.
Вельмі цікава, must read

[Aleś Karoza · Rating 5 out of 5]

Успаміны падаліся мне настолькі шчырымі, наколькі магчыма.

Тут няма спроб паказацца лепшым, чым ёсць насамрэч. Згадваецца і алкагалізм, і складаныя выбары, якія ўсім прыходзілася рабіць у тыя часы. Тут няма спробы выдаць сябе за героя ці дысідэнта. Ёсць чэсны расповед аб тым, як жылося на фронце, як было пасля, чым быў позні СССР, і чым стала Рэспубліка Беларусь.

Дзякуй за вашае жыццё і творчасць, спадар Васіль. Дзякуй!

[Anya Slychenyuk · Rating 3 out of 5]

з пункту гледжання гісторыі, гэтая аўтабіяграфія — выдатны рэсурс, каб дазнацца пра сацыяльна-палітычныя падзеі Беларусі 20-га стагоддзя. каб, так мовіць, “пражыць” праз старонкі ўнутранае жыцьцё беларусаў у той час. многа годных і сумных разважанняў пра беларускую мову і пра беларускі народ.

мне асабіста, як чалавеку эмацыйнаму, не хапіла эмоцый ці нейкага ўнутранага стаўленьня Васіля Быкава да ўсяго, што ён апісвае. гэтаксама хацелася больш бы дазнацца ад яго пра яго сямью, асабістае жыцьцё.

P.S. толькі што заўважыла, што літаральна год таму пачала гэтую кнігу! мне яна ішла нялёгка, я то адкладала, то зноў вярталася. але заўсёды хацелася дачытаць.

[Andrei Konan · Rating 5 out of 5]

Чытаў кнігу Доўгая дарога дадому ў аўдыяфармаце. Вельмі спадабалася гэтая аўтабіяграфічная аповесць тым, што шмат чаго ў кнігах Васіль Быкаў стала больш зразумелым. Плюс яшчэ стала зразумела, як пісаліся ягоныя кнігі і ў якой паслядоўнасці, бо пэўныя сітуацыі ў жыцці Быкава ўплывалі на напісанне твораў. У цэлым вельмі класна трымаўся твор. Уражвалі шматлікія моманты, звязаныя з вайной, пасляваенным жыццём, беларускай мовай, адносінамі з савецкай сістэмай і тым, як у рэальных жыццёвых сітуацыях нараджаліся будучыя кнігі.

Асабліва моцны пачатак твора, дзе Быкаў распавядае, як яго прызывалі ў армію. Ён быў адным з самых маладых, бо яго ўзрост быў самым малодшым, які падлягаў прызыву. Яны ішлі на зборны пункт разам, але ўсё выглядала вельмі хаатычна: дзе заночуеце — там заночуеце, дзе дадуць паесці — там і будзе ежа. Вельмі ўразіў эпізод, калі ён адстаў ад сваіх, заблукаў. Не змог знайсці сваіх, яго затрымалі, пасадзілі ў мясцовае СІЗА, і ён тлумачыць, што ідзе ваяваць, але яму не вераць, бо пры ім былі нейкія паперы і мапы. Ледзь не расстралялі. У кнізе некалькі такіх момантаў, калі разумееш, што магло проста не стаць ні твораў Быкава, ні самога Быкава. Добра, што трапіўся камісар, які стрэліў у паветра і сказаў, бегчы цераз плот. Проста фантастычныя моманты.

Яшчэ вельмі ўразіла гісторыя пра тое, як пасля ранення яго адпраўлялі назад у войска. Выйшаў са шпіталя — ідзі і шукай сваю дывізію ці полк сам. Так, нехта дапаможа па дарозе, падкажа, але ніякай нармальнай цэнтралізаванай сістэмы фактычна не існавала. Гэта вельмі добра паказвае хаос у Чырвонай арміі таго часу.

Цікава было чытаць і пра пасляваенны час. Чырвоная армія працягвала трымаць велізарную колькасць людзей у войску, таму яго простыя зборы скончыліся прызывам і падарожжам праз палову Зямлі на далёкі ўсход. І вельмі добра паказана, наколькі цяжка было сапраўды выйсці з гэтай сістэмы. Уся гэтая гісторыя з Далёкім Усходам выглядае амаль абсурдна. Іхнюю частку расфарміравалі, але яму накіравання далей не далі. Усе раз’язджаюцца, а ён стаіць і не разумее, што рабіць далей. Жонка, маленькае дзіця на руках, поўная невядомасць. І толькі пасля прыезду ва Уладзівасток высветлілася, што яму нават забыліся выдаць новае прызначэнне — на Сахалін ці яшчэ куды. Увесь гэты вайсковы хаос паказаны вельмі моцна. Асабліва добра адчуваецца, што нават пасля вайны чалавек не мог проста вярнуцца да нармальнага жыцця. Ледзь і Быкаў не застаўся ў войску. Па прыездзе ў Беларусь ужо былі думкі, а можа застацца. Ды не, дастаў сябе адтуль.

Вельмі моцны і нават крыху трагікамічны эпізод быў тады, калі яго ўжо трэці раз хацелі забраць на зборы. Трэба было перанавучвацца на ракетчыкаў з артылерыстаў, але ён зразумеў, што больш проста не хоча ісці. І тады на пытанне, ці ёсць у яго сваякі за мяжой, адказаў, што нібыта мае дваюраднага брата ў Германіі, хоць той, загінуў яшчэ падчас вайны. І Быкаў потым нават просіць у гэтага брата прабачэння — маўляў, даруй, што давялося цябе “выкарыстаць”, каб мяне не чапалі. Вельмі жывы і чалавечы момант.

У кнізе склалася ўражанне, што Быкаў у жыцці ўмеў, як кажуць, “праходзіць паміж струменьчыкаў”. Ён нібыта не лез наўпрост у адкрытае супрацьстаянне, але пры гэтым ніколі не прадаваў сваіх прынцыпаў. Менавіта таму здолеў захаваць магчымасць пісаць пра тое, што хацеў. Канечне, былі моманты, калі даводзілася нешта перапісваць пад цэнзуру, пагаджацца на экранізацыі, якія яму потым самому не падабаліся. Але пры гэтым яму і шанцавала на людзей, якія дапамагалі друкавацца і падтрымлівалі яго, такія як Твардоўскі.

Цікава было чытаць і пра яго адносіны з КДБ. У нейкі момант улады, як ён сам піша, зразумелі, што з Быкавым трэба працаваць не толькі “пугай”, але і “пернікам”. Пачалі даваць прэміі, кватэры, узнагароды. Але адчуваецца, што ён вельмі добра разумеў, навошта ўсё гэта робіцца. Ён прымаў гэтыя рэчы, але пры гэтым не губляў разумення, што за гэтым стаіць спроба зрабіць яго больш зручным для сістэмы. І ўсё роўна, нягледзячы на гэта, ён здолеў захаваць свой голас і права выступаць так, як лічыў патрэбным.

Дарэчы, вельмі цікавы эпізод быў пра праслухоўванне ягонай кватэры. Ён распавядаў, як аднойчы прывёз з камандзіроўкі кнігу ці візітоўку нейкага чалавека, прозвішча якога супадала з прозвішчам генеральнага сакратара ААН. І ўжо на наступны дзень з бібліятэцы патэлілі яму і пачалі пытацца, ці ведае ён творы гэтага аўтара. Тут Быкаў адразу зразумеў, што дома яго праслухоўваюць. Бо супрацоўнікі КДБ пачулі прозвішча, пачалі шукаць інфармацыю пра чалавека і праз бібліятэку выйшлі назад на яго. Вельмі характэрны і нават крыху анекдатычны эпізод, які добра паказвае маштабы кантролю.

Тэма алкаголю ў кнізе таксама займае не апошняе месца. Быкаў піша пра гэта адкрыта, без маралізатарства, проста як пра натуральную частку таго жыцця. Запомніўся эпізод пра ягонага сябра, які сам не піў. І вось той прачытаў у газеце, што ёсць яшчэ нейкі ветэран генерал, які таксама не ўжывае алкаголь. І чалавек настолькі загарэўся гэтай ідэяй, што паехаў у Маскву шукаць таго генерала, каб стварыць арганізацыю непітушчых ветэранаў. Але ў выніку аказалася, што, акрамя іх дваіх, нікога асабліва і не знайшлося. Гісторыя смешная, але вельмі паказальная. Сам факт таго, што чалавек гатовы ехаць праз паўкраіны толькі таму, што знайшоў яшчэ аднаго непітушчага, ужо многае кажа пра ролю алкаголю ў савецкім жыцці.

Вельмі цікава было чытаць пра замежныя паездкі Быкава. Ён узгадвае, як упершыню паехаў у Францыя, дзе слухаў выступленне Сартра. Быў у Італія, ездзіў на Кубу, дзе нават меў магчымасць размаўляць з брата Фідэль Кастра. Асабліва запомніліся ягоныя назіранні пра Кубу. Ён пісаў, што грошы ў людзей нібыта былі, але самі па сабе амаль нічога не значылі, бо галоўнае было мець спецыяльныя карткі. І менавіта гэтыя карткі былі сапраўднай каштоўнасцю. Вельмі цікавая думка пра тое, што ў краіне можа існаваць валюта, якая фактычна не мае вялікага значэння, а маленькі папяровы талончык аказваецца важнейшым за грошы.

Яшчэ вельмі запомніўся эпізод, калі яны разам з балгарамі сядзелі недзе на беразе возера, нешта святкавалі, і беларусы пачалі спяваць расійскую песню. І тады нехта з балгараў здзівіўся і сказаў: “А ў вас што, сваіх песень няма?” Вельмі простая фраза, але яна сапраўды зачапіла. Бо ў ёй адразу адчуваецца праблема беларускай культурнай ідэнтычнасці — калі людзі самі не заўважаюць, як чужая культура пачынае займаць месца сваёй уласнай.

Вельмі цікава паказана і праблема беларускай мовы. Па словах Быкава, ніхто асабліва не хацеў ні падымаць гэтае пытанне, ні нешта вырашаць. Нават калі ён ужо быў дэпутатам і прыязджала камісія Міхаіл Гарбачоў разглядаць сітуацыю з беларускай мовай, то ім проста паказвалі некалькі “ўзорных” школ і рабілі выгляд, што ўсё добра. У выніку праблему фактычна хавалі.

Асобна звярнуў увагу на тое, як Быкаў пісаў пра слоўнік Кандрат Крапіва і пра тое, як многія беларускія моўныя канструкцыі замяняліся русізмамі. Мне гэта было асабліва цікава, бо я сам не маю жывога ўяўлення пра беларускую мову ў яе старэйшым варыянце і не заўсёды магу ўявіць. Але пры гэтым у самога Быкава мова ўжо вельмі блізкая да той нормы, якая склалася пасля. Відаць, ён проста мусіў пісаць так, каб творы маглі прайсці афіцыйную цэнзуру.

Вельмі спадабаўся момант, дзе ён расказваў, што натхніла яго на “Альпійскую баладу”. Калі яны былі, здаецца, у Венгрыі, нейкая жанчына бегала і шукала Івана, які знаходзіўся з ёй ў канцлагеры. І вось з гэтага маленькага эпізоду ў яго адразу нарадзілася ідэя будучага твора. Цікава было чытаць, як адзін невялікі жыццёвы момант можа адразу скласці ў галаве пісьменніка амаль гатовы сюжэт.

Закранута была і тэма сям’і Быкава. Пра асабістае жыццё ён гаворыць даволі мала, і ў мяне склалася ўражанне, што сям’я не была галоўным у яго жыцці. Больш ён піша пра паездкі, рыбалку, сустрэчы, лес, размовы з сябрамі. Магчыма, ён проста быў вельмі стрыманым чалавекам у асабістых пытаннях.

Падабаліся і гісторыі ўжо пра часы, калі пачынала фармавацца сучасная Беларусь. Цікава было чытаць пра стварэнне розных саюзаў, пра дзейнасць Беларускага народнага фронту, пра людзей, якія стаялі ля вытокаў гэтага руху, і пра тое, як супраць іх арганізоўвалі правакацыі.

Увогуле, пры чытанні ўзнікала вельмі дваістае адчуванне таго часу. З аднаго боку — савецкая сістэма, поўны кантроль, усё праз партыю, праз ідэалогію, ні кроку налева ці направа. Але з іншага боку, жыццё было настолькі забюракратызаванае і пабудаванае на фармалізме, што людзі часта проста механічна выконвалі працэдуры і ўжо не задумваліся над іх сутнасцю. Трэба прынесці паперку — табе паставяць пячатку. Трэба подпіс — вось подпіс. І атрымліваецца, што гэты савецкі фармалізм часткова сам дазваляў абыходзіць сістэму. Калі людзі фармальна дзейнічалі “па правілах”, то дзяржаве было цяжка з гэтым змагацца. Менавіта таму так уражваюць моманты, калі яны збіраліся, абмяркоўвалі незалежнасць Беларусі, стваралі арганізацыі, праводзілі сходы. Чытаеш і думаеш: як такое ўвогуле магло адбывацца ў аўтарытарнай дзяржаве? Але, здаецца, гэты ўкаранёны савецкі фармалізм і стаў адной з прычын, чаму падобныя рэчы ўсё ж былі магчымыя. Сістэма настолькі прывыкла існаваць праз працэдуры і імітацыю кантролю, што часам не заўважала, як унутры гэтых працэдур пачынае з’яўляцца нешта ўжо зусім іншае.

Нельга сказаць, што ў гэтай кнізе ёсць нейкая адна галоўная думка. Хутчэй Быкаў патроху распавядае пра розныя перыяды свайго жыцця, але робіць гэта настолькі жывa, цікава і складна, што ў выніку складаецца вельмі цэльнае ўражанне. Важна было чытаць пра тое, адкуль нараджаліся яго творы, пра ягонае жыццё, пра савецкую сістэму, пра беларускую мову, пра пасляваенную рэальнасць і пра дробныя чалавечыя гісторыі, якія ў суме і робяць гэтую кнігу такой моцнай.

Рэкамендую “Доўгую дарогу дадому”, і ўвогуле знаёмства з творчасцю Быкава.

[Natallia · Rating 4 out of 5]

Гэтая кніга пакінула дваістае ўражанне. Яна выклікае сум праз апісанне няўдач беларускага народа, цяжару гістарычнага лёсу і немагчымасці вяртання да сваіх вытокаў. Таксама здзіўляе недастатковая ўвага аўтара да ўласнай сям’і і яе ролі ў ягоным лёсе.

[Viachaslau Tsikhanovich · Rating 4 out of 5]

Пакінула пачуццё паверхневасці і няпоўнасці. Лёс беларуса ў 20 стагоддзі.

[Ivan Bachcin · Rating 4 out of 5]

Жалезны быў дзядзька. А нам усё яшчэ ісьці тою дарогаю.