Als Roemer mee mag doen met een roboticaproject op school, krijgt hij het plan om een digitale bril te ontwerpen waarmee hij de emoties van anderen kan lezen. Zijn eigen vermogen om de expressie van mensen te duiden is beperkt, hij leeft vooral in zijn hoofd en fantasiewereld. Hij gelooft in de onbegrensde mogelijkheden van technologie, en denkt dat we alles moeten kunnen meten en weten. Als hij verliefd wordt, dreigen zijn opvattingen over de meetbare mens hun bestaansrecht te verliezen. Jaren later, terwijl Roemer een belangrijke bijdrage levert aan een door technologie beheerste wereld, bloeit zijn verliefdheid weer op. Kan de mens wel grip krijgen op zichzelf en de ander?
In De visionair onderzoekt Anja Sicking de ethische dilemma's die voortkomen uit onze steeds grotere afhankelijkheid van kunstmatige intelligentie. In een sensitieve stijl, met mededogen voor haar personages, weet ze de lezer mee te voeren in een wereld waarin techreuzen de macht grijpen.
Anja Sicking studeerde klarinet aan het Koninklijk Conservatorium. Zij werkte daarna een tijdlang als musicus en speelde in symfonieorkesten, muziektheaterproducties en kamermuziekensembles. Op den duur ging zij zich ook toeleggen op het schrijven van verhalen. Een bekroning in het kader van de S.N.S.-literatuurprijs was daarbij een aanmoediging. Na verloop van tijd bleek dat het musiceren en het schrijven moeilijk met elkaar te combineren waren en koos zij ten slotte voor de literatuur.
Haar debuut, Het Keuriskwartet, werd bekroond met de Marten Toonder/Geertjan Lubberhuizenprijs. Het werd ook genomineerd voor de Debutantenprijs en de AKO Literatuurprijs. Haar tweede roman, De stomme zonde, is vertaald in het Duits, Engels en Turks. De roman werd genomineerd voor de eerste DIF/BNG Aanmoedigingsprijs en de International IMPAC Dublin Literary Award. Hierna volgden uitnodigingen voor internationale literaire festivals.
Anja Sicking is als docent verbonden aan de Schrijversvakschool Amsterdam en was gastdocent op de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten.
Deze recensie werd eerder gepubliceerd op mijn blog GraagGelezen.
In ‘De visionair’ lees je over Roemer. De verteller van zijn verhaal is ‘het vervolg op Roemer’: wat er van Roemer is geworden.
Als Roemer op zijn middelbare school mee mag doen met een roboticaproject, wil hij niet in een groepje werken, maar alleen. Zijn project is het ontwerpen van een bril waardoor mensen kunnen kijken als keken ze door de ogen van dieren, bijvoorbeeld door de ogen een spin. Maar gaandeweg het project krijgt hij het plan om een digitale bril te ontwerpen waarmee hij de gedachten en gevoelens van anderen kan lezen en op die manier proberen te begrijpen waarom ze zo reageren. Roemer is zelf slecht in staat om het gevoel dat anderen uiten met hun gezichtsuitdrukking, hun gebaren of hun muziek of andere kunstvorm te herkennen want hij leeft vooral in zijn hoofd en in een fantasiewereld.
Roemer is een sociaal onhandige en gevoelig jongen zoals er zoveel zijn, maar hij gelooft in de onbegrensde mogelijkheden van technologie, en denkt dat we alles moeten kunnen meten en weten. Een bril die emoties leest zal al zijn problemen oplossen. Hij gaat aan de slag met zijn droom.
Als hij verliefd wordt op de eigenaresse van hotel het Roode Hert waar hij werkt, dreigen zijn opvattingen over de meetbare mens hun bestaansrecht te verliezen. Maar als hij zonder reden wordt ontslaan door deze eigenaresse worden zijn onbegrip en daarom ook zijn motivatie voor zo’n bril nog groter.
“Er verschoof iets in zijn borstkas toen hij de hoteleigenaresse haastig aan zag komen lopen. Haar opgestoken, dikke haar viel iets opzij. Ze drukte het met een hand weer omhoog. Haar zwarte kokerrok bewoog mee op haar snelle stappen. Het tapijt dempte het geluid van haar korte, zwart laarsjes. Haar roze, hooggesloten blouse leek wel nieuw, zo glansde die.”
Roemer is jaren later hartstikke rijk geworden met zijn uitvinding YourEyes, staat midden in de door technologie beheerste wereld en is getrouwd, wanneer zijn verliefdheid weer opbloeit. Periodes in zijn leven waarvan hij dacht dat ze er niet meer toe deden komen weer in zijn herinneringen naar boven drijven. Kan de mens wel grip krijgen op zichzelf en de ander?
In deze roman kom je steeds weer het feit tegen dat een ander mens voor jou zelf niet helemaal kenbaar is en dat het ook zo zal blijven wat je ook doet. Dat is op zich niet iets om bang voor te zijn, maar naar mijn mening meer iets om van te genieten. Stel dat je alles al weet van en over iemand anders... Kunstmatige intelligentie is van deze tijd en we doen er ons voordeel mee, maar we moeten het zeker niet ons leven laten dicteren.
“We hebben met YourEyes veel meer kapotgemaakt dan de droom van de vrouw van wie ik hield, we hebben eraan meegewerkt een gigantische onderklasse te creëren. Niet alleen de tijd van deze mensen, of hun energie, maar ook hun gedachten waren op den duur van hun werkgever.”
Volg Roemer samen met zijn vrienden Noud, Mick en Zara op hun reis door hightech-land naar het moment van besef dat ze alle vier een andere reden hadden om te doen wat ze deden.
Als Roemer beter was geweest in het interpreteren van gezichtsuitdrukkingen, dan zou zijn moeder nog hebben geleefd. Anja Sicking zadelt haar hoofdpersonage, een verwarde tiener die mag deelnemen aan een roboticaproject op school, meteen op met een diepgewortelde reden om een digitale bril te ontwerpen waarmee hij emoties kan lezen. Zou Sicking gevloekt hebben toen ze de synopsis van de videogame Life is Strange: True Colors las?
Ook in die game kan een personage emoties letterlijk aflezen van anderen. Is het een futuristische wensdroom van ons allen? Niet toevallig werd ‘De visionair’ uitgegeven door Lebowski. De laatste jaren werpt die uitgeverij zich immers op als vlaggenschip van Grounded SF. Geen ruimtegevechten in ‘a galaxy far far away’, maar geloofwaardige sciencefiction die met één been in de realiteit blijft staan. De kunst bestaat er dan in om een toekomstbeeld te schetsen dat tegelijk visionair en herkenbaar is. In Sickings toekomst heeft technologie uiteraard een prominente plaats gekregen: meer pixels, minder natuur. Komkommers in de supermarkt zijn eenvormig geworden, papier is onbetaalbaar (en niet gegeerd), er wordt gereisd met iSamsonite en het gebruik van scheldwoorden wordt geregistreerd. En mensen sterven niet meer. Er wordt overgegaan.
Dat overgaan heeft Sicking aangegrepen om haar boek vanuit een unieke hoek te vertellen. We lezen het verhaal van tiener Roemer -de Roemer uit 2016 - door de ogen van een veel oudere Roemer die ondertussen een kleine woonunit huurt en in de derde persoon over zijn jongere ik schrijft. In het hart van de roman staat Het Roode Hert, een statig hotel met een eigenares die zich afkeert van vernieuwing en een voorliefde heeft voor al wat authentiek is. Voor oude wandlampen en voor massief houten meubelen die al generatie op generatie worden doorgegeven. Roemer wil maar wat graag in haar hotel bijklussen om de piano van zijn vader te laten herstellen.
Via het personage Breeveld, een docent van Roemer, komt een genuanceerd beeld over de toekomst van de technologie tot stand. Mogelijkheden en risico’s worden afgewogen. Van eetbare verpakkingen voor voedsel en het verdwijnen van uitlaatgassen tot de polariserende werking van algoritmes.
Sicking heeft met ‘De visionair’ een roman geschreven over wat het betekent om mens te zijn in een steeds sneller evoluerende wereld. Ze toont hoe een verwarde tiener opgroeit in een wereld vol hightech en legt bijna minzaam bloot dat niet alles in binaire codes of algoritmes te vatten is. Sommige dingen zullen nu eenmaal nauwelijks of helemaal niet veranderen. We zijn mensen. Iets meer natuur en minder pixels, graag.
Toch een wat onbevredigend einde van dit intrigerende verhaal over de macht van algoritmes en kunstmatige intelligentie. Iemand kijkt vanuit een dystopische toekomst terug op zijn puberteit waarin hij in een roboticaklas een e-bril ontwikkelde die een groot succes wordt. Dat lukt vanuit een intrinsieke motivatie om andere mensen te kunnen ‘lezen’: hoe kun je weten wat iemand anders denkt en voelt? En kun je dat daadwerkelijk bewerkstelligen met algoritmes en kunstmatige intelligentie? En ben je dan gelukkiger? Anja Sicking stelt dat in vraag in het verhaal van de schijnbaar autistische Roemer die door een trauma beheerst wordt. Een spannend en intrigerend verhaal dat deed denken aan andere dystopische romans als ‘Klont’ van Maxim Februari en ‘De onvolmaakten’ van Ewoud Kieft.
Een boek met interessante elementen (coming of age, mysterie, technokritisch en een saus van sci-fi) maar net daardoor ook een redelijk vreemde blubber geworden.
Ik heb het uitgelezen, dus iéts fascineerde me wel genoeg om tot het eind door te gaan, maar toch niet volledig bevredigende leeservaring.
Natuurlijk kan en mag je niet blind gaan op wat er op de achterflap staat over het verhaal dat je wachten staat, maar het is voor mij wel een van de aanleidingen om een boek te willen lezen. In dit geval leek dit boek alles in zich te hebben om een lekker boek te zijn voor mij, met name om wat er in de laatste alinea van de beschrijving staat: In De visionair onderzoekt Anja Sicking de ethische dilemma's die voortkomen uit onze steeds grotere afhankelijkheid van kunstmatige intelligentie.
Daar klopt namelijk zowat niets van! Er wordt niets onderzocht, er wordt wel van alles verteld, maar dat is toch echt iets héél anders. Zeker als het gaat om ethisch dilemma's wordt er niets onderzocht, waardoor je als lezer niets kan overdenken om zelf tot een oordeel te komen. Het minste zou toch zijn dat je dan in ieder geval op de een of andere manier ethische dilemma's krijgt voorgeschoteld en mee kunt beleven - tis tenslotte een roman, geen proefschrift of scriptie. Maar niets van dat al. Wat overdenkingen, toespraken en een flinterdun verhaaltje... that's it, helaas.
Beklemmend! Doet me ook denken aan de boeken van Dave Eggers (tot mijn verbazing stonden die niet genoemd in de lijst van de door de auteur gelezen boeken tijdens het schrijfproces). Maar mooi hoe ook de menselijkheid er doorheen blijft lopen. Ik hoop maar dat dit IRL ook sterker blijkt dan alle technologie.
Bijzondere vertelling over het leven van een nerd die hard meewerkt aan de vorming van een digitale, ontmenselijkte wereld en er uiteindelijk achterkomt dat de mens in essentie meer is dan data, bedrijven teveel gestuurd worden door onethische motieven en hebzucht. Een ontluisterend toekomstbeeld, waar gelukkig ook andere toekomstdromen meer hoopvol mogelijk zijn.
Bleef spijtig genoeg op mijn honger zitten na het lezen van de intrigerende beschrijving. De personages zijn niet echt uitgewerkt en het verhaal slabakt. Jammer want het concept spreekt tot de verbeelding.
Voor toekomstige lezers, zelf heb ik het boek niet uit kunnen krijgen. Het is verschrikkelijk vaag qua verteller en springt van de hak op de tak soms. Al lees je dit voor je literatuurlijst voor de middelbare. Wees voorbereid.