Weg van het Systeem

by Kris Peeters

Oliecrisis, economische crisis, terreurcrisis, bankencrisis, eurocrisis, vluchtelingencrisis… De laatste vijftig jaar lezen als één lange processie van crisissen, de ene bovenop de andere. Terwijl de gezondheidscrisis nog woedt, dient de klimaatcrisis zich aan, met daarbovenop een democratie- en biodiversiteitscrisis. Moeten we ons niet stilaan de vraag stellen of we te maken hebben met een systeemcrisis of met een crisissysteem?


Weg van het systeem neemt u mee op een verkenningstocht langs adembenemende vergezichten, waar consumenten weer burgers worden, economische correctheid het veld ruimt en het buitenland voortaan ook het binnenland is. Onderweg krijgen we het gezelschap van onverwachte medereizigers. Of ze nu door het leven gaan als Rode Koningin, Escher heten, Jezus van Nazareth, Luigi Snozzi, Rupsje Nooitgenoeg of zelfs Donald Muylle: van elk van hen valt iets te leren over de toekomst die wij kunnen maken.

286 pages, Paperback

Published March 1, 2022

Reviews

[Gert De Bie · Rating 5 out of 5]

Kris Peeters levert met Weg van het Systeem een ronduit indrukwekkend staaltje sociologisch inzicht af en maakte er meteen een vlot leesbaar en strak opgebouwd boek van.

De antropoloog, politicoloog en mobiliteitsdeskundige legt ons maatschappelijk systeem (het neo-liberalisme) kritisch op de rooster, analyseert helder waarom, waar en hoe het misloopt, betoogt waarom we daar blind voor lijken te zijn en wijst hoopvol naar de kennis die mogelijk oplossingen bevat.

Een hele boterham in één zin, maar Kris Peeters heeft ook heel veel te vertellen in 'Weg van het systeem'. Als mobiliteitsexpert gebuikt hij onder meer onze enge visie op mobiliteit (de wereld lijkt te denken dat alleen autoverkeer mobiliteit is) om heel wat andere maatschappelijke fenomenen die ontsporen aan te duiden en wijst hij erop hoe we als maatschappij bijvoorbeeld problemen proberen op te lossen door dezelfde fouten beter te maken en zo dikwijls nieuwe problemen scheppen.

Peeters schrijft doordacht, genuanceerd en glashelder. Met metaforen en bevattelijke voorbeelden weet hij ingewikkelde maatschappelijke fenomenen perfect verstaanbaar te maken. Met zijn vlotte pen slaagt hij er in om een kritisch boek met een heftige boodschap vlot leesbaar te houden en zelfs te voorzien van links en rechts een streepje humor.

Kris Peeters schreef met 'Weg van het systeem' een noodzakelijk en relevant boek: kritisch voor links én rechts en helder maar niet simplistisch. Ecologisten of eco-modernisten: beiden krijgen ze het advies de blik te verruimen. Peeters slaagt er als geen ander in zijn lezers nieuwe perspectieven aan te reiken en een frisse blik te werpen op zaken waarop we ons al een eeuwigheid blindstaren. Hij benoemd de problemen feilloos en legt de vinger op de wonde, maar laat niet na hoopvol te blijven, richting te geven of mogelijke plaatsen aan te wijzen waar oplossingen voorhanden zouden kunnen zijn.

Zo slaagt hij er in een stevige boodschap bevattelijk te maken, een alomvattend verhaal leesbaar en toegankelijk over te brengen en de lezer noch met schuld of verwijten op te zadelen maar hoopvol achter te laten met mogelijke wegen naar de uitgang van het crisissysteem.

Weg van het Systeem mag wat mij betreft verplicht leesvoer zijn op parlementsbanken, schoolbanken, grootbanken en rustbanken. U had al aan het lezen moeten zijn.

[Miguel Vertriest · Rating 4 out of 5]

De nieuwe Kris Peeters gaat voor het eerst niet over mobiliteit. De titel verraadt het al: ‘Weg van het systeem’ is eigenlijk het logische vervolg op ‘Weg van mobiliteit’. Als mobiliteitsfreak had ik daar gemengde gevoelens bij, maar de nerds onder ons mogen opgelucht ademhalen: het boek is doorspekt met mobiliteitsverhalen en -anekdotes.

De premisse is duidelijk: we hollen al 50 jaar van de ene crisis naar de andere. Kris Peeters stelt zich de terechte vraag of we te maken hebben met opeenvolgende systeemcrisissen of met een crisissysteem. Wat volgt is wat ik meeneem uit het boek én een ferme spoiler.

De rode draad in het boek (voor mij althans, niet voor Kris, zie verder) is de Rode Koningin, die symbool staat voor het neoliberalisme en de dwang richting ongebreidelde economische groei. De Rode Koningin is het tegendeel van de donut economie, die menselijke behoeften als uitgangspunt heeft. Ze staat voor kostenefficiëntie en heeft lak aan maatschappelijke efficiëntie. Loonkosten (alsmaar productiever) wegen meer door in het economische discours dan de grondstoffen die we er in sneltreinvaart doorjagen. Dat efficiëntie belangrijker was dan ethiek illustreerde de coronacrisis toen onze gezondheidszorg ei zo na in elkaar stortte na jarenlange efficiëntie-oefeningen. Neoliberalen leggen ook de overheid een strak dieetregime op, al waren zij wel de eersten om de laatste restjes vet eraf te snijden om de gevolgen van de coronacrisis te verlichten, plots was die bloedrode begroting niet meer zo erg. De Rode Koningin heeft ook een hand in het falen van de media en de proliferatie van fake news. Er is geen geld of tijd voor checken van bronnen of feiten, ook journalisten hollen steeds sneller van het ene nieuwsfeitje naar het andere. Voor productieprocessen in de wegwerpmaatschappij lijkt het pijnlijk evident: waarom hier produceren als het veel goedkoper elders kan? De arbeidsomstandigheden, het sociaal onrecht, daar kunnen we makkelijk van wegkijken.

Globalisering houdt deskilling in, we werden met onze neus op dat feit gedrukt (Kris gebruikt geen flauwe woordspelingen, die zijn voor mijn rekening) toen bleek dat we zelf geen mondmaskers konden produceren. Corona maakte het onderscheid tussen economen en de rest duidelijk. De economen eisten een terugkeer naar het normaal en het blijven consumeren. Uit het onderwijs, gezondheidszorg, stadsplanning en mobiliteit komt een ander geluid, namelijk dat we het systeem moet bijsturen of veranderen. En sommigen durven zelfs opperen dat een nieuw systeem nodig is. De opeenvolgende crisissen bewijzen het keer op keer (de oorlog in Oekraïne begon pas nadat het boek al af was, maar versterkt enkel de boodschap): dit zijn geen systeemfouten, maar gevolgen van een fout systeem.

Een idee dat me aansprak is dat van de twee hypotheken op onze aarde. De eerste hypotheek is die van de fossiele brandstoffen. Vandaag zijn we die volop aan het afbetalen (klimaatverandering). Wat we leenden gaven we uit aan luxeproducten, maar we zijn vergeten ons huis duurzaam te maken. Daarom gingen we een tweede hypotheek aan: kernenergie. De fout die we aan het maken zijn is om niet eerst onze eerste hypotheek af te lossen alvorens alles terug uit te geven en zo geven we onze kinderen een huis met twee hypotheken.

“Mensen zien graag mensen” is volgens Kris de rode draad in het boek. In de letterlijke betekenis kan ik me vinden, in de figuurlijke betekenis (want Kris bedoelt het in beide betekenissen) niet helemaal. Voor de figuurlijke betekenis verwijst Kris naar Rutger Bregman: “De meeste mensen deugen”, waarmee Kris resoluut kiest voor “de derde weg”, die van de hoop. Jammer genoeg ben ik het niet eens, waarmee ik in de categorie ‘cynische pessimist’ terecht kom: “de meeste mensen deugen wanneer het hun uitkomt”. Ik schrijf dit wanneer de beelden van de burgerslachtoffers in Oekraïne nog op mijn netvlies gebrand staan, de raketten ‘voor onze kinderen’ uit de lucht vallen en onze olie en diamanten geen deel uitmaken van de sancties. Wanneer fietsen als luxe wordt gezien en paarden niet. Wanneer de twitter-goegemeente slingert tussen onbegrip voor wie een horloge van 350.000 euro draagt en onbegrip voor wie dat niet begrijpt. Dan vrees ik dat niet het coronavirus of een andere crisis onze ondergang wordt, maar wel het virus van ons eigengereide eigenbelang. De mensheid op zich is een donker woud (“The dark forest“) waarin we op elkaar jagen. Kris illustreert het ook op een bepaald ogenblik: de gemiddelde Amerikaan heeft minder dan twee vertrouwenspersonen.

Een zin in het boek neem ik letterlijk over, een zin die al langer mijn mening expliciteert en een debat dat regelmatig opduikt tijdens de werkuren: “Als ook de ecologisten het crisissysteem in stand helpen houden, weze het dan om strategische redenen, dan gedragen ze zich eerder medeplichtig dan verantwoordelijk.”


8 jaar geleden stelde ik me de vraag of het boek van Kris niet beter ‘Weg met mobiliteit’ had geheten in plaats van ‘Weg van mobiliteit’, vandaag ben ik het zeker: ‘Weg met dit systeem’! Als ik het boek ergens een plaatsje moet geven, dan komt het naast Marx en Piketty terecht op de boekenplank. Kris Peeters noemt man en paard (aan gereduceerd btw-tarief) en wijst de systeemfouten in ons fout systeem.

Voor de 2e druk:

Zoals in elk boek staat er wel ergens foutje, zo was er geen “vrijdag 9 maart 2020”, maar was het (zoals het hoort voor onheilstijdingen) vrijdag 13 maart 2020 (p. 24).

Boek bestellen (doen, zou ik zeggen): https://www.uitgeverijvrijdag.be/prod..., je vindt het ook in de meeste boekhandels.

[Alex Cappaert · Rating 5 out of 5]

Zeer belangrijk boek ivm onze toekomste samenleving.