What do you think?
Rate this book
Eigen welzijn eerst
Nederland heeft lang een zelfbeeld van openheid en tolerantie gehad. Dat beeld kwam voort uit het naoorlogse optimisme van de middenklasse, die geloofde in kansengelijkheid, ongeacht afkomst of achternaam, en het belang van goede publieke voorzieningen. Zo zou elke nieuwe generatie het beter krijgen dan de vorige. Het geloof in vooruitgang is de afgelopen jaren afgebrokkeld en heeft onder invloed van de politiek plaatsgemaakt voor een sterke hang naar zelfbehoud, met extreme sentimenten tot gevolg. In Eigen welzijn eerst laat Roxane van Iperen op prikkelende wijze zien hoe dit heeft kunnen gebeuren, en spreekt ze de hoop uit dat de middenklasse opnieuw de vooruitgangsgedachte omarmt.
144 pages, Hardcover
First published May 10, 2022
122 people are currently reading
2192 people want to read
About the author
Roxane van Iperen
17 books408 followersRoxane van Iperen (1976) is auteur en jurist. In 2016 verscheen haar debuutroman Schuim der aarde, waarmee ze de Hebban Debuutprijs won. In 2018 volgde 't Hooge Nest, waarvan tot op heden meer dan 275.000 exemplaren zijn verkocht. Het werd bekroond met de Opzij Literatuurprijs 2019 en stond op de shortlist van de NS Publieksprijs 2020. Elf landen verwierven de vertaalrechten, waaronder het Verenigd Koninkrijk en Duitsland, waar het boek ook de bestsellerlijsten haalde. De filmrechten zijn verkocht aan Man Up, het productiebedrijf van Carice van Houten en Halina Reijn. Van Iperen heeft een vaste column over macht in Vrij Nederland en schrijft voor diverse media.
Roxane van Iperen (1976) is a lawyer and publicist. She writes for FD, NRC Handelsblad, Het Parool, Vrij Nederland, De Morgen, Follow the Money and she is a guest-correspondent for De Correspondent. Scum of the Earth is her first novel, The High Nest her second.
Roxane van Iperen (1976) is a lawyer and publicist. She writes for FD, NRC Handelsblad, Het Parool, Vrij Nederland, De Morgen, Follow the Money and she is a guest-correspondent for De Correspondent. Scum of the Earth is her first novel, The High Nest her second.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 30 of 276 reviews
July 30, 2023
Roxane van Iperen bespreekt in haar essay Eigen welzijn eerst een fenomeen dat op het eerste gezicht paradoxaal lijkt - waarom worden lieden die zich bezighouden met spiritualiteit, yoga, alternatieve geneeswijzen en helende kristallen in toenemende mate aangetrokken door rechts-extremistisch gedachtegoed?
Van Iperen schrijft in 143 pagina's, die je binnen twee uur uitleest, op verhelderende wijze over de teloorgang van de middenklasse, de angst van de leden van diezelfde middenklasse om hun verworven posities binnen de maatschappij kwijt te raken, en de aantrekkingskracht van extreemrechts om een antwoord te bieden op de aldus ontstane existentiële onzekerheid. De schrijfster graaft daarvoor niet heel erg diep, wat me enigszins verbaasde omdat ik vermoed dat haar onderzoekingen interessantere verbanden aan het licht moeten hebben gebracht dan in haar boek naar voren komen.
Van Iperen heeft gelijk als ze stelt dat de grootste "verdienste" van deze ontwikkeling is dat ideeën die tot voor kort door de overgrote meerderheid als extreemrechts werden beschouwd nu acceptabel en salonfähig zijn geworden. Al langer zien we, ook onder invloed van het neo-liberalisme dat elk individu verantwoordelijk houdt voor zijn eigen slagen of falen, dat voorheen gematigde partijen als VVD en CDA zich bedienen van extreemrechtse retoriek. Vaak geboren uit puur opportunisme, omdat men geen kiezers ter rechterzijde wil verliezen en men bereid is daarvoor ideologische veren te laten. Het pragmatisme als aanjager van de ruk naar rechts...
De auteur lijkt echter een aantal zaken over het hoofd te zien. De meest belangwekkende daarvan is de vaststelling dat dit niet de eerste keer is dat er een onzalig huwelijk tot stand komt tussen de new age en verderfelijke denkbeelden. Eerder zagen we dit in het interbellum, toen een hang naar de natuur en leven in de bergen of op het platteland, gecombineerd met een gezonde Körperkultur, hand in hand gingen met ideeën over raszuiverheid en superioriteit. Ook in de jaren '60 en '70 bewogen hippies en andere naar esoterie neigende idealisten zich met enige regelmaat op terreinen die men gerust als verontrustend mag omschrijven. Men denke daarbij aan de groep rondom Charles Manson, of aan de Process Church of the Final Judgment, die een soort apocalyptisch wereldbeeld verenigde met fascistische symboliek en verheerlijking van de dood. Aangenomen dat de auteur hiervan op de hoogte is, is het vreemd dat zij niet de tijd neemt deze vanuit een historische context interessante bewegingen in haar betoog op te nemen.
Een ander punt dat mij als een mogelijke verklaring voorkomt maar waar Van Iperen aan voorbijgaat is de constatering dat new agers a priori al allerlei onwetenschappelijke onzin geloven en dus bevattelijk zijn voor nog meer onwetenschappelijke onzin als die op hun pad komt. Ik heb zelf jarenlang yoga beoefend, met goede leraren maar ook met leraren die meenden dat het drinken van sinaasappelsap het libido bevordert omdat oranje de kleur is van de tweede chakra. Als je dat soort quatsch daadwerkelijk gelooft lijkt het me aannemelijk dat je ook complottheorieën over wereldwijde schaduwregeringen en nanotechnologie in vaccinaties niet zonder meer verwerpt.
Het boek is, lijkt mij, vooral geschikt voor lezers wie de innige band tussen yogabeoefenaars en Forum voor Democratie nog niet eerder was opgevallen.
Van Iperen schrijft in 143 pagina's, die je binnen twee uur uitleest, op verhelderende wijze over de teloorgang van de middenklasse, de angst van de leden van diezelfde middenklasse om hun verworven posities binnen de maatschappij kwijt te raken, en de aantrekkingskracht van extreemrechts om een antwoord te bieden op de aldus ontstane existentiële onzekerheid. De schrijfster graaft daarvoor niet heel erg diep, wat me enigszins verbaasde omdat ik vermoed dat haar onderzoekingen interessantere verbanden aan het licht moeten hebben gebracht dan in haar boek naar voren komen.
Van Iperen heeft gelijk als ze stelt dat de grootste "verdienste" van deze ontwikkeling is dat ideeën die tot voor kort door de overgrote meerderheid als extreemrechts werden beschouwd nu acceptabel en salonfähig zijn geworden. Al langer zien we, ook onder invloed van het neo-liberalisme dat elk individu verantwoordelijk houdt voor zijn eigen slagen of falen, dat voorheen gematigde partijen als VVD en CDA zich bedienen van extreemrechtse retoriek. Vaak geboren uit puur opportunisme, omdat men geen kiezers ter rechterzijde wil verliezen en men bereid is daarvoor ideologische veren te laten. Het pragmatisme als aanjager van de ruk naar rechts...
De auteur lijkt echter een aantal zaken over het hoofd te zien. De meest belangwekkende daarvan is de vaststelling dat dit niet de eerste keer is dat er een onzalig huwelijk tot stand komt tussen de new age en verderfelijke denkbeelden. Eerder zagen we dit in het interbellum, toen een hang naar de natuur en leven in de bergen of op het platteland, gecombineerd met een gezonde Körperkultur, hand in hand gingen met ideeën over raszuiverheid en superioriteit. Ook in de jaren '60 en '70 bewogen hippies en andere naar esoterie neigende idealisten zich met enige regelmaat op terreinen die men gerust als verontrustend mag omschrijven. Men denke daarbij aan de groep rondom Charles Manson, of aan de Process Church of the Final Judgment, die een soort apocalyptisch wereldbeeld verenigde met fascistische symboliek en verheerlijking van de dood. Aangenomen dat de auteur hiervan op de hoogte is, is het vreemd dat zij niet de tijd neemt deze vanuit een historische context interessante bewegingen in haar betoog op te nemen.
Een ander punt dat mij als een mogelijke verklaring voorkomt maar waar Van Iperen aan voorbijgaat is de constatering dat new agers a priori al allerlei onwetenschappelijke onzin geloven en dus bevattelijk zijn voor nog meer onwetenschappelijke onzin als die op hun pad komt. Ik heb zelf jarenlang yoga beoefend, met goede leraren maar ook met leraren die meenden dat het drinken van sinaasappelsap het libido bevordert omdat oranje de kleur is van de tweede chakra. Als je dat soort quatsch daadwerkelijk gelooft lijkt het me aannemelijk dat je ook complottheorieën over wereldwijde schaduwregeringen en nanotechnologie in vaccinaties niet zonder meer verwerpt.
Het boek is, lijkt mij, vooral geschikt voor lezers wie de innige band tussen yogabeoefenaars en Forum voor Democratie nog niet eerder was opgevallen.
March 29, 2023
Een interessant essay over hoe de wij-zij dichotomie van extreem rechts normaal is geworden en zelfs omarmt is door een middenklasse die bang is voor een status val voor henzelf en hun kinderen
Om daling op de sociale ladder te voorkomen moet men steeds grotere inspanningen verrichten
Roxane van Iperen schrijft duidelijk en pakt een groot onderwerp in bewonderenswaardig weinig pagina's op in Eigen welzijn eerst.
Iedere dag is er iets nieuws om verontwaardigd over te zijn, maar of die verontwaardiging ergens toe leidt is steeds minder aannemelijk
Dit is het uitgangspunt voor een onderzoek naar hoe het komt dat we anti immigratie retoriek steeds normaler vinden. Van Iperen geeft onder meer economische onzekerheid een duidelijke rol:
Het falende idee van een champagne toren, met een trickle down effect, als basis van de Nederlandse samenleving leidt tot Een genormaliseerde noodtoestand.
In een cocktail van economische onzekerheid en verheffing van groepen die lang weinig rechten hadden, ontstaat er een discourse van eerste en tweederangs burgers, een ethiek van eigen falen, eigen schuld, van nativisme en wij - zij denken.
De verzorgingsstaat is inherent nationaal waardoor de angst voor immigratie alleen maar meer aangewakkerd wordt, onder meer door politici als Thierry Baudet die het hele concept van democratie wil ondermijnen, gefinancierd door rijk Nederland.
Angst voor “Woke-terreur” versus institutioneel racisme van bijvoorbeeld de Belastingdienst, en wat het publiek debat beheerst, is een voorbeeld hoe de marketing van extreem rechts steeds meer succes heeft.
Angst voor statusval door de middenklasse en gebrek aan opwaartse mobiliteit is hierbij een sterk ondersteunend thema, door terug te trekken in een soort country club, ons kent ons codes en smaak, alles om uit te stralen dat je bij een bepaalde klasse hoort en corps/netwerkcorruptie, kan er nog grip op betere mogelijkheden voor je nageslacht worden gehouden.
Wat de middenklasse is volgens Van Iperen is me een beetje onduidelijk, gegeven moment noemt ze als voorbeeld Yale studenten en mensen bij zakenbanken als voorbeeld.
Ook de link tussen de NSB, gesteund door de middenklasse, en hedendaagse "welfare" chauvinisme is misschien te makkelijk.
De analyse van wellness rechts en hoe complot theorieën comfort bieden is dan weer messcherp.
(Economische) stressfactoren die de middenklasse op zichzelf doet oriënteren en mensen zelfs eigen gemeenschappen doet oprichten worden digitaal versterkt.
Een wereldbeeld waarin alles gesimplificeerd wordt, of zoals Van Iperen het verwoordt:
Een bepaald type mens krijgt door complottheorieën wat hij of zij al zocht: een bevredigend antwoord op de ongrijpbare, frustrerende en soms niet te bevatte realiteit van bepaalde gebeurtenissen, en van daaruit wijzen de algoritmen de weg.
Het gevoel dat als anderen iets te winnen hebben jij iets te verliezen hebt is sterk in de hedendaagse samenleving, en vakkundig door Van Iperen geanalyseerd in dit korte boek. Leesvoer wat aanzet tot denken, en wat verre van geruststellend is.
Om daling op de sociale ladder te voorkomen moet men steeds grotere inspanningen verrichten
Roxane van Iperen schrijft duidelijk en pakt een groot onderwerp in bewonderenswaardig weinig pagina's op in Eigen welzijn eerst.
Iedere dag is er iets nieuws om verontwaardigd over te zijn, maar of die verontwaardiging ergens toe leidt is steeds minder aannemelijk
Dit is het uitgangspunt voor een onderzoek naar hoe het komt dat we anti immigratie retoriek steeds normaler vinden. Van Iperen geeft onder meer economische onzekerheid een duidelijke rol:
Het falende idee van een champagne toren, met een trickle down effect, als basis van de Nederlandse samenleving leidt tot Een genormaliseerde noodtoestand.
In een cocktail van economische onzekerheid en verheffing van groepen die lang weinig rechten hadden, ontstaat er een discourse van eerste en tweederangs burgers, een ethiek van eigen falen, eigen schuld, van nativisme en wij - zij denken.
De verzorgingsstaat is inherent nationaal waardoor de angst voor immigratie alleen maar meer aangewakkerd wordt, onder meer door politici als Thierry Baudet die het hele concept van democratie wil ondermijnen, gefinancierd door rijk Nederland.
Angst voor “Woke-terreur” versus institutioneel racisme van bijvoorbeeld de Belastingdienst, en wat het publiek debat beheerst, is een voorbeeld hoe de marketing van extreem rechts steeds meer succes heeft.
Angst voor statusval door de middenklasse en gebrek aan opwaartse mobiliteit is hierbij een sterk ondersteunend thema, door terug te trekken in een soort country club, ons kent ons codes en smaak, alles om uit te stralen dat je bij een bepaalde klasse hoort en corps/netwerkcorruptie, kan er nog grip op betere mogelijkheden voor je nageslacht worden gehouden.
Wat de middenklasse is volgens Van Iperen is me een beetje onduidelijk, gegeven moment noemt ze als voorbeeld Yale studenten en mensen bij zakenbanken als voorbeeld.
Ook de link tussen de NSB, gesteund door de middenklasse, en hedendaagse "welfare" chauvinisme is misschien te makkelijk.
De analyse van wellness rechts en hoe complot theorieën comfort bieden is dan weer messcherp.
(Economische) stressfactoren die de middenklasse op zichzelf doet oriënteren en mensen zelfs eigen gemeenschappen doet oprichten worden digitaal versterkt.
Een wereldbeeld waarin alles gesimplificeerd wordt, of zoals Van Iperen het verwoordt:
Een bepaald type mens krijgt door complottheorieën wat hij of zij al zocht: een bevredigend antwoord op de ongrijpbare, frustrerende en soms niet te bevatte realiteit van bepaalde gebeurtenissen, en van daaruit wijzen de algoritmen de weg.
Het gevoel dat als anderen iets te winnen hebben jij iets te verliezen hebt is sterk in de hedendaagse samenleving, en vakkundig door Van Iperen geanalyseerd in dit korte boek. Leesvoer wat aanzet tot denken, en wat verre van geruststellend is.
May 10, 2022
‘Maar volgens Deresiewicz was de rode draad in hun mentaliteit een absoluut gebrek aan autonomie, creativiteit of kritisch denkvermogen. Ze hadden geen enkele sense of purpose; een idee van zingeving of een hoger doel in het leven. Deze toekomstige leiders was vooral geleerd hoe ze door de juiste hoepels moesten springen; hun eigen morele kompas was onderontwikkeld en feitelijk irrelevant. Een innerlijke motivatie om met hun opleiding en talent de wereld beter in te richten was totaal afwezig. Vandaar zijn term ‘uitblinkende schapen’: mensen met alle kansen om te excelleren en in het leven en echt iets te betekenen, maar gedoemd tot een carrière lang meelopen in een systeem dat slechts hun zelfbehoud en dat van hun soortgenoten diende.’
- 🥰
Belangrijk boek. Niet alleen over meritocratie en drang tot zelfbehoud van een bepaalde klasse, maar ook over het gevaar en langzaam onze samenleving insluipende gif van radicaal-rechts gedachtegoed onder de middenklasse.
- 🥰
Belangrijk boek. Niet alleen over meritocratie en drang tot zelfbehoud van een bepaalde klasse, maar ook over het gevaar en langzaam onze samenleving insluipende gif van radicaal-rechts gedachtegoed onder de middenklasse.
June 15, 2024
Hoe de yogamoeders naar rechts opschoven
Roxanne van Iperen schrijft een messcherp essay over het toenemende egoïsme van de middenklasse, waarbij de verworven rechten en welstand hand en tand wordt verdedigd tegen 'luiaards en vreemdelingen' die hun positie zouden bedreigen.
Waar de middenklasse in het idealisme van de jaren '70 alle kansen kreeg om een welvarende positie te verkrijgen, is het diezelfde middenklasse die heden ten dage de verworvenheden met hand en tand verdedigt. Vanuit een fear of falling, waarbij onzekerheid en angst voor het verlies als factor voor radicalisering dient. Dit proces is al een paar decennia aan de hand, maar door corona in een stroomversnelling geraakt. De opkomst van 'welness-rechts' gebruikt zij in dit geval als vergrootglas, met instagram-influencers slechts als topje van de ijsberg.
Nu corona (hopelijk, ik schrijf dit in juli 2022) weer naar de achtergrond is verschoven vinden veel wellnes-rechtsen nieuwe uitlaatkleppen om tegen te ageren, zoals de inval van Rusland in Oekraïne (wat leidt tot lofbetuigingen aan Poetin) en het stikstofbeleid (wat leidt dat velen ineens achter de boeren staan). En dat allemaal opgehitst door tweederangs twitterende politici en pseudo-onderzoeksjournalisten.
Roxanne van Iperen schrijft een messcherp essay over het toenemende egoïsme van de middenklasse, waarbij de verworven rechten en welstand hand en tand wordt verdedigd tegen 'luiaards en vreemdelingen' die hun positie zouden bedreigen.
Waar de middenklasse in het idealisme van de jaren '70 alle kansen kreeg om een welvarende positie te verkrijgen, is het diezelfde middenklasse die heden ten dage de verworvenheden met hand en tand verdedigt. Vanuit een fear of falling, waarbij onzekerheid en angst voor het verlies als factor voor radicalisering dient. Dit proces is al een paar decennia aan de hand, maar door corona in een stroomversnelling geraakt. De opkomst van 'welness-rechts' gebruikt zij in dit geval als vergrootglas, met instagram-influencers slechts als topje van de ijsberg.
Nu corona (hopelijk, ik schrijf dit in juli 2022) weer naar de achtergrond is verschoven vinden veel wellnes-rechtsen nieuwe uitlaatkleppen om tegen te ageren, zoals de inval van Rusland in Oekraïne (wat leidt tot lofbetuigingen aan Poetin) en het stikstofbeleid (wat leidt dat velen ineens achter de boeren staan). En dat allemaal opgehitst door tweederangs twitterende politici en pseudo-onderzoeksjournalisten.
June 29, 2022
De tolerante en open Nederlandse middenklasse waar Roxane van Iperen naar terugverlangt, heeft nooit bestaan. Het is een eerder een wankelend zelfbeeld, een consensus die door de coronapandemie is afgebrokkeld. De oplossing, een terugkeer naar de liberale waarden van de middenklasse, is nauwelijks meer dan nostalgie naar de jaren negentig, toen deze waarden zogenaamd hoog aangeschreven stonden. Doordat ze niet steunt op een materiële of politieke analyse hangt ze in het luchtledige. Dat de verworvenheden van de verzorgingsstaat niet het product zijn van het liberalisme, maar veroverd zijn óp het liberalisme door decennialange sociale strijd wordt miskend en kun je gerust een historische misser noemen. Wat rest is moralisme dat als munitie kan dienen in de cultuuroorlog en dus nergens heen leidt.
January 30, 2023
Dit boek is compact, kort en krachtig, maar sneed voor mij juist precies niet het probleem aan waar het allemaal om draait.
Allereerst is het boek vlot en prettig geschreven, je leest het binnen een mum van tijd uit. Verder werden er wel belangrijke punten aangekaart, maar als je het nieuws de afgelopen jaren een beetje hebt gevolgd wordt er eigenlijk niks nieuws verteld in dit boek.
Verder zou dit boek moeten gaan over mensen die steeds meer voor zichzelf gaan en stemmen, maar het eindigt in een soort essay waarom mensen 'massaal' op FvD stemmen (andere partijen worden buiten beschouwing gehouden). Dit zorgt voor een erg eenzijdig verhaal, en geeft eigenlijk niet het échte probleem aan waaróm mensen steeds meer buiten de 'gangbare' partijen stemmen.
Van Iperen stipt het wel nog even kort aan in het laatste hoofdstuk: "Het is makkelijk om mensen weg te zetten als 'wappies', terwijl de bron van hun zorgen reëel kan zijn. Het moet mogelijk zijn de extremisten en hun gif te bestrijden en tegelijkertijd te erkennen dat het overheidsbeleid van 'keurige' partijen de laatste jaren voor stress en onzekerheid heeft gezorgd."
Ik had juist hierover meer willen lezen. Wat is de bron van zorgen waarom mensen steeds meer voor zichzelf kiezen? Heeft de stress en onzekerheid veroorzaakt door 'keurige' partijen een hoogtepunt bereikt? Zijn mensen het zat en willen ze iets anders, dat ze daarom stemmen op de partij die het hardst om verandering roept? Dit zijn vragen waar ik dan juist antwoord op had willen gehad, en niet op waarom Trump zo'n grote aanhang had/heeft.
Het boek is wat mij betreft te eenzijdig en kaart niet aan waar het nou écht om draait, maar zal zeker ogen openen van mensen die het (politieke) nieuws niet veel volgen.
Allereerst is het boek vlot en prettig geschreven, je leest het binnen een mum van tijd uit. Verder werden er wel belangrijke punten aangekaart, maar als je het nieuws de afgelopen jaren een beetje hebt gevolgd wordt er eigenlijk niks nieuws verteld in dit boek.
Verder zou dit boek moeten gaan over mensen die steeds meer voor zichzelf gaan en stemmen, maar het eindigt in een soort essay waarom mensen 'massaal' op FvD stemmen (andere partijen worden buiten beschouwing gehouden). Dit zorgt voor een erg eenzijdig verhaal, en geeft eigenlijk niet het échte probleem aan waaróm mensen steeds meer buiten de 'gangbare' partijen stemmen.
Van Iperen stipt het wel nog even kort aan in het laatste hoofdstuk: "Het is makkelijk om mensen weg te zetten als 'wappies', terwijl de bron van hun zorgen reëel kan zijn. Het moet mogelijk zijn de extremisten en hun gif te bestrijden en tegelijkertijd te erkennen dat het overheidsbeleid van 'keurige' partijen de laatste jaren voor stress en onzekerheid heeft gezorgd."
Ik had juist hierover meer willen lezen. Wat is de bron van zorgen waarom mensen steeds meer voor zichzelf kiezen? Heeft de stress en onzekerheid veroorzaakt door 'keurige' partijen een hoogtepunt bereikt? Zijn mensen het zat en willen ze iets anders, dat ze daarom stemmen op de partij die het hardst om verandering roept? Dit zijn vragen waar ik dan juist antwoord op had willen gehad, en niet op waarom Trump zo'n grote aanhang had/heeft.
Het boek is wat mij betreft te eenzijdig en kaart niet aan waar het nou écht om draait, maar zal zeker ogen openen van mensen die het (politieke) nieuws niet veel volgen.
September 29, 2022
Scherp en actueel. Het boek stemt niet bijzonder hoopvol, maar goed, dat is misschien gewoon wat het is in het Nederland van 2022.
May 21, 2022
Roxane van Iperen’s essay over de verrechtsing van de middenklasse wijst naar de toenemende economische onzekerheid van deze middenklasse als verklaring voor hun groeiende intolerantie, antidemocratische houding en openheid voor complottheorieën. Het voorbeeld bij uitstek hiervan is volgens van Iperen de wellness-rechts gemeenschap die volgens haar symbool staat voor een middenklasse die “…geslotener, conservatiever en meer op zichzelf gericht wordt, en in sommige gevallen bereid is extremistisch gedachtegoed te omarmen”.
Kenmerkend voor de wellness-rechts gemeenschap nu is de “Maar ik stel alleen maar vragen” houding. Deze houding gaat samen met een ongeremd scepticisme ten aanzien van alle instituties die de pilaren van onze moderne samenleving vormen: wetenschap, overheid en media.
Wordt de invasie van Oekraïne door de media omschreven als ‘een invasie’? Dan herhalen wij letterlijk Russische propaganda. Geen invasie van een soevereine natie maar ‘de verlossing’ van het Oekraïense volk van een nazistisch regime. Bestaat de heersende opvatting onder dermatologen dat zonnebrand belangrijk is in het voorkomen van huidkanker? Dan is het toch overduidelijk dat zonnebrand zelf kankerverwekkend is en dat je je beter kan beschermen door gember en avocado’s te eten? Om Sam Harris aan te halen, “There is no limit for the craziness that passes for political engagement on the right at the moment”.
Een economische verklaring voor de toenemende populariteit van deze houding in deze gemeenschap is echter, naar mijn mening, niet afdoende en wel voor twee redenen.
Ten eerste doet het argument van economische onzekerheid tekort aan de invloed van nieuwe technologieën, de ongeremde verspreiding van desinformatie die hiermee samengaat en het belang van buitenlandse overheden in het verspreiden van deze desinformatie. Deze ontwikkelingen worden wel degelijk genoemd in het essay, maar worden gepresenteerd als een duwtje in de rug van de radicalisering, waar economische onvrede en ‘the fear of falling’ de belangrijkste drijfveren zijn.
Echter, zoals van Iperen zelf ook aanwijst, de anti-wetenschappelijke houding in deze gemeenschap is niet nieuw. Wat wel nieuw is, is het gemak waarmee desinformatie gedeeld wordt en de grootte van de platforms waar dit op gedeeld wordt. Dat roept de vraag op welke rol economische onzekerheid dan daadwerkelijk speelt in deze gemeenschap die ook meegetrokken wordt in de informatieoorlog waarin buitenlandse overheden de verspreiding van desinformatie inzetten om Westerste democratieën te verstoren. Dit laatste aspect van online radicalisering wordt in 'Eigen Welzijn Eerst' niet uitgelicht, terwijl het toch een belangrijke rol speelt in de verspreiding van complottheorieën.
Ten tweede is het argument van economische onzekerheid niet overtuigend om de radicalisering in de wellness-rechts kringen te verklaren. Individuen (voornamelijk vrouwen) die zich in deze kringen bevinden kunnen zich een levensstijl permitteren die ontoegankelijk is voor veel Nederlanders. Ook lijkt het in veel gevallen niet aannemelijk dat deze vrouwen (voltijd) werken, wat betekent dat ze het zich kunnen permitteren om op het salaris van één persoon te leven. In de huidige economische situatie een luxe die veel gezinnen zich niet kunnen veroorloven. De privileges en de bevoorrechte positie van deze gemeenschap doen me dan toch twijfelen aan hun ‘economische onzekerheid’ en de rol die deze speelt in hun politieke keuzes.
Dit essay zou sterker geweest zijn als het de wellness gemeenschap niet als symbool had genomen voor de verrechtsing van de middenklasse aangezien er andere factoren zijn die de radicalisering van deze gemeenschap beïnvloedden. Een al bestaand wantrouwen tegenover instituties maakt dat het openstaat voor de stroom desinformatie die op online platforms gedeeld wordt. Dit wantrouwen tegenover instituties verklaart ook waarom de beweging zo makkelijke samenging met FvD, een partij die alle bestaande instituties wil vervangen.
Een overweging van de Europese context is ook iets wat het essay mist. Immers, de toenemende populariteit van complottheorieën kan niet los gezien worden van de informatieoorlog waarin Russische propaganda opgepikt wordt als degelijk alternatief voor de ‘mainstream-media’.
Afgezien van deze punten is de schrijfstijl van de schrijfster pakkend en het onderwerp maatschappelijk relevant dus 3 sterren voor ‘Eigen Welzijn Eerst’.
Kenmerkend voor de wellness-rechts gemeenschap nu is de “Maar ik stel alleen maar vragen” houding. Deze houding gaat samen met een ongeremd scepticisme ten aanzien van alle instituties die de pilaren van onze moderne samenleving vormen: wetenschap, overheid en media.
Wordt de invasie van Oekraïne door de media omschreven als ‘een invasie’? Dan herhalen wij letterlijk Russische propaganda. Geen invasie van een soevereine natie maar ‘de verlossing’ van het Oekraïense volk van een nazistisch regime. Bestaat de heersende opvatting onder dermatologen dat zonnebrand belangrijk is in het voorkomen van huidkanker? Dan is het toch overduidelijk dat zonnebrand zelf kankerverwekkend is en dat je je beter kan beschermen door gember en avocado’s te eten? Om Sam Harris aan te halen, “There is no limit for the craziness that passes for political engagement on the right at the moment”.
Een economische verklaring voor de toenemende populariteit van deze houding in deze gemeenschap is echter, naar mijn mening, niet afdoende en wel voor twee redenen.
Ten eerste doet het argument van economische onzekerheid tekort aan de invloed van nieuwe technologieën, de ongeremde verspreiding van desinformatie die hiermee samengaat en het belang van buitenlandse overheden in het verspreiden van deze desinformatie. Deze ontwikkelingen worden wel degelijk genoemd in het essay, maar worden gepresenteerd als een duwtje in de rug van de radicalisering, waar economische onvrede en ‘the fear of falling’ de belangrijkste drijfveren zijn.
Echter, zoals van Iperen zelf ook aanwijst, de anti-wetenschappelijke houding in deze gemeenschap is niet nieuw. Wat wel nieuw is, is het gemak waarmee desinformatie gedeeld wordt en de grootte van de platforms waar dit op gedeeld wordt. Dat roept de vraag op welke rol economische onzekerheid dan daadwerkelijk speelt in deze gemeenschap die ook meegetrokken wordt in de informatieoorlog waarin buitenlandse overheden de verspreiding van desinformatie inzetten om Westerste democratieën te verstoren. Dit laatste aspect van online radicalisering wordt in 'Eigen Welzijn Eerst' niet uitgelicht, terwijl het toch een belangrijke rol speelt in de verspreiding van complottheorieën.
Ten tweede is het argument van economische onzekerheid niet overtuigend om de radicalisering in de wellness-rechts kringen te verklaren. Individuen (voornamelijk vrouwen) die zich in deze kringen bevinden kunnen zich een levensstijl permitteren die ontoegankelijk is voor veel Nederlanders. Ook lijkt het in veel gevallen niet aannemelijk dat deze vrouwen (voltijd) werken, wat betekent dat ze het zich kunnen permitteren om op het salaris van één persoon te leven. In de huidige economische situatie een luxe die veel gezinnen zich niet kunnen veroorloven. De privileges en de bevoorrechte positie van deze gemeenschap doen me dan toch twijfelen aan hun ‘economische onzekerheid’ en de rol die deze speelt in hun politieke keuzes.
Dit essay zou sterker geweest zijn als het de wellness gemeenschap niet als symbool had genomen voor de verrechtsing van de middenklasse aangezien er andere factoren zijn die de radicalisering van deze gemeenschap beïnvloedden. Een al bestaand wantrouwen tegenover instituties maakt dat het openstaat voor de stroom desinformatie die op online platforms gedeeld wordt. Dit wantrouwen tegenover instituties verklaart ook waarom de beweging zo makkelijke samenging met FvD, een partij die alle bestaande instituties wil vervangen.
Een overweging van de Europese context is ook iets wat het essay mist. Immers, de toenemende populariteit van complottheorieën kan niet los gezien worden van de informatieoorlog waarin Russische propaganda opgepikt wordt als degelijk alternatief voor de ‘mainstream-media’.
Afgezien van deze punten is de schrijfstijl van de schrijfster pakkend en het onderwerp maatschappelijk relevant dus 3 sterren voor ‘Eigen Welzijn Eerst’.
January 27, 2024
Pamflet waarin wordt betoogd hoe het komt dat onze maatschappij haar liberale waarden van solidariteit met elkaar en geloof in vooruitgang is verloren en wat daarvan de impact is. Geeft een goed begrip hoe onderliggende niet zo zichtbare extreem rechtse ideeën in de mainstream op social media meekomen en in deze “pastel”-variant gestoeld op een aantal ware klachten, veel aanhangers vinden doordat ze appelleren aan reële angsten en gevoelens die elders niet of nauwelijks geadresseerd worden. Zo zijn we beland op een glijdende schaal waarbij groeiende steun voor deze extreem rechtse democratie- en rechtstaat- ondermijnende theorieën een bedreiging vormen voor de vrijheden die het fundament onder onze samenleving vormen. Het zet je aan het denken.
January 21, 2025
Ik was erg nieuwsgierig naar dit boek, daarom ben ik er in begonnen ondanks dat ik nog in andere boeken bezig ben. Ik vind het een interessant boek. Het is wel iets anders dan verwacht. Toch heeft het boek mij wel positief verrast. Ik had wat negatieve geluiden over dit boek gehoord, waardoor ik voordat ik ging beginnen zo mijn twijfels had. Ik herken mij niet in die negatieve reviews. Ik vind het een goed boek en er worden ook zaken belicht waar ik geen weet van had. Daarom vind ik het wel een aanrader.
November 27, 2023
Helder betoog van Roxane van Iperen, vooral over het ontstaan en de opkomst van het rechts-extremisme en welk fenomeen is geïnitieerd met medewerking van (aanstuurders van) bepaalde internet-platforms en wordt verspreid door hen die ze als gebruikers met enige gerichtdenkendheid bevolken zonder te beseffen welke de ideële achtergronden ervan zijn en zonder zich daarin te verdiepen, omdat ze bevestigd worden in wat ze zelf toch al vermoeden. Warempel, wat gloeit, bloeit en groeit dat soort van denken.
De virtuele veenbranden worden politieke realiteit.
Ik schrijf dit op 23 november 2023, de dag na de verkiezingen voor de Nederlandse Tweede Kamer, die de PVV met voorman Geert Wilders een winst (t.o.v. de huidige situatie) van twintig zetels heeft opgeleverd, waarmee de PVV in de nieuwe Tweede Kamer 35** van de in totaal 150 zetelt heeft behaald.
Let wel, er is veel meer behartigenswaardigs te lezen in dit waardevolle essay, maar gezien de Nederlandse politieke actualiteit, wil ik jullie nu vooral dit onder de neus poetsen. JM
** Zoals Lethe in haar reactie aangeeft en zoals de website van het parlement vermeld, is intussen 35 gecorrigeerd naar 37 zetels volgens de voorlopige uitslag. Een aantal stemmen is per heden, 27-11-2023, nog niet geteld, met name (de anoniem) in het buitenland uitgebrachte stemmen moeten nog worden 'ingebracht'. Op 1 december 2023 wordt de uitslag definitief vastgesteld.
De virtuele veenbranden worden politieke realiteit.
Ik schrijf dit op 23 november 2023, de dag na de verkiezingen voor de Nederlandse Tweede Kamer, die de PVV met voorman Geert Wilders een winst (t.o.v. de huidige situatie) van twintig zetels heeft opgeleverd, waarmee de PVV in de nieuwe Tweede Kamer 35** van de in totaal 150 zetelt heeft behaald.
Let wel, er is veel meer behartigenswaardigs te lezen in dit waardevolle essay, maar gezien de Nederlandse politieke actualiteit, wil ik jullie nu vooral dit onder de neus poetsen. JM
** Zoals Lethe in haar reactie aangeeft en zoals de website van het parlement vermeld, is intussen 35 gecorrigeerd naar 37 zetels volgens de voorlopige uitslag. Een aantal stemmen is per heden, 27-11-2023, nog niet geteld, met name (de anoniem) in het buitenland uitgebrachte stemmen moeten nog worden 'ingebracht'. Op 1 december 2023 wordt de uitslag definitief vastgesteld.
May 17, 2022
Ik ben na het lezen een beetje underwhelmed. Wat mij betreft worden er niet veel nieuwe dingen verteld en lijkt de term "wellness-rechts" een vergaarbak van allerlei verschillende hokjes: influencers, antivaxxers, yogamoeders, sowieso jonge moeders die tijd over hebben en op de zak van hun man leven etc. Het voelt licht seksistisch aan en er wordt weinig aandacht besteed aan de redenen waarom mensen in het algemeen vatbaar zijn voor extreem-rechts gedachtengoed. De alinea's waarin hier wel aandacht aan wordt besteed zijn meteen pakkend en to the point. Ook de rol van internet en sociale media wordt goed beschreven- hier had ik meer over willen lezen. Maar wat ik bovenal mis zijn cijfers. Hoe groot is de groep "wellness-rechts" dan? Welk deel van het electoraat maken zij uit? Veel verder dan de splitsing man-vrouw-leeftijd kwam het boek niet.
June 19, 2022
Vraag je je wel eens af hoe het kan dat er steeds meer ruimte is voor extreemrechts gedachtegoed in nederland? Lees dan dit boek!
Roxane van Ieperen beschrijft hoe en waarom mensen in onze samenleving zich steeds meer tot uitersten voelen aangetrokken. Radicale en extreemrechtse gedachten zijn als een kabbelend beekje, dat langzaam maar gestaag zorgt voor erosie van onze democratische normen en waarden. Een van mijn favorieten van 2022 tot dusver!
Roxane van Ieperen beschrijft hoe en waarom mensen in onze samenleving zich steeds meer tot uitersten voelen aangetrokken. Radicale en extreemrechtse gedachten zijn als een kabbelend beekje, dat langzaam maar gestaag zorgt voor erosie van onze democratische normen en waarden. Een van mijn favorieten van 2022 tot dusver!
June 6, 2022
Geen nieuwe inzichten; maar wél het eerste boek dat ik las dat erin slaagt erin om de verbanden tussen maatschappelijke en politieke ontwikkelingen op bondige en overzichtelijke wijze te duiden. Terechte no nonsense analyse van onze tijdsgeest.
September 4, 2024
‘Van je prachtige vrouw’ staat onderaan de inscriptie. Die Roxane heeft er kijk op zeg. Als de inhoud ook maar half zo treffend is... Natuurlijk missen nog duidingen als ‘intelligente’, ‘onderhoudende’, ‘stoere’, ‘spannende’, ‘avontuurlijke’, ‘gerse’ etc., maar misschien kunnen die woorden ook wel worden gevangen met het centrale begrip ‘prachtig’. Ik zou Eigen Welzijn Eerst waarschijnlijk niet zelf hebben uitgekozen om te lezen, hoewel ik Van Iperen wel zeer waardeer op TV en in haar werk. Het leek me iets te veel een pamflet en het thema is natuurlijk enigszins uitgekauwd in de MSM die ik zo graag volg. Ik ben echter blij dat T daar anders over dacht en het me cadeau deed. Van Iperen bevestigt op tal van fronten Naomi Klein in Dubbelganger en vult daar nuttig op aan. Ze heeft daar bovendien beduidend minder woorden voor nodig 😊. Het voegt ook zeker veel toe om met een puur NL bril te kijken ten opzichte van de Canadese Klein. Al met al een must-read om wellness rechts, QAnon, Moederhart, alt-right, FVD-stemmers, you name it, beter te begrijpen. Of het genoeg is om een brug te bouwen tussen de schaduwwereld en de onze is een tweede. Maar baat het niet, dan schaadt het niet.
August 2, 2022
Lees dit!
October 7, 2024
Goed essay hoe de middenklasse met de opkomst van welness-rechts beetje bij beetje toewerkt naar kansenongelijkheid. Ik las dit boek uit in de welness, dus de cirkel is daarmee rond.
February 13, 2023
Interessante en scherpe analyse van de verschuivingen in het gedachtegoed van de maatschappij.
November 26, 2023
Leestip voor iedereen die wil begrijpen waarom extreemrechts (PVV) ‘ineens’ de grootste is geworden.
February 20, 2024
Vlijmscherp en verhelderend. Laat je beter begrijpen hoe mensen en de Nederlandse bevolking verrechtsen en radicaal gedachtegoed aan gaan hangen. Hoe wellness-rechts vorm kreeg en zich soms ook op mijn tijdlijn begeeft. Het essay heeft me na laten denken over mijn eigen positie in de maatschappij en hoe een bepaalde standaard van welzijn creëren voor iedereen veel belangrijker is dan behoud van welzijn voor specifieke groepen.
Ps: ik las dit boek nippend aan een matcha latte in een café in Lima, terwijl ik net een post van Romy Boomsma voorbij zag komen (waar zou zij op stemmen?!).
Ps: ik las dit boek nippend aan een matcha latte in een café in Lima, terwijl ik net een post van Romy Boomsma voorbij zag komen (waar zou zij op stemmen?!).
July 24, 2025
Inzichtelijk essay over hoe de middenklasse vanuit zelfbehoud bijdraagt aan de verrechtsing van de samenleving.
January 9, 2023
Dit boekje was van de eerste tot de laatste pagina goed en zo enorm relevant. Alles wat er de laatste jaren gebeurd is komt erin langs (de grimmigheid en de verharding van de maatschappij, het wij-zij-denken, het uitsluitingsbeleid, de verschraling van de publieke voorzieningen door de overheid, de onverschilligheid jegens de minder-zelfredzamen, het stagneren van het besteedbare inkomen, onzekerheid, angst, aanhangers van QAnon en wellness-rechts, de fear of falling, de ‘deep state’-theorie, de afkeer van MSM (Mainstream Media) en tot slot het ‘witwassen’ van extremistisch gedachtengoed). Van Iperen probeert om terug te gaan naar de bron van dingen, om te begrijpen hoe ze ontstaan zijn. En ze probeert ook nog eens oplossingen aan te dragen aan het einde. Heel dapper. Ze zet hiermee de lijn voort die Herman Tjeenk Willink in 2018 begon met het boekje ‘Groter denken, kleiner doen. Een oproep’. Alleen is de focus van Van Iperen internationaler, wat nog meer inzicht geeft. Beide willen ze Nederland vooruit helpen. Luisterden er maar meer mensen naar hen! Want mensen die een poging doen en er zelfs in slagen om dingen vanuit een bredere optiek te begrijpen en in heldere woorden uit te leggen zijn tegenwoordig extreem zeldzaam. Omdat de wereld zelf zo ingewikkeld geworden is en ontwikkelingen dankzij het internet zo ongelooflijk snel gaan. En omdat dingen allemaal zo ongelooflijk met elkaar verweven zijn.
De oplossingen die Van Iperen aandraagt, leiden naar een Nederland waarin mensen weer meer zekerheden hebben en daarom meer vrijheid voelen om risico’s te nemen en open staan voor dingen buiten hun eigen terrein. Een Nederland waarin weer minder angst gevoeld wordt om dingen te verliezen, waardoor er minder defensief stemgedrag nodig is. Laten we het hopen!
De oplossingen die Van Iperen aandraagt, leiden naar een Nederland waarin mensen weer meer zekerheden hebben en daarom meer vrijheid voelen om risico’s te nemen en open staan voor dingen buiten hun eigen terrein. Een Nederland waarin weer minder angst gevoeld wordt om dingen te verliezen, waardoor er minder defensief stemgedrag nodig is. Laten we het hopen!
August 13, 2024
'Het moet mogelijk zijn de extremisten en hun gif te bestrijden en tegelijkertijd te erkennen dat het overheidsbeleid van 'keurige' partijen de laatste jaren voor stress en onzekerheid heeft gezorgd.'
#DeZinVanHetBoek
In vlotte schrijfstijl duidt Van Iperen de opkomst en inbedding van extreemrechts gedachtegoed in onze ooit (ogenschijnlijk) open en tolerante samenleving.
Zeer de moeite waard om te lezen, alleen al vanwege de confronterende gedachte dat zo kort als het boekje is, zo snel en makkelijk mensen zich hebben laten meeslepen in het konijnenhol.
Ook vanwege de titel, die heel scherp is gekozen. Van Iperen lijkt daarmee te waarschuwen dat, zeker gezien de ontwikkeling die ze schetst, het nog maar een kleine stap is van 'welzijn', naar 'volk'.
Update: Lees een uitgebreider bespreking met aanvullende bronnen op mijn blog.
#DeZinVanHetBoek
In vlotte schrijfstijl duidt Van Iperen de opkomst en inbedding van extreemrechts gedachtegoed in onze ooit (ogenschijnlijk) open en tolerante samenleving.
Zeer de moeite waard om te lezen, alleen al vanwege de confronterende gedachte dat zo kort als het boekje is, zo snel en makkelijk mensen zich hebben laten meeslepen in het konijnenhol.
Ook vanwege de titel, die heel scherp is gekozen. Van Iperen lijkt daarmee te waarschuwen dat, zeker gezien de ontwikkeling die ze schetst, het nog maar een kleine stap is van 'welzijn', naar 'volk'.
Update: Lees een uitgebreider bespreking met aanvullende bronnen op mijn blog.
June 27, 2022
Ik ben geen racist of antiliberaal; ik sta slechts op voor mijn eigen vrijheid en welzijn, en dat van mijn kinderen. Ik ben niet tegen iets, ik ben vóór iets. Dat dit vanuit een bevoorrechte positie gebeurde en hierdoor toch al kwetsbare groepen verder in de verdrukking kwamen, was blijkbaar irrelevant of van ondergeschikt belang.
Een prikkelend essay wat genoeg stof tot nadenken en discussie geeft. Met bepaalde argumenten en verhalen was ik al bekend - de achtergrond van QAnon en haar wortels in Nederland - maar ik was het meest geschokt door het 'nativisme' en de verdraaide argumentatie over immigranten. Nog steeds maak je dezelfde groep(en) zwart, maar door het in een ander jasje te gieten klinkt het zorgzamer en 'logischer'. Een gevaarlijke ontwikkeling om in de gaten te houden.
3,5 sterren, en ik hoop dat Van Iperen (of andere auteurs) aanzet om meer over dit onderwerp te schrijven.
Een prikkelend essay wat genoeg stof tot nadenken en discussie geeft. Met bepaalde argumenten en verhalen was ik al bekend - de achtergrond van QAnon en haar wortels in Nederland - maar ik was het meest geschokt door het 'nativisme' en de verdraaide argumentatie over immigranten. Nog steeds maak je dezelfde groep(en) zwart, maar door het in een ander jasje te gieten klinkt het zorgzamer en 'logischer'. Een gevaarlijke ontwikkeling om in de gaten te houden.
3,5 sterren, en ik hoop dat Van Iperen (of andere auteurs) aanzet om meer over dit onderwerp te schrijven.
July 7, 2022
Interessant vertrekpunt voor een bredere discussie. De keuze voor het wellness-rechts als symbool voor de verrechtsing van de samenleving, maakt het een goed essay, maar tegelijkertijd ontoereikend voor een volledige analyse van het probleem. Het is dan ook een essay en geen academische verhandeling. Zeker lezen!
August 15, 2022
Wat is een bron?
September 26, 2025
Kunnen we dit collectief lezen voordat we naar de stembus gaan over 3 weken?
January 16, 2023
Echt een goed essay over waarom extreem rechts gedachtegoed ook vanuit de middenklasse komt en waardoor.
De afsluitende zinnen van het boek:
"De extremen bestrijden begint in het midden. Met het besef dat het eigen belang gediend is door langetermijnplannen, goede publieke voorzieningen voor iedereen en investeringen in de instituties die sociale stijging mogelijk maken, van íedere burger. Of, zoals de Commissie Rechtsstatelijkheid constateerde: ‘Wie ter bescherming van onze democratische rechtsstaat bereid is om de rechtsstaat zelf te ondermijnen, bijvoorbeeld door bepaalde groepen burgers voortaan als tweederangs te behandelen of uit te sluiten van rechten, vormt zelf een bedreiging voor de vrijheden die het fundament van onze samenleving vormen.'
De afsluitende zinnen van het boek:
"De extremen bestrijden begint in het midden. Met het besef dat het eigen belang gediend is door langetermijnplannen, goede publieke voorzieningen voor iedereen en investeringen in de instituties die sociale stijging mogelijk maken, van íedere burger. Of, zoals de Commissie Rechtsstatelijkheid constateerde: ‘Wie ter bescherming van onze democratische rechtsstaat bereid is om de rechtsstaat zelf te ondermijnen, bijvoorbeeld door bepaalde groepen burgers voortaan als tweederangs te behandelen of uit te sluiten van rechten, vormt zelf een bedreiging voor de vrijheden die het fundament van onze samenleving vormen.'
May 28, 2022
Kort maar interessant. Boeiende inzichten, achtergronden en historische parellellen. Schrijfstijl had wat helderder gekund: sommige zinnen waren zo lang dat ik ze drie keer moest lezen om te ontdekken wat de persoonsvorm was. Iets meer literatuurverwijzingen waren wel goed geweest.
January 8, 2023
Een essay-opiniestuk dat beter in een krant had gepast dan het de gewichtigheid van een boek verdient. Het doet daarin denken aan 'De fundamenten' van Ramsey Nasr. Er wordt geschreven met een zekere ernst en intellectuele eruditie, maar ik lees voornamelijk gewoon het nieuws met extra aanduiding en contextverklaring. En als er dan niks nieuws onder de zon te melden valt, mis ik een filosofische uitwerking of ideeën die me weten te verrassen. Laat staan een meer persoonlijke insteek of een meer openlijke discussie of dialoog. Zulke publicaties kunnen pas later interessant worden als tijdsbeeld.
Displaying 1 - 30 of 276 reviews