What do you think?
Rate this book
De politiek van het kleinste kwaad: een geschiedenis van de Joodse Raad voor Amsterdam, 1941-1943
Prijswinnend historicus Bart van der Boom reconstrueert het perspectief van de Joodse Raad, in een poging te begrijpen hoe goede bedoelingen de weg naar de ondergang plaveiden.
De Nederlandse Joden werden tijdens de Duitse bezetting geïsoleerd van de rest van de maatschappij, in een getto zonder muren. Dat getto werd in opdracht van de Duitsers bestuurd door de Joodse Raad. Die begon zijn bestaan in februari 1941 met een oproep aan de Amsterdamse Joden om hun wapens in te leveren. De Raad preekte consequent gehoorzaamheid aan Duitse bevelen, ook toen in juli 1942 de deportaties begonnen. Wie bij de Joodse Raad werkte, was van die deportaties vrijgesteld, tot de zomer van 1943, toen ook zij werden afgevoerd.
Het beleid van de Joodse Raad pakte dus desastreus uit, en na de oorlog had niemand er een goed woord voor over. ‘Joodse Raad’ staat tegenwoordig voor het ergste soort verraad – verraad van ‘eigen’ mensen, in een laffe poging zelf buiten schot te blijven. Dat oordeel is begrijpelijk, maar niet verhelderend. Tijdens de oorlog konden velen het bestaan en het beleid van de Joodse Raad billijken als de enige mogelijkheid om te redden wat er te redden viel.
De Nederlandse Joden werden tijdens de Duitse bezetting geïsoleerd van de rest van de maatschappij, in een getto zonder muren. Dat getto werd in opdracht van de Duitsers bestuurd door de Joodse Raad. Die begon zijn bestaan in februari 1941 met een oproep aan de Amsterdamse Joden om hun wapens in te leveren. De Raad preekte consequent gehoorzaamheid aan Duitse bevelen, ook toen in juli 1942 de deportaties begonnen. Wie bij de Joodse Raad werkte, was van die deportaties vrijgesteld, tot de zomer van 1943, toen ook zij werden afgevoerd.
Het beleid van de Joodse Raad pakte dus desastreus uit, en na de oorlog had niemand er een goed woord voor over. ‘Joodse Raad’ staat tegenwoordig voor het ergste soort verraad – verraad van ‘eigen’ mensen, in een laffe poging zelf buiten schot te blijven. Dat oordeel is begrijpelijk, maar niet verhelderend. Tijdens de oorlog konden velen het bestaan en het beleid van de Joodse Raad billijken als de enige mogelijkheid om te redden wat er te redden viel.
- GenresHistoryNonfiction
385 pages, Hardcover
First published April 15, 2022
2 people are currently reading
172 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 15 of 15 reviews
February 8, 2024
“Geschiedschrijving is niet uit op beoordelen, maar op begrijpen” (p. 299)
De Joodse Raad wordt door velen gezien als de ergste vorm van verraad. Het collaboreren bij de ondergang van je eigen volk. Bart van der Boom onderzoekt in zijn boek of deze opvatting geen misvatting is. Door de besluiten van de Joodse Raad te bezien vanuit het perspectief van de tijd waarin ze genomen zijn, kan het beleid misschien zelfs wel te verantwoorden zijn.
Men wist dat men iets niet wist, maar men wist niet of dat erger was dan wat bekend was. De conclusie: de Joodse Raad maakte een inschattingsfout met catastrofale gevolgen.
Persoonlijk vond ik met name het ontstaan van de mythes rondom de Joodse Raad (namelijk vanuit oorlogsmisdadigers) en de psychologische verklaring van het gedrag (substitutie, confirmation en hindsight bias) bijzonder interessant.
Dit boek is niet echt een page-turner, maar erg interessant als je op zoek bent naar een overzicht van de jodenvervolging in Nederland en de verschillende reacties die men hierop heeft gehad.
De Joodse Raad wordt door velen gezien als de ergste vorm van verraad. Het collaboreren bij de ondergang van je eigen volk. Bart van der Boom onderzoekt in zijn boek of deze opvatting geen misvatting is. Door de besluiten van de Joodse Raad te bezien vanuit het perspectief van de tijd waarin ze genomen zijn, kan het beleid misschien zelfs wel te verantwoorden zijn.
Men wist dat men iets niet wist, maar men wist niet of dat erger was dan wat bekend was. De conclusie: de Joodse Raad maakte een inschattingsfout met catastrofale gevolgen.
Persoonlijk vond ik met name het ontstaan van de mythes rondom de Joodse Raad (namelijk vanuit oorlogsmisdadigers) en de psychologische verklaring van het gedrag (substitutie, confirmation en hindsight bias) bijzonder interessant.
Dit boek is niet echt een page-turner, maar erg interessant als je op zoek bent naar een overzicht van de jodenvervolging in Nederland en de verschillende reacties die men hierop heeft gehad.
August 12, 2022
De titel van dit historische boek is ontleend aan een ander boek: De oorlog die Hitler won van H. Wielek, pseudoniem van W. Kweksilber, een Duits-Joodse vluchteling. De titel duidt op het steeds maar meebewegen van de Joodse Raad ten gunste van de Duitse bezetter, "om erger te voorkomen". Onder die laatste titel is in 1997 een boek uitgekomen van Nanda van der Zee (1951 - 2014), dat Van der Boom moet kennen, maar kennelijk niet het citeren waard vindt. Haar (omstreden) stelling is dat de Nederlandse regering in ballingschap (inclusief koningin Wilhelmina) deels debet is aan de grote schaal van de jodenvervolging. Radio Oranje waarschuwde, in tegenstelling tot de BBC radio, niet tegen de enorme risico's van de "deportatie" van de joden. Dat sluit aan bij bevindingen van Joodse Engelandvaarders met grote kennis van zaken die nul op rekwest vonden bij de regering in ballingschap. De auteur houdt het erop dat de voorzitter van David Cohen naar eigen zeggen pas in april 1945 naar Terezín (Theresienstadt) is gestuurd in verband met zijn goede contacten met de Nederlandse ambtelijke top. Waarvan akte.
"Klokkenluiders" noemt Van der Boom mensen die, meer of minder goed geïnformeerd, waarschuwden voor de vernietigingskampen (p. 238). Dat is een civiele term die meer doet denken aan een misstand bij een gemeente over smeergeld in de bouw, dan aan een kwestie van leven of dood. Die informatie was eerder "vital intelligence" en het feit dat niemand hen geloofde wordt verklaard uit de "confirmation bias": Het fenomeen dat je ziet wat je wilt zien of wat je gewend bent (p. 255). Eén keer slechts verwijst de auteur naar Nobelprijs winnaar Daniel Kahnemanns Thinking fast en slow (2011), die baanbrekend werk heeft verricht op dit vlak. Een co-productie met een psycholoog was op dit punt zeker geen overbodige luxe geweest.
Historisch gezien is deze monografie verder zeer gedegen, maar soms ook een tikje droog. Zeer veel voetnoten, die vaak verwijzen naar andere pagina van dezelfde publicatie zijn voor een publieksuitgave niet per se nodig. De poëzie ontbreekt ook in Van der Booms tekst, als hij het heeft over Ben Ali Libi, goochelaar, (p. 116) verwijst hij niet naar naar het prachtige gedicht van Willem Wilmink (https://www.youtube.com/watch?v=qE6wF...). Dit is een gedicht dat mijn vader vaak citeerde en ik heb het altijd gezien als een ode aan mijn Joodse oma. Voor mensen met een band met de Joodse gemeenschap is dit boek sowieso confronterend: De hoogste financiële baas van de Joodse raad heeft dezelfde achternaam als de penningmeester van de grootste Joodse school in Buitenveldert. "Je hoeft niet lang te zoeken in het telefoonboek, want we zijn nog de enige", zei hij altijd met veel gevoel voor zwarte humor. Ik waardeer Van der Booms kundige research, maar ik mis soms wel een meer empathische schrijfstijl.
En hoe kan ik beter besluiten dan met deze prachtige ode aan de vermoorde goochelaar, met wie Amsterdam, Nederland en Europa zijn onschuld verloor:
Voor Ben Ali Libi, de kleine schlemiel,
hij ruste in vrede, God hebbe zijn ziel
"Klokkenluiders" noemt Van der Boom mensen die, meer of minder goed geïnformeerd, waarschuwden voor de vernietigingskampen (p. 238). Dat is een civiele term die meer doet denken aan een misstand bij een gemeente over smeergeld in de bouw, dan aan een kwestie van leven of dood. Die informatie was eerder "vital intelligence" en het feit dat niemand hen geloofde wordt verklaard uit de "confirmation bias": Het fenomeen dat je ziet wat je wilt zien of wat je gewend bent (p. 255). Eén keer slechts verwijst de auteur naar Nobelprijs winnaar Daniel Kahnemanns Thinking fast en slow (2011), die baanbrekend werk heeft verricht op dit vlak. Een co-productie met een psycholoog was op dit punt zeker geen overbodige luxe geweest.
Historisch gezien is deze monografie verder zeer gedegen, maar soms ook een tikje droog. Zeer veel voetnoten, die vaak verwijzen naar andere pagina van dezelfde publicatie zijn voor een publieksuitgave niet per se nodig. De poëzie ontbreekt ook in Van der Booms tekst, als hij het heeft over Ben Ali Libi, goochelaar, (p. 116) verwijst hij niet naar naar het prachtige gedicht van Willem Wilmink (https://www.youtube.com/watch?v=qE6wF...). Dit is een gedicht dat mijn vader vaak citeerde en ik heb het altijd gezien als een ode aan mijn Joodse oma. Voor mensen met een band met de Joodse gemeenschap is dit boek sowieso confronterend: De hoogste financiële baas van de Joodse raad heeft dezelfde achternaam als de penningmeester van de grootste Joodse school in Buitenveldert. "Je hoeft niet lang te zoeken in het telefoonboek, want we zijn nog de enige", zei hij altijd met veel gevoel voor zwarte humor. Ik waardeer Van der Booms kundige research, maar ik mis soms wel een meer empathische schrijfstijl.
En hoe kan ik beter besluiten dan met deze prachtige ode aan de vermoorde goochelaar, met wie Amsterdam, Nederland en Europa zijn onschuld verloor:
Voor Ben Ali Libi, de kleine schlemiel,
hij ruste in vrede, God hebbe zijn ziel
May 6, 2024
Het naoorlogse oordeel over de Joodsche Raad van Amsterdam was zo genadeloos dat het een scheldwoord is geworden: Joodse Raad als symbool van boosaardig opportunisme van een elite die eigen mensen laat afvoeren en vermoorden, om zelf te overleven. De laagste vorm van collaboratie, in die zin, en zo werd het ook beschreven door de twee historici die in de jaren zestig de collectieve nationale herinnering aan de oorlog boetseerden: Jacques Presser en Loe de Jong.
Bart van der Boom nodigt ons uit om alles wat we menen te weten over de Joodse Raad te vergeten en er blanco in te gaan. Hij neemt ons mee in de overwegingen en handelwijze van de twee voorzitters, David Cohen en Abraham Asscher, en probeert hun handelen te duiden vanuit het perspectief van 1941-1943 en hun eigen achtergronden.
Dan oordeel je anders.
Van der Boom rehabiliteert of verdedigt de Raad niet en windt ook geen doekjes om het feit dat zijn beleid rampzalig uitpakte, maar zijn ongekend grondige, veelzijdige en mooi opgeschreven geschiedenis laat wel zien dat het 'in real time' allemaal een stuk ingewikkelder lag dan we naoorlogs geneigd zijn te denken - en dat het besluit van de Raad om telkens weer gehoorzaam mee te werken met de bezetter in veel opzichten wel begrijpelijk was, zéker tot aan het begin van de deportaties (maar zelfs ook daarna).
De Raad was na de oorlog vooral een welkome zondebok, ook voor mensen die tijdens de oorlog achter zijn beleid hadden gestaan.
Het doel van geschiedschrijving is niet uitleggen wat mensen hadden moeten doen, maar begrijpen waarom ze deden wat ze deden - en precies daarin slaagt Van der Boom heel goed. Het resultaat is een geschiedenisboek dat het ultieme doel bereikt: je het gevoel geven dat er hierna nooit meer een ander boek over dit onderwerp hoeft te komen. Alleen al daarom: vijf sterren.
De (fantastische) tv-serie over de Raad (2024) heeft overigens een heel respectabele poging gedaan om recht te doen aan dit boek. Ook dat kun je na lezing van dit boek vaststellen.
Bart van der Boom nodigt ons uit om alles wat we menen te weten over de Joodse Raad te vergeten en er blanco in te gaan. Hij neemt ons mee in de overwegingen en handelwijze van de twee voorzitters, David Cohen en Abraham Asscher, en probeert hun handelen te duiden vanuit het perspectief van 1941-1943 en hun eigen achtergronden.
Dan oordeel je anders.
Van der Boom rehabiliteert of verdedigt de Raad niet en windt ook geen doekjes om het feit dat zijn beleid rampzalig uitpakte, maar zijn ongekend grondige, veelzijdige en mooi opgeschreven geschiedenis laat wel zien dat het 'in real time' allemaal een stuk ingewikkelder lag dan we naoorlogs geneigd zijn te denken - en dat het besluit van de Raad om telkens weer gehoorzaam mee te werken met de bezetter in veel opzichten wel begrijpelijk was, zéker tot aan het begin van de deportaties (maar zelfs ook daarna).
De Raad was na de oorlog vooral een welkome zondebok, ook voor mensen die tijdens de oorlog achter zijn beleid hadden gestaan.
Het doel van geschiedschrijving is niet uitleggen wat mensen hadden moeten doen, maar begrijpen waarom ze deden wat ze deden - en precies daarin slaagt Van der Boom heel goed. Het resultaat is een geschiedenisboek dat het ultieme doel bereikt: je het gevoel geven dat er hierna nooit meer een ander boek over dit onderwerp hoeft te komen. Alleen al daarom: vijf sterren.
De (fantastische) tv-serie over de Raad (2024) heeft overigens een heel respectabele poging gedaan om recht te doen aan dit boek. Ook dat kun je na lezing van dit boek vaststellen.
July 3, 2022
Indrukwekkend en verhelderend. Van der Boom zet heel zakelijk alles op een rij. Hoe de Joodse Raad, ook in de visie van de voorzitters zelf, achteraf gezien de moord op de Joden heeft geholpen maar hoe dat toentertijd de strategie van meewerken in de ogen van de meeste Joden toch de enige mogelijke weg leek, hoe gruwelijk ook. De hoop was dat de kampen in het oosten konden worden overleefd omdat de oorlog snel voorbij zou zijn, terwijl de straf bij niet meewerken (Mauthausen) een zekere dood leek.
May 3, 2024
Uitzonderlijk goed gedocumenteerd en geschreven
August 12, 2022
Dit is een hele sterke geschiedenis over een onderwerp dat na tachtig jaar nog steeds emoties losmaakt bij mensen. In alle verharding weet de auteur geen ‘kant te kiezen’, maar een goede beschouwing te geven en de verschillende kanten te belichten. Het verhaal zelf wordt goed beschreven: de keuzes, wanhoop, pijn.
Ook de periode na de Tweede Wereldoorlog komt aan bod, waarbij ook de manier waarop we terugkijken centraal staat. Daar maakt de auteur ook rake opmerkingen rond, bijvoorbeeld, hindsight bias en de wens om het ‘allemaal achter ons te laten’.
Enige opmerking die ik bij dit boek heb is dat het net te veel herhalingen bevat en daardoor wat te lang is. Door de bijna wetenschappelijke opzet is dat goed te verklaren, maar het kan soms ook storend zijn.
Kortom: aanrader voor iedereen die meer wil weten over de periode 1940-1945 in Nederland en voor (Joodse) Nederlanders.
Ook de periode na de Tweede Wereldoorlog komt aan bod, waarbij ook de manier waarop we terugkijken centraal staat. Daar maakt de auteur ook rake opmerkingen rond, bijvoorbeeld, hindsight bias en de wens om het ‘allemaal achter ons te laten’.
Enige opmerking die ik bij dit boek heb is dat het net te veel herhalingen bevat en daardoor wat te lang is. Door de bijna wetenschappelijke opzet is dat goed te verklaren, maar het kan soms ook storend zijn.
Kortom: aanrader voor iedereen die meer wil weten over de periode 1940-1945 in Nederland en voor (Joodse) Nederlanders.
February 21, 2025
Had beter verwacht van een bekend historicus. De Joodse Raad wordt compleet uit de context gehaald van maatregelen die voor instelling van de raad genomen zijn (registratie, persoonsbewijs voorzien van J en stippenkaart van Amsterdam bijvoorbeeld). Van der Boom legt de keuze voor deze weglating niet uit maar beoordeeld de raad vervolgens wel op diens keuzes, terwijl de bewegingsruimte voor een afweging er door deze context vaak niet was. Daarbij pleit hij de Nederlandse overheid ook volledig vrij voor de rol die ze hierbij speelden (terwijl overheidsmaatregelen juist fundamenteel waren voor de zwakke positie. Vervolgens geeft hij in het hoofdstuk omtrent deportaties een tijdlijn die zich niet geheel laat steunen door de feitelijke gebeurtenissen. Toen was het mij wel duidelijk dat het om een onzorgvuldig boek gaat en weggelegd.
April 26, 2024
Bart van de Boom vertelt op een evenwichtige en empatische manier over het functioneren van de Joodse Raad gedurende 1941-1943.
Kern daarvan is het dilemma hoe ver de Raad mee kon blijven werken met de bezetter om erger te voorkomen tegenover het categorisch afwijzen daarvan o.a. door het plegen van verzet. Van de Boom vindt dat het oordeel over de keuzes van de Joodse Raad (de politiek van het kleine kwaad) moeten beoordeeld worden op grond van de feiten die toen beschikbaar waren. De vraag blijft ook dan bestaan of de Raad de grens tussen het beste ervan maken en collaboratie binnen die context niet heeft overschreden. Dit wringt des te meer omdat het eigenbelang van de voorzitters om te overleven die grens voor hen diffuus kon maken.
Kern daarvan is het dilemma hoe ver de Raad mee kon blijven werken met de bezetter om erger te voorkomen tegenover het categorisch afwijzen daarvan o.a. door het plegen van verzet. Van de Boom vindt dat het oordeel over de keuzes van de Joodse Raad (de politiek van het kleine kwaad) moeten beoordeeld worden op grond van de feiten die toen beschikbaar waren. De vraag blijft ook dan bestaan of de Raad de grens tussen het beste ervan maken en collaboratie binnen die context niet heeft overschreden. Dit wringt des te meer omdat het eigenbelang van de voorzitters om te overleven die grens voor hen diffuus kon maken.
August 7, 2022
Zeer genuanceerde en zeer goed leesbare studie van de geschiedenis van de Joodse raad. Steeds wordt het perspectief geschetst van de joodse raad op het moment dat deze beslissingen moest nemen. De titel beschrijft uitstekend waar steeds voor werd gekozen, hoe makkelijk dat achteraf ook te veroordelen valt.
June 8, 2023
4.5/5
Hoe konden de leiders van de joodse gemeenschappen hun mede-joden naar de gaskamers sturen?
Op deze schijnbaar onantwoordbare vraag geeft van der Boom een geheel toereikend antwoord.
Geen cynicisme en zelfbelang, maar voornamelijk naiviteit was de reden voor deze samenwerking.
Het beeld dat ik deels door Arendt kreeg van de Joodse raden is hiermee ontkracht.
Hoe konden de leiders van de joodse gemeenschappen hun mede-joden naar de gaskamers sturen?
Op deze schijnbaar onantwoordbare vraag geeft van der Boom een geheel toereikend antwoord.
Geen cynicisme en zelfbelang, maar voornamelijk naiviteit was de reden voor deze samenwerking.
Het beeld dat ik deels door Arendt kreeg van de Joodse raden is hiermee ontkracht.
February 26, 2023
Een relatief neutraal en professioneel geschreven boek over een ingewikkeld onderwerp: de Joodse Raad. Hebben ze erger voorkomen of hadden ze beter moeten weten? Was het zorgen voor het algemene (Joodse) belang of het eigen belang?
March 22, 2024
Behalve natuurlijk de boeiende inhoud vind ik het een prettig leesbaar boek. Goede opbouw, prettige schrijfstijl, en ik heb me een beeld kunnen vormen hoe de situatie toen geweest zou kunnen zijn. Het is moeilijk dit beeld te vormen zonder de kennis van nu, maar de auteur slaagt daar goed in.
July 14, 2024
Op heldere wijze brengt Bart van der Boom de beweegredenen van de Joodse Raad over het voetlicht. Hij ontkracht gedeeltelijk de 'banaliteit van het kwaad' van Hannah Arendt.
Het is zeker geen pageturner maar de moeite waard.
Het is zeker geen pageturner maar de moeite waard.
December 9, 2022
Mooi genuanceerd verhaal over een zeer omstreden onderwerp door een uitstekend historicus.
August 28, 2024
Een zeer afgewogen boek over de verschrikkelijke dilemma's waar de Joodse Raad zich voor gesteld zag. Goed gedocumenteerd en geschreven. Een aanrader!
Displaying 1 - 15 of 15 reviews