هدف این کتاب آشناکردن خوانندگان فارسیزبان بهویژه دانشجویان و پژوهشگران رشتههای علوم انسانی و اجتماعی در درجهی نخست و عموم علاقهمندان در وهلهی دوم با تحولات خاورمیانه یکی از پرتلاطمترین مناطق جهان کنونی است. گرچه رسانههای نوشتاری، دیداری و شنیداری موجود فارسیزبان فراوان سخن از خاورمیانه به میان میآورند، اما بیشتر بر رویدادهای سیاسی کنونی و تحلیل آن تمرکز میکنند. این در حالی است که تحلیل و تبیین درستتر و واقعیتر مسائل خاورمیانه و شمال افریقا به برخورداری از دانش گستردهتر از جنبههای تاریخی، فکری و جامعهشناختی آن بستگی دارد. نویسنده که بیش از چهار دهه در رسانهها و دانشگاههای کشور به نوشتن، پژوهش و آموزش مسائل خاورمیانه و شمال افریقا اهتمام داشته است، با توجه به خلأ موجود در نوشتههای مربوط به خاورمیانه و شمال افریقا، چه کتاب و چه مقالات، درصدد برآمده است تا اثری نسبتا جامع دربارهی این منطقه به خوانندگان علاقهمند ارائه دهد.
این کتاب را نخستینبار در دوران دانشجویی خواندم؛ زمانی که برای درس «سیاست و حکومت در خاورمیانه» به ما معرفی شده بود. البته آن زمان، بیشتر بخشهایی از کتاب را برای امتحان خواندم و طبیعتاً نه با دقت و تأمل امروز، بلکه صرفاً برای رفع تکلیف. به همین دلیل هم در آن مقطع، کتاب جهانبینی خاصی برای من نساخت و اثر عمیقی بر نگاهم نگذاشت.
چند سال بعد، وقتی تحولات خاورمیانه صورت تازهای به خود گرفت و ایران بار دیگر درگیر تنش و جنگ با آمریکا و اسرائیل شد، دوباره سراغ این کتاب رفتم. جالب آنکه نسخه قبلی کتاب را سالها پیش به یکی از همکلاسیهایم داده بودم و هیچوقت به من برنگشت؛ بنابراین ناچار شدم دوباره آن را تهیه کنم. اما اینبار مواجهه من با کتاب کاملاً متفاوت بود.
بهاختصار درباره کتاب باید بگویم که پروفسور حمید احمدی، بیتردید یکی از برجستهترین کارشناسان تاریخ، سیاست و تحولات غرب آسیاست. ایشان چند ترم نیز استاد دانشگاه ما بودند و من این فرصت را داشتم که از محضرشان استفاده کنم. همین شناخت شخصی از نگاه علمی و دقیق ایشان باعث شد هنگام بازخوانی کتاب، با توجه و اعتماد بیشتری با متن روبهرو شوم.
این کتاب بیش از آنکه بخواهد وارد جزئیات فرساینده و پراکنده شود، یک تصویر کلی و منسجم از منطقه به خواننده میدهد؛ اینکه خاورمیانه چگونه به وضعیت کنونی رسیده، چه عوامل تاریخی، سیاسی، اجتماعی و فکری در شکلگیری بحرانهای آن نقش داشتهاند و چرا برخی اندیشهها و جریانها در این جغرافیا مجال رشد پیدا کردهاند.
بهنظر من، باید این کتاب را بیشتر بهعنوان اثری راهنما و مدخلگونه خواند؛ کتابی که سرفصلهای مهمی را پیش روی خواننده باز میکند و برای هرکدام از آنها مسیر مطالعه بیشتر را نشان میدهد. اگر به موضوعی علاقهمند شوید، میتوانید به منابعی که دکتر احمدی معرفی کردهاند رجوع کنید و بحث را عمیقتر دنبال کنید. با این حال، حتی اگر صرفاً به خود کتاب بسنده کنید، باز هم دیدی کلی، مفید و نسبتاً منظم درباره شکلگیری خاورمیانه معاصر به دست خواهید آورد.
برای من، مهمترین نکته کتاب، فهم نحوه مواجهه منطقه و مردم آن با غرب بود؛ اینکه برخورد تاریخی خاورمیانه با جهان غرب چه پیامدهایی داشته و چگونه این مواجهه در شکلگیری دولتها، ایدئولوژیها، جنبشها و بحرانهای سیاسی منطقه اثر گذاشته است. کتاب کمک میکند بفهمیم بسیاری از جریانهای فکری و سیاسی در خاورمیانه، صرفاً پدیدههایی تصادفی یا مقطعی نیستند، بلکه ریشه در تجربههای تاریخی، شکستها، مداخلات خارجی، مسئله دولتسازی و بحران هویت دارند.
در مجموع، مطالعه این کتاب را به همه کسانی که میخواهند شناختی کلی اما جدی از سیاست و تحولات خاورمیانه داشته باشند پیشنهاد میکنم. این کتاب هم برای دانشجویان علوم سیاسی و روابط بینالملل مفید است و هم برای خوانندگانی که میخواهند بدانند چرا این منطقه چنین سرنوشتی پیدا کرده و چه نیروهایی آن را به وضعیت امروز رساندهاند.
کتاب روایتگری خوب و گیرایی دارد، در ابتدای کتاب چارچوب بندی متدلوژیک مناسبی ارائه میکند که تقسیم بندی جغرافیایی (۳ منطقه، خلیج، غرب عربی و شمال آفریقا) و نوع کشمکش ها(مرزی، سیاسی-ایدئولوژیک) را تقسیم بندی میکند در مجموع ۹ حالت بررسی دارد. تحلیل آن به نقل از نویسنده با عینک جامعه شناسی تاریخی است.
درباره ایران بسیار کم میگوید.درباره داعش خیلی کم و از وسط داستان شروع به روایت میکند، درجه تحلیل را عمدتا به روانشناسی سیاسی رهبر سیاسی تقلیل میدهد.حداقل من درکی از تلاش برای فهم زنجیره های علّی و فهم علیت نهایی نکردم.