What do you think?
Rate this book
The Illiterate
Narrated in a series of stark, brief vignettes, The Illiterate is Ágota Kristóf’s memoir of her childhood, her escape from Hungary in 1956 with her husband and small child, her early years working in factories in Switzerland, and the writing of her first novel, The Notebook. Few writers can convey so much in so little space. Fierce yet almost pointedly flat and documentarian in tone, Kristóf portrays with a disturbing level of detail and directness an implacable message of loss: first, she is forced to learn Russian as a child (with the Soviet takeover of Hungary, Russian became obligatory at school); next, at age 21, she finds herself required to learn French to survive: It is in this way that, at the age of twenty-one, when I arrive in Switzerland and when, completely by chance, I arrive in a city where French is spoken, I confront a language that is totally unknown to me. It is here that my battle to conquer this language begins, a long and arduous battle that will last my entire life. I have spoken French for more than thirty years, I have written in French for twenty years, but I still don’t know it. I don’t speak it without mistakes, and I can only write it with the help of dictionaries, which I frequently consult. It is for this reason that I also call the French language an enemy language. There is a further reason, the most serious of all: this language is killing my mother tongue.
68 pages, Paperback
First published August 27, 2004
About the author
Ágota Kristóf
35 books1,623 followersÁgota Kristóf was a Hungarian writer, who lived in Switzerland and wrote in French. Kristof received the European prize for French literature for The Notebook (1986). She won the 2001 Gottfried Keller Award in Switzerland and the Austrian State Prize for European Literature in 2008.
Kristof's first steps as a writer were in the realm of poetry and theater (John et Joe, Un rat qui passe), which is a facet of her works that did not have as great an impact as her trilogy. In 1986 Kristof’s first novel, The Notebook appeared. It was the beginning of a moving trilogy. The sequel titled The Proof came 2 years later. The third part was published in 1991 under the title The Third Lie. The most important themes of this trilogy are war and destruction, love and loneliness, promiscuous, desperate, and attention-seeking sexual encounters, desire and loss, truth and fiction.
She has received the European prize for French literature for The Notebook. This novel was translated in more than 30 languages. In 1995 she published a new novel, Yesterday. Kristof also wrote a book called L'analphabète (in English The Illiterate) and published in 2004. This is an autobiographical text. It explores her love of reading as a young child, and we travel with her to boarding school, and over the border to Austria, and then to Switzerland. Forced to leave her country due to the failure of the anti-communist rebellion, she hopes for a better life in Zurich.
The majority of her works were published by Editions du Seuil in Paris. She has two new short stories published at Mini Zoe collection entitled "Ou es-tu Mathias" and "Line, le temps". The names Mathias and Line are from her previous novels.
She died on 27 July 2011 in her Neuchâtel home.
Kristof's first steps as a writer were in the realm of poetry and theater (John et Joe, Un rat qui passe), which is a facet of her works that did not have as great an impact as her trilogy. In 1986 Kristof’s first novel, The Notebook appeared. It was the beginning of a moving trilogy. The sequel titled The Proof came 2 years later. The third part was published in 1991 under the title The Third Lie. The most important themes of this trilogy are war and destruction, love and loneliness, promiscuous, desperate, and attention-seeking sexual encounters, desire and loss, truth and fiction.
She has received the European prize for French literature for The Notebook. This novel was translated in more than 30 languages. In 1995 she published a new novel, Yesterday. Kristof also wrote a book called L'analphabète (in English The Illiterate) and published in 2004. This is an autobiographical text. It explores her love of reading as a young child, and we travel with her to boarding school, and over the border to Austria, and then to Switzerland. Forced to leave her country due to the failure of the anti-communist rebellion, she hopes for a better life in Zurich.
The majority of her works were published by Editions du Seuil in Paris. She has two new short stories published at Mini Zoe collection entitled "Ou es-tu Mathias" and "Line, le temps". The names Mathias and Line are from her previous novels.
She died on 27 July 2011 in her Neuchâtel home.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 30 of 1,562 reviews
October 3, 2021
Según nos cuenta Josep María Nadal en el prólogo, este relato, cuya lectura nos les llevará más de una hora, le parecía a Kristof irrelevante, como una redacción escolar. Irrelevante no es. Sí tiene bastante, en cambio, de redacción escolar por su sencilla prosa, sus fases cortas, aunque “la analfabeta”, obra y narradora, no sean nada inocentes.
"¿Cómo habría sido mi vida si no hubiera dejado mi país? Más dura, más pobre, pero también menos solitaria, menos rota; quizá feliz. De lo que sí estoy segura es de que hubiera escrito lo que fuera, en cualquier lengua."Esa lengua nueva, el francés, a la que se tiene que adaptar en su nueva vida tras huir de su país por motivos políticos es la causa de que a su llegada se sienta como una analfabeta. Un idioma que nunca dominará, que nunca hará suyo, como tampoco lo será esa tierra nueva, como tampoco se sentirá nunca más parte de un pueblo. Llegó a Suiza buscando un futuro y se encontró viviendo siempre en su pasado.
“…no tengo nada más que hacer salvo pensar en el trabajo, la fábrica, las compras, la colada, las comidas y nada más que esperar que los domingos para dormir y soñar un poco más con mi país.”De ahí la rabia que encierra esta, en apariencia, ingenua forma de contar su historia. Una rabia que se dirige no solo contra aquellos por los que tuvo que abandonar su país, sino también por todos aquellos disidentes rusos a los que reprocha no haber denunciado los atropellos que perpetró su país, por dudar de su sentimiento de vergüenza por lo que su país hizo a tantos millones de personas dentro y fuera de Rusia. Una rabia que también siente contra esa lengua nueva que advierte que está matando la suya, como sintió rabia contra las lenguas, alemán y ruso, que en distintos momentos de ocupación fueron obligados a aprender y a usar en su propio país. Una rabia que la invade cuando piensa en las esperanzas que albergaban en su huida, cuando creían que estaban haciendo algo importante, algo revolucionario, descubriendo al poco tiempo que lo único que habían hecho era abandonar familia y amigos.
“Dos de los nuestros han regresado a Hungría, a pesar de la pena de prisión que les espera. Otros dos, más jóvenes, solteros, se han ido más lejos, a Estados Unidos, a Canadá. Otros cuatro, más lejos aún… se suicidaron durante los dos primeros años de nuestro exilio.”
December 17, 2019
4,5 ¡Increíble!¡Simplemente increíble! Ágota Kristof me ha conquistado de todas todas.
En este breve, pero profundo libro, vamos a concer a través de once pequeños capítulos, los momentos clave de la vida de Ágota: su niñez, su estancia en un orfanato, la guerra, su emigración, su amor por la escritura...
Aunque sencilla, la manera de narrar de Ágota tiene un algo precioso, poético, que te absorve completamente. Es sencillamente espectacular leer algo tan breve y tan secillo contado, pero que tenga un carga tan amplia y profunda. Me ha dejado maravillado su forma transmitir la historia. Los capítulos no duraban más de 4 hojas y ,aún así, los sentías justos, no faltaba nada. Normalmente con relatos tan cortos, siento esa sensación de que esté incompleta. Pocos genios se salvan de eso, como pueden ser Zweig, Hesse o Nothomb, que tienen la capacidad de crear obras complejas y completas con apenas 100 páginas o menos. Y bueno, parece ser que Ágota Kristof se une a ese grupo.
Necesito más de esta mujer. Mucho más.
En este breve, pero profundo libro, vamos a concer a través de once pequeños capítulos, los momentos clave de la vida de Ágota: su niñez, su estancia en un orfanato, la guerra, su emigración, su amor por la escritura...
Aunque sencilla, la manera de narrar de Ágota tiene un algo precioso, poético, que te absorve completamente. Es sencillamente espectacular leer algo tan breve y tan secillo contado, pero que tenga un carga tan amplia y profunda. Me ha dejado maravillado su forma transmitir la historia. Los capítulos no duraban más de 4 hojas y ,aún así, los sentías justos, no faltaba nada. Normalmente con relatos tan cortos, siento esa sensación de que esté incompleta. Pocos genios se salvan de eso, como pueden ser Zweig, Hesse o Nothomb, que tienen la capacidad de crear obras complejas y completas con apenas 100 páginas o menos. Y bueno, parece ser que Ágota Kristof se une a ese grupo.
Necesito más de esta mujer. Mucho más.
April 6, 2015
يعتبر هذا اللقاء الرابع بيني وبين كريستوف وهذا شيء يثلج صدري حقيقة وأدين بالشكر لدفترها الكبير الذي أخذ بلبي بدءا ثم واصلت مسيرة البحث عن أعمالها وكان هذا الكتاب الصغير الذي ترجم على يد المترجم البارع محمد آيت حنا لذلك الوقع المحبب على نفسي .. الحقيقة أنني أقضي وقتا ممتعا مع كريستوف وقتا يشبه تلك الأوقات الممتعة التي نقضيها مع الأصدقاء ..
في هذا الكتاب تعلن كريستوف أميتها على الرغم من إنها لم تكن كذلك ولكنها الأمية بالبلد التي هاجرت إليه وكان عليها أن تتعلم من جديد وأن يتوقف زمن الكتابة لتبدأ مرحلة جديدة وهي مرحلة تستلزم الكثير من الجهد والمثير في الأمر أن تلك البداية الجديدة خلقت لكريستوف عالمها الجديد بلغة أخرى لم تحبها لكن ظروف الحياة أجبرتها عليها وكانت سبب نجاحها
تفاجأنا كريستوف بإن هذه الجمل القصيرة التي كتبت بها وكانت ميزة من مميزات طريقتها في السرد دفعها إليها خوفها وارتباكها من الوقوع في شراك اللغة الجديدة التي أصبحت تنتمي إليها ، وهذه النبرة الحزينة التي تستولي على كتابتها لم تكن إلا بسبب ولعها واشتياقها للهجتها ولغتها الأصل ولذلك كانت تعتبر اللغة الجديدة بمثابة عدو استولى عليها وقتل لغتها الأم ..
تحكي كريستوف أيضا في كتابها هذا عن حال المهاجرين بسبب الحرب وكيف ظهر هذا واضحا في كتاباتها وبشكل خاص في روايتها البديعة أمس ، قام المترجم مشكورا بترجمة حوارات لكريستوف ومجموعة مقالات وفي حواراتها حكت عن ارتباطها بشقيقها والذي على الرغم من فارق السن بينهما إلا إنه كان كتوأمها الذي انفصلت عنه بسبب ظروف الحرب وكما يبدو واضحا أثر ذلك الحنين له في كل كتاباتها فهو صورة مصغرة عن ذلك الحنين للوطن الأكبر الوطن الأم
من يقرأ هذه السيرة الصغيرة جدا سيرى كريستوف بشكل أعمق وسيكون أكثر قدرة على فهم المنطلقات التي أنطلقت منها أغوتا في أدبها .. انتظر ترجمة روايتها البرهان بفارغ الصبر
في هذا الكتاب تعلن كريستوف أميتها على الرغم من إنها لم تكن كذلك ولكنها الأمية بالبلد التي هاجرت إليه وكان عليها أن تتعلم من جديد وأن يتوقف زمن الكتابة لتبدأ مرحلة جديدة وهي مرحلة تستلزم الكثير من الجهد والمثير في الأمر أن تلك البداية الجديدة خلقت لكريستوف عالمها الجديد بلغة أخرى لم تحبها لكن ظروف الحياة أجبرتها عليها وكانت سبب نجاحها
تفاجأنا كريستوف بإن هذه الجمل القصيرة التي كتبت بها وكانت ميزة من مميزات طريقتها في السرد دفعها إليها خوفها وارتباكها من الوقوع في شراك اللغة الجديدة التي أصبحت تنتمي إليها ، وهذه النبرة الحزينة التي تستولي على كتابتها لم تكن إلا بسبب ولعها واشتياقها للهجتها ولغتها الأصل ولذلك كانت تعتبر اللغة الجديدة بمثابة عدو استولى عليها وقتل لغتها الأم ..
تحكي كريستوف أيضا في كتابها هذا عن حال المهاجرين بسبب الحرب وكيف ظهر هذا واضحا في كتاباتها وبشكل خاص في روايتها البديعة أمس ، قام المترجم مشكورا بترجمة حوارات لكريستوف ومجموعة مقالات وفي حواراتها حكت عن ارتباطها بشقيقها والذي على الرغم من فارق السن بينهما إلا إنه كان كتوأمها الذي انفصلت عنه بسبب ظروف الحرب وكما يبدو واضحا أثر ذلك الحنين له في كل كتاباتها فهو صورة مصغرة عن ذلك الحنين للوطن الأكبر الوطن الأم
من يقرأ هذه السيرة الصغيرة جدا سيرى كريستوف بشكل أعمق وسيكون أكثر قدرة على فهم المنطلقات التي أنطلقت منها أغوتا في أدبها .. انتظر ترجمة روايتها البرهان بفارغ الصبر
October 2, 2021
Demasiado poco. Nunca había leído a Agota Kristoff, y creo que es una linda introducción, pero este libro se queda corto en todo sentido. Como si lo estuviera empezando a escribir y se lo sacaran de las manos para publicarlo. Y bueno 60 páginas y un prólogo tan largo como que nada que ver. Voy corriendo a buscar klaus y lucas, que se me antojaba mucho. Y ahora más.
December 3, 2023
Bu sene hepimiz delice bir heyecanla Agota Kristof okuduk; aklımızda aynı soru: "Nasıl bu kadar güçlü yazılabilir, nasıl?" Yazarın otobiyografik kısa metinlerinden oluşan minik kitabı Okumaz Yazmaz, bu soruyu kısmen yanıtlıyor, kısmen de soruyu daha dehşetengiz kılıyor.
Daha önce yazarın hayatını araştırdığımda henüz 21 yaşındayken, kocası Macar Devrimi olarak da bilinen Sovyet Karşıtı ayaklanmaya katıldığı için ülkeyi terk etmek zorunda kaldıklarını, hayatını İsviçre'de sürdürmek zorunda kaldığını ve ilk romanını 51 yaşındayken yayımladığını biliyordum ancak İsviçre'ye ayak bastığında hiç Fransızca bilmediğini, bu dili öğrenmek için çok çaba sarfettiğini bilmiyordum. 21 yaşına dek hiç tanımadığı bir dili, hem de sürgün olduğu bir ülkede öğrenip o dilde bu kadar büyük eserler verebilmek - aman Allahım. Soru iyice acayipleşmedi mi böylece: Nasıl ya, nasıl?
İnsanın dilini yitirmesi, kitabın adındaki gibi birdenbire okumaz-yazmaz hale gelmesinin travmasına eklenen göçmenlik travması, üstelik bu deneyimi birkaç aylık bir bebekle yaşamak. Kristof'un metinlerindeki sertliği, şiddeti, karanlığı anlamanın anahtarı burada gizli sanırım. Özellikle kısa romanı "Dün"deki göçmenlik, fabrika işçiliği, çaresizlik deneyimi epeyce kendi hayatından devşirmeymiş, insan okuyunca anlıyor. Ya da acaba Büyük Defter - Kanıt - Üçüncü Yalan'daki Klaus ve Lucas, Agota ve kendisinden 1 yaş büyük erkek kardeşinden esinle mi yazılmış, aklıma böyle sorular düştü.
Sonuçta 40 sayfada epeyce çok şey öğreniyor insan Kristof'a dair, benim kendisine hayranlığım katlandı bu kitapla beraber. Hele bir de Thomas Bernhard övdüğü kısımlar var ki üf, oraları da ayrıca sevdim.
Üçlemeyi ve Dün'ü okuduktan sonra buraya gelebilirsiniz bence, geliniz hatta. Ne kadın ama ya, ne kadın!
Daha önce yazarın hayatını araştırdığımda henüz 21 yaşındayken, kocası Macar Devrimi olarak da bilinen Sovyet Karşıtı ayaklanmaya katıldığı için ülkeyi terk etmek zorunda kaldıklarını, hayatını İsviçre'de sürdürmek zorunda kaldığını ve ilk romanını 51 yaşındayken yayımladığını biliyordum ancak İsviçre'ye ayak bastığında hiç Fransızca bilmediğini, bu dili öğrenmek için çok çaba sarfettiğini bilmiyordum. 21 yaşına dek hiç tanımadığı bir dili, hem de sürgün olduğu bir ülkede öğrenip o dilde bu kadar büyük eserler verebilmek - aman Allahım. Soru iyice acayipleşmedi mi böylece: Nasıl ya, nasıl?
İnsanın dilini yitirmesi, kitabın adındaki gibi birdenbire okumaz-yazmaz hale gelmesinin travmasına eklenen göçmenlik travması, üstelik bu deneyimi birkaç aylık bir bebekle yaşamak. Kristof'un metinlerindeki sertliği, şiddeti, karanlığı anlamanın anahtarı burada gizli sanırım. Özellikle kısa romanı "Dün"deki göçmenlik, fabrika işçiliği, çaresizlik deneyimi epeyce kendi hayatından devşirmeymiş, insan okuyunca anlıyor. Ya da acaba Büyük Defter - Kanıt - Üçüncü Yalan'daki Klaus ve Lucas, Agota ve kendisinden 1 yaş büyük erkek kardeşinden esinle mi yazılmış, aklıma böyle sorular düştü.
Sonuçta 40 sayfada epeyce çok şey öğreniyor insan Kristof'a dair, benim kendisine hayranlığım katlandı bu kitapla beraber. Hele bir de Thomas Bernhard övdüğü kısımlar var ki üf, oraları da ayrıca sevdim.
Üçlemeyi ve Dün'ü okuduktan sonra buraya gelebilirsiniz bence, geliniz hatta. Ne kadın ama ya, ne kadın!
December 8, 2021
La sencillez que conmueve.
Autobiografía llevada a la mínima expresión. En La Analfabeta (2004), conoceremos la historia personal de Agota Kristof (1935-2011), sus alegrías y pesares, su peripecia vital, pero también su mundo interior, sus ideas, su manera de enfrentarse al mundo y a la literatura.
Un hermoso y duro relato del correr de los días que discurre entre la invisibilidad de una refugiada iletrada en relación con una cultura (y una lengua) nueva dentro de la cual se ve obligada a vivir y el finalmente merecido reconocimiento como escritora.
La analfabeta apenas cuenta unos pocos momentos (once exactamente) de la vida de la autora, pero son suficientemente profundos para dar cuenta de una dura realidad no deseada. En ellos se nos habla del azar, del destino de la vida, de soledad, de la pérdida de la identidad, de tenacidad, de esperanza, de agradecimiento; y también se habla del lenguaje, del lenguaje propio y del lenguaje “enemigo”. El pánico, la sensación de vacío, la impotencia que provoca en una exiliada la imposibilidad de la comunicación plena para desarrollar todo su potencial intelectual y creativo: la analfabeta del título.Una valoración del lenguaje que también encontré en una historia que leí recientemente: El Jardín de vidrio [Reseña] , de la autora moldava Tatiana Tibuleac.
Agota Kristof expone los hechos e intenta no juzgar, pero siempre hay un tono melancólico, de profunda incomprensión ante lo que se vio obligada a aceptar, ante su irremediable destino.
Cómo explicarle, sin ofenderle, y con las pocas palabras que sé de francés, que su bello país no es más que un desierto para nosotros, los refugiados, un desierto que hemos atravesado para llegar a lo que se llama «integración», «asimilación». En ese momento, todavía no sé que algunos nunca lo lograrán.
Se trata de situaciones difíciles que la autora aborda con gran brillantez y que al final se traducen en una demoledora crítica, enmascarada de cierta ingenuidad, de la sinrazón de las ocupaciones armadas que arrojan al exilio a multitud de personas. No dejas de sentir en todo momento el dolor, la incomprensión, la melancolía, así como la fuerza, la lucha, la tenacidad de nuestra narradora protagonista.
Me dejé en Hungría mi diario de escritura secreta, y también mis primeros poemas. También dejé a mis hermanos, mis padres; sin avisarles, sin despedirme de ellos, sin decirles adiós. Pero sobre todo, ese día, ese día de finales de noviembre de 1956, perdí definitivamente mi pertenencia a un pueblo.
La Analfabeta posee una prosa concisa, directa y personal, repleta de contenido. Unas frases breves, pero audaces, cargadas de significado. Agota Kristof me ha parecido una maestra humilde, como las humildes palabras a las que homenajea.
Alta literatura diría yo.
Autobiografía llevada a la mínima expresión. En La Analfabeta (2004), conoceremos la historia personal de Agota Kristof (1935-2011), sus alegrías y pesares, su peripecia vital, pero también su mundo interior, sus ideas, su manera de enfrentarse al mundo y a la literatura.
Un hermoso y duro relato del correr de los días que discurre entre la invisibilidad de una refugiada iletrada en relación con una cultura (y una lengua) nueva dentro de la cual se ve obligada a vivir y el finalmente merecido reconocimiento como escritora.
La analfabeta apenas cuenta unos pocos momentos (once exactamente) de la vida de la autora, pero son suficientemente profundos para dar cuenta de una dura realidad no deseada. En ellos se nos habla del azar, del destino de la vida, de soledad, de la pérdida de la identidad, de tenacidad, de esperanza, de agradecimiento; y también se habla del lenguaje, del lenguaje propio y del lenguaje “enemigo”. El pánico, la sensación de vacío, la impotencia que provoca en una exiliada la imposibilidad de la comunicación plena para desarrollar todo su potencial intelectual y creativo: la analfabeta del título.Una valoración del lenguaje que también encontré en una historia que leí recientemente: El Jardín de vidrio [Reseña] , de la autora moldava Tatiana Tibuleac.
Agota Kristof expone los hechos e intenta no juzgar, pero siempre hay un tono melancólico, de profunda incomprensión ante lo que se vio obligada a aceptar, ante su irremediable destino.
Cómo explicarle, sin ofenderle, y con las pocas palabras que sé de francés, que su bello país no es más que un desierto para nosotros, los refugiados, un desierto que hemos atravesado para llegar a lo que se llama «integración», «asimilación». En ese momento, todavía no sé que algunos nunca lo lograrán.
Se trata de situaciones difíciles que la autora aborda con gran brillantez y que al final se traducen en una demoledora crítica, enmascarada de cierta ingenuidad, de la sinrazón de las ocupaciones armadas que arrojan al exilio a multitud de personas. No dejas de sentir en todo momento el dolor, la incomprensión, la melancolía, así como la fuerza, la lucha, la tenacidad de nuestra narradora protagonista.
Me dejé en Hungría mi diario de escritura secreta, y también mis primeros poemas. También dejé a mis hermanos, mis padres; sin avisarles, sin despedirme de ellos, sin decirles adiós. Pero sobre todo, ese día, ese día de finales de noviembre de 1956, perdí definitivamente mi pertenencia a un pueblo.
La Analfabeta posee una prosa concisa, directa y personal, repleta de contenido. Unas frases breves, pero audaces, cargadas de significado. Agota Kristof me ha parecido una maestra humilde, como las humildes palabras a las que homenajea.
Alta literatura diría yo.
August 9, 2026
Releitura
#WIT Month
É assim, ainda muito jovem, por acaso e sem me dar conta, que acabo por contrair a doença incurável da leitura.
Depois de ter lido a edição que encontrei disponível na altura, volto a “A Analfabeta” alguns anos depois, agora nesta bonita edição portuguesa, induzida por este curioso processo de um autor escrever – e bem - numa língua que não é originalmente a sua.
Narrada de forma episódica, esta é uma mini-autobiografia que Ágota Kristóf escreveu sete anos antes de morrer, quando já tinha alcançado o sucesso mundial com a “Trilogia dos Gémeos” (aka “Trilogia da Cidade de K”), desde que aprendeu a ler em húngaro, aos quatro anos, até que conseguiu dominar o francês da sua terra adoptiva, atravessando um período árido a nível linguístico e mental, tendo, aos 21 anos, com o seu estatuto de refugiada, de reaprender a falar e a escrever nesse novo idioma enquanto trabalhava numa fábrica de relógios e cuidava da casa e da filha.
Como explicar-lhe, sem ofendê-lo, e com as poucas palavras que sei em francês, que este seu belo país não é mais do que um deserto para nós, os refugiados, um deserto que devemos atravessar para alcançar o que se designa por “integração”, “assimilação”. Neste momento, todavia, ainda desconheço que alguns de nós nunca lá chegarão.
Desde o diário que deixou na Hungria, aos poemas que escreveu enquanto trabalhava na fábrica, às peças que criou quando daí se despediu até alcançar um êxito retumbante com os seus romances, Ágota Kristóf é um exemplo perfeito de uma escritora exofónica, a par de Samuel Beckett, Milan Kundera, Joseph Conrad e Iréne Némirovsky.
*******************************
È per questa ragione che definisco anche la lingua francese una lingua nemica. Ma ce n'è un'altra, di ragione, ed è la più grave: questa lingua sta uccidendo la mia lingua materna.
Por mim, as memórias podiam ser todas assim: breves e sucintas, só com os pontos fulcrais do percurso da pessoa. Em cerca de 50 páginas, Ágota Kristóf resume a sua vida no que diz respeito às letras, como as aprendeu e como começou a escrevê-las e, depois, a moldá-las para se transformarem nas suas perturbantes histórias, primeiro em húngaro e depois na sua língua emprestada, o francês. Em simultâneo, refere como o regime soviético esmagou a cultura dos pequenos países do Bloco de Leste e como se viu impelida, aos 21 anos, com um bebé nos braços, a dar o salto para a Áustria e a emigrar para a Suíça, onde voltou a ser uma analfabeta naquilo que apelida de deserto social e cultural. Num texto tão curto, a atestar não só um percurso de vida tão rico e conturbado como também o poder de escrita desta autora, poderia destacar vários momentos, mas há dois episódios que ficam comigo. Primeiro, a cumplicidade com o irmão mais velho, que propositadamente partilhava com ela o castigo por atormentarem o irmão mais novo, o preferido da mãe, dizendo-lhe que era adoptado. Depois, quando os refugiados húngaros chegam à Suíça e lhes pedem para se dividirem entre homens e mulheres, para se dirigirem aos duches e entregarem as roupas para serem desinfectadas, acordado, assim, fantasmas há pouco adormecidos.
Ho lasciato in Ungheria il mio diario dalla scrittura segreta, e anche le mie prime poesie. Ho lasciato là i miei fratelli, i miei genitori, senza avvisarli, senza dir loro addio, o arrivederci. Ma soprattutto, quel giorno, quel giorno di fine novembre 1956, ho perso definitivamente la mia appartenenza a un popolo.
#WIT Month
É assim, ainda muito jovem, por acaso e sem me dar conta, que acabo por contrair a doença incurável da leitura.
Depois de ter lido a edição que encontrei disponível na altura, volto a “A Analfabeta” alguns anos depois, agora nesta bonita edição portuguesa, induzida por este curioso processo de um autor escrever – e bem - numa língua que não é originalmente a sua.
Narrada de forma episódica, esta é uma mini-autobiografia que Ágota Kristóf escreveu sete anos antes de morrer, quando já tinha alcançado o sucesso mundial com a “Trilogia dos Gémeos” (aka “Trilogia da Cidade de K”), desde que aprendeu a ler em húngaro, aos quatro anos, até que conseguiu dominar o francês da sua terra adoptiva, atravessando um período árido a nível linguístico e mental, tendo, aos 21 anos, com o seu estatuto de refugiada, de reaprender a falar e a escrever nesse novo idioma enquanto trabalhava numa fábrica de relógios e cuidava da casa e da filha.
Como explicar-lhe, sem ofendê-lo, e com as poucas palavras que sei em francês, que este seu belo país não é mais do que um deserto para nós, os refugiados, um deserto que devemos atravessar para alcançar o que se designa por “integração”, “assimilação”. Neste momento, todavia, ainda desconheço que alguns de nós nunca lá chegarão.
Desde o diário que deixou na Hungria, aos poemas que escreveu enquanto trabalhava na fábrica, às peças que criou quando daí se despediu até alcançar um êxito retumbante com os seus romances, Ágota Kristóf é um exemplo perfeito de uma escritora exofónica, a par de Samuel Beckett, Milan Kundera, Joseph Conrad e Iréne Némirovsky.
*******************************
È per questa ragione che definisco anche la lingua francese una lingua nemica. Ma ce n'è un'altra, di ragione, ed è la più grave: questa lingua sta uccidendo la mia lingua materna.
Por mim, as memórias podiam ser todas assim: breves e sucintas, só com os pontos fulcrais do percurso da pessoa. Em cerca de 50 páginas, Ágota Kristóf resume a sua vida no que diz respeito às letras, como as aprendeu e como começou a escrevê-las e, depois, a moldá-las para se transformarem nas suas perturbantes histórias, primeiro em húngaro e depois na sua língua emprestada, o francês. Em simultâneo, refere como o regime soviético esmagou a cultura dos pequenos países do Bloco de Leste e como se viu impelida, aos 21 anos, com um bebé nos braços, a dar o salto para a Áustria e a emigrar para a Suíça, onde voltou a ser uma analfabeta naquilo que apelida de deserto social e cultural. Num texto tão curto, a atestar não só um percurso de vida tão rico e conturbado como também o poder de escrita desta autora, poderia destacar vários momentos, mas há dois episódios que ficam comigo. Primeiro, a cumplicidade com o irmão mais velho, que propositadamente partilhava com ela o castigo por atormentarem o irmão mais novo, o preferido da mãe, dizendo-lhe que era adoptado. Depois, quando os refugiados húngaros chegam à Suíça e lhes pedem para se dividirem entre homens e mulheres, para se dirigirem aos duches e entregarem as roupas para serem desinfectadas, acordado, assim, fantasmas há pouco adormecidos.
Ho lasciato in Ungheria il mio diario dalla scrittura segreta, e anche le mie prime poesie. Ho lasciato là i miei fratelli, i miei genitori, senza avvisarli, senza dir loro addio, o arrivederci. Ma soprattutto, quel giorno, quel giorno di fine novembre 1956, ho perso definitivamente la mia appartenenza a un popolo.
November 16, 2015
من أجمل ما قرأته من كتب السير الكتابية. أغوتا كاتبة مهمة، شفافة، صادقة. عميقة. لا تحمل عقدا. لا ترى نفسها كاتبة مهمة. تتعامل مع الحياة والكتابة ببساطة شديدة. تحدثت في هذا الكتاب الصغير عن هجرتها إلى سويسرا بسبب الحرب، برفقة زوجها وابنتها، ونظرا لجهلها التام باللغة الفرنسية، فقد وجدت نفسها بين يوم وليلة إنسانة جاهلة، رغم أنها تكتب بلغتها الأم وكانت تقرأ بطلاقة في سن الرابعة. لذلك وجدت نفسها مضطرة لمحو أميتها. فتعلمت الفرنسية من الصفر. ونجحت بعد ذلك في كتابة رواياتها الثلاث المهمة.
هذا عمل مهم أنصح بقراءته
هذا عمل مهم أنصح بقراءته
December 10, 2023
bu pazar gününe halihazırda okuduğum hiçbir kitap kalmadan başladım: en sevdiğim. özgürce seçebilmenin, seçtiğini evden çıkarmadığın için o an hoşlanmasan da mecburiyet hissetmemenin, kurulu bir alarm, gidilecek bir yer olmadan okuyabilmenin keyfi. aslında yataktan hiç kalkmadan bitirebilirdim bile kitabı, eni sonu 40 sayfa; ne midem ağrırdı be migrenim tutardı. ama ben bütün güne yaydım. birkaç sayfa okuyup kalktım, kahvaltı hazırladım, sonra tekrar okudum, bir şeyler izledim, yemek yedim, kahve yaptım, biraz daha okudum, çamaşır yıkadım, kuruyanları astım ve çayla bitirdim. neden anlatıyorum bunları? şu yüzden: büyük defter üçlemesindeki gibi ágota kristof, sürükleyici sadeliğiyle öldürüyor sizi. kahveyi toz halindeyken kaşıklamak gibi adeta onu okumak. durmadan devam edemiyorum, anlayamadığımdan değil, bilakis aşırı yalın bir dili var: kaldıramadığımdan. üçlemenin nelerden beslendiğini de çok iyi anlıyorsunuz, üzücü bir keyfi var bunun da. bunları bu kadar iyi kullanabilmiş olmasına edebi yönüyle hayran kalsanız da bir insanın, insanların böyle şeyler yaşamış ve günümüzde hala yaşıyor olması tarifsiz şekilde üzücü.
muhteşem bir insanmış ágota kristof. iyi ki yaşamış, iyi ki yazmış.
muhteşem bir insanmış ágota kristof. iyi ki yaşamış, iyi ki yazmış.
November 11, 2024
Me hizo falta mucho más de Agota.
October 23, 2023
"In Hungary I left my journal with its secret handwriting, and also my first poems. I left my brothers, my parents, without any warning, without saying farewell or goodbye. But above all, that day, that day at the end of November 1956, I lost forever my sense of belonging to a people." pg. 35
Simple, emotional, and honest, The Illiterate is Ágota Kristóf's memoir of her childhood, her escape from Hungary in 1956 during the Hungarian Revolution, her refuge in both Austria and Switzerland and her journey to becoming an author. Alongside chronicling her life, she explores the topic of language, literacy, and illiteracy, which was very interesting since she grew up as a big reader and writer, but was then thrown into an unfamiliar language at 21, not by her own choosing.
"I have spoken French for more than thirty years, I have written in French for twenty years, but I still don’t know it. I don’t speak it without mistakes, and I can only write it with the help of dictionaries, which I frequently consult. It is for this reason that I also call the French language an enemy language. There is a further reason, the most serious of all: this language is killing my mother tongue." pg. 28
The Illiterate was a really impactful read for me because my Great Grandparents, Nana and Great Aunt escaped from Hungary during the Hungarian Revolution in 1956. They seemed refuge in Austria, same as the author and many other Hungarians at the time, and spent time in the Eisenstadt Refugee Camp run by the Red Cross before immigrating to Canada. Additionally, as I write this review I am in Budapest, and I visited the 1956 memorial outside of the Hungarian Parliament building, which was really moving. Ágota Kristóf actually attended a girls boarding school in Szombathely, Hungary before the Revolution, and that is the town my family is from, which I thought was an cool connection!
"How many victims did he have on his conscience? Nobody knows. In Romania, the deaths are still being counted; in Hungary, there were thirty thousand in 1956. What we will never be able to measure is the pernicious role the dictatorship exerted on the philosophy, art and literature of the countries of Eastern Europe. By imposing its ideology on these countries, the Soviet Union not only obstructed their economic development, it also tried to stifle their national culture and identity." pg. 31
I highly, highly recommend adding The Illiterate to your to-read list. It is a unique and touching read, highlighting a revolution that is not commonly known or talked about in the Western world. It is only 56 pages, but she is able to convey so many experiences and so much feeling in such a short memoir, it does not surprise me that so much of her work has been translated into English and many other languages over the years. I am really looking forward to reading her most notable work The Notebook in the future!
"What would my life have been like if I hadn’t left my country? More difficult, poorer, I think, but also less solitary, less torn. Happy, maybe." pg. 38
November 20, 2023
‘Okumayı öğrendim, okumayı yeniden öğrendim.’ Bu cümle çok düz geldi değil mi? Ama bunu yazan kişi, 21 yaşında, kucağında dört aylık bebeğiyle bilinmez bir ülkede yaşamak için bilmediği insanlarla yola düşen bir kadın. Dilini bilmediği bir ülkeye vardıklarında, geride bıraktıklarıyla yüzleşmesi bir ömür sürdü belki de. Biz sadece birkaç sayfada okuyoruz o koskoca yığını. Kardeşlerini, annesini, babasını, ülkesini ve ana dilini.
Agota Kristof, Büyük Defter-Kanıt-Üçüncü Yalan ile serseme çevirmişti beni. Şimdi Okumaz Yazmaz ile vurkaç yapıyor. Kısa aralıklarla büyük darbeler bırakıyor bedenime. Başka bir ülkeye göç etmek, orada her şeye (dile bile!) sıfırdan başlamak, anne olmak, inatla yazmak ve bunlar yaşanırken kendine inanabilmek bana öyle zor ve güzel geldi ki. Acının içindeki parıldayan bir güzellik. Kısacık bir metinde altını çizdim pek çok cümlenin.
Stalin’in ölümünü anlatırken karşısına Thomas Bernhard’ın ölümünü koymasındaki ışığı, öğrendiği dil hakkındaki çıplaklığını sevdim. Okumaz Yazmaz’ı başlı başına çok sevdim!
.
Feyza Zaim çevirisi, Ata Uzuner kapak tasarımıyla ~
Agota Kristof, Büyük Defter-Kanıt-Üçüncü Yalan ile serseme çevirmişti beni. Şimdi Okumaz Yazmaz ile vurkaç yapıyor. Kısa aralıklarla büyük darbeler bırakıyor bedenime. Başka bir ülkeye göç etmek, orada her şeye (dile bile!) sıfırdan başlamak, anne olmak, inatla yazmak ve bunlar yaşanırken kendine inanabilmek bana öyle zor ve güzel geldi ki. Acının içindeki parıldayan bir güzellik. Kısacık bir metinde altını çizdim pek çok cümlenin.
Stalin’in ölümünü anlatırken karşısına Thomas Bernhard’ın ölümünü koymasındaki ışığı, öğrendiği dil hakkındaki çıplaklığını sevdim. Okumaz Yazmaz’ı başlı başına çok sevdim!
.
Feyza Zaim çevirisi, Ata Uzuner kapak tasarımıyla ~
May 8, 2019
Leio. É como uma doença.
Ágota Kristóf tem um lugar sagrado no Olimpo dos meus escritores-deuses.
Ágota Kristóf tem um lugar sagrado no Olimpo dos meus escritores-deuses.
April 23, 2021
Un caso claro de lo bueno si breve. A quien haya leído El gran cuaderno no le asombrará, esta condensación de ideas en pocas páginas, la manera en que te arrastran esas frases breves y contundentes y te hacen vivir la historia. En este caso la de la autora, una historia también de exilio y desgarro, de abandonar la lengua propia e instalarse en otra, adoptada, a la que ama pero que nunca llega a sentir como suya. Y sin embargo, la domina lo suficiente para crear gran literatura.
Toda su trayectoria vital, desde su infancia - lectora - en Hungría hasta su huida a Suiza y la amargura del exilio, está contada a velocidad de vértigo en estas pocas páginas llenas de sentimiento, en esta prosa desnuda que la hace completamente diferente de otros autores.
Me dejé en Hungría mi diario de escritura secreta, y también mis primeros poemas. También dejé a mis hermanos, mis padres; sin avisarles, sin despedirme de ellos, sin decirles adiós. Pero sobre todo, ese día, ese día de finales de noviembre de 1956, perdí definitivamente mi pertenencia a un pueblo.
No faltan referencias políticas, por ejemplo a la situación de los países del Este, como Hungría:
Que yo sepa, ningún escritor ruso disidente ha abordado o mencionado este tema. ¿Qué piensan ellos, que también han tenido que padecer a su tirano? ¿Qué piensan pues de estos 'pequeños países sin importancia', que han tenido que padecer, además de la dominación extranjera, la suya? La de su país. ¿Sienten o llegarán a sentir un mínimo de vergüenza por esto?
Una obra redonda que se lee en un suspiro y que quedan ganas de releer.
Toda su trayectoria vital, desde su infancia - lectora - en Hungría hasta su huida a Suiza y la amargura del exilio, está contada a velocidad de vértigo en estas pocas páginas llenas de sentimiento, en esta prosa desnuda que la hace completamente diferente de otros autores.
Me dejé en Hungría mi diario de escritura secreta, y también mis primeros poemas. También dejé a mis hermanos, mis padres; sin avisarles, sin despedirme de ellos, sin decirles adiós. Pero sobre todo, ese día, ese día de finales de noviembre de 1956, perdí definitivamente mi pertenencia a un pueblo.
No faltan referencias políticas, por ejemplo a la situación de los países del Este, como Hungría:
Que yo sepa, ningún escritor ruso disidente ha abordado o mencionado este tema. ¿Qué piensan ellos, que también han tenido que padecer a su tirano? ¿Qué piensan pues de estos 'pequeños países sin importancia', que han tenido que padecer, además de la dominación extranjera, la suya? La de su país. ¿Sienten o llegarán a sentir un mínimo de vergüenza por esto?
Una obra redonda que se lee en un suspiro y que quedan ganas de releer.
April 19, 2022
Sve više nam je potrebno sve manje.
Detalji varaju, gomilanje vara. Priča je uvek i skrivanje. Deljenje je uvek i prikrivanje.
Međutim, pravi spas nestanka moguć je samo u dva ekstrema: ako ničeg nema ili ako apsolutno sve ostaje. Ko je svaki zapis o sebi spalio ili odvukao u recycle bin, miran je. Ko skribomanski neumorno navaljuje da sve očara dočaravanjem svakog detalja svoje svakodnevice, zapravo, beži od sebe. U opisivanju nečijeg života, retko šta vara kao ono što je izmerljivo, izbrojivo.
Umesto monumentalnih, kitnjasto raspričanih memoara u više tomova, Agota Krištof je o svom životu ostavila jedan knjižuljak. Sve je obuzdano, svedeno, skromno, a drhtavo silovito. Sažetost i jezgrovitost pripovedanja sve je samo ne škrtost – ovde nema ni artističke poze, zavijutaka lirizma, niti izloga bolećivosti, ali je otvorena prilika da se kroz maleni otvor kroz književna vrata baci pogled na ono što je zaista Agotin život bio. Ima tu i posustajalosti, razočaranosti , muke, ali i neočekivano otmene mere. Gotovo da bi se mogao stvoriti utisak da se izvinjava što je i ovoli(c)ko rekla. A rekla je sve.
Uprkos tome što sam sam raspričano biće, sve više volim neraspričane pisce. Suština je uvek u paktu sa tišinom. Opismenićemo se zaista tek onda kada budemo mogli da čitamo to nevidljivo pismo. Sve drugo je maska, zamajavanje.
Detalji varaju, gomilanje vara. Priča je uvek i skrivanje. Deljenje je uvek i prikrivanje.
Međutim, pravi spas nestanka moguć je samo u dva ekstrema: ako ničeg nema ili ako apsolutno sve ostaje. Ko je svaki zapis o sebi spalio ili odvukao u recycle bin, miran je. Ko skribomanski neumorno navaljuje da sve očara dočaravanjem svakog detalja svoje svakodnevice, zapravo, beži od sebe. U opisivanju nečijeg života, retko šta vara kao ono što je izmerljivo, izbrojivo.
Umesto monumentalnih, kitnjasto raspričanih memoara u više tomova, Agota Krištof je o svom životu ostavila jedan knjižuljak. Sve je obuzdano, svedeno, skromno, a drhtavo silovito. Sažetost i jezgrovitost pripovedanja sve je samo ne škrtost – ovde nema ni artističke poze, zavijutaka lirizma, niti izloga bolećivosti, ali je otvorena prilika da se kroz maleni otvor kroz književna vrata baci pogled na ono što je zaista Agotin život bio. Ima tu i posustajalosti, razočaranosti , muke, ali i neočekivano otmene mere. Gotovo da bi se mogao stvoriti utisak da se izvinjava što je i ovoli(c)ko rekla. A rekla je sve.
Uprkos tome što sam sam raspričano biće, sve više volim neraspričane pisce. Suština je uvek u paktu sa tišinom. Opismenićemo se zaista tek onda kada budemo mogli da čitamo to nevidljivo pismo. Sve drugo je maska, zamajavanje.
December 15, 2025
Kao večitog ljubitelja kratke forme, posle višemesečnog iščitavanja obimnih klasika koje sam tokom godina u nedostatku vremena ostavila za „kasnije“, ova maestralno svedena autobiografija mi je neizmerno prijala. Prvi susret sa Agotom, ali zasigurno ne i poslednji. U jedanaest isečaka smeštena je želja da se bude pismen! Pratimo devojčicu koja je rano zaražena „neizlečivom bolešću čitanja“ i koja se u nekom momentu mora suočiti sa činjenicom da iznova mora da uči jezike da bi bila shvaćena.
Negde sam naišla na citat Tomasa Bernharda koji, otprilike, kaže da u početku govorimo jezikom koji ne razumemo, ali ga, vremenom, drugi razumeju, što je dovoljno da se nekom dozvoli da postoji ili da makar bude pogrešno shvaćen. Postojanje je u vezi sa našim poznavanjem jezika. Drugi nas poznaju onoliko koliko smo u stanju da se datim jezikom izražavamo. Ako ne uspemo da se dobro izrazimo ili, ukoliko nedovoljno dobro poznajemo jezik kojim govorimo, drugi neće moći da razumeju naše „ja“. Otud i privilegija da se bude „makar“ pogrešno shvaćen, bolje i to nego da te ne razumeju uopšte!
Dakle, kad „Ona koja čita“ izgovori glasno „Ja pričam priče, ne ti!“, mi sednemo i slušamo. Neka vas ne zavara kratkoća dela i škrtost na rečima, osetićete sve reči koje je autorka izostavila i znaćete tačno zašto.
Negde sam naišla na citat Tomasa Bernharda koji, otprilike, kaže da u početku govorimo jezikom koji ne razumemo, ali ga, vremenom, drugi razumeju, što je dovoljno da se nekom dozvoli da postoji ili da makar bude pogrešno shvaćen. Postojanje je u vezi sa našim poznavanjem jezika. Drugi nas poznaju onoliko koliko smo u stanju da se datim jezikom izražavamo. Ako ne uspemo da se dobro izrazimo ili, ukoliko nedovoljno dobro poznajemo jezik kojim govorimo, drugi neće moći da razumeju naše „ja“. Otud i privilegija da se bude „makar“ pogrešno shvaćen, bolje i to nego da te ne razumeju uopšte!
Dakle, kad „Ona koja čita“ izgovori glasno „Ja pričam priče, ne ti!“, mi sednemo i slušamo. Neka vas ne zavara kratkoća dela i škrtost na rečima, osetićete sve reči koje je autorka izostavila i znaćete tačno zašto.
February 7, 2017
أول ما خطر على بالي حين قرأت عنوان كتاب الأمية، للكاتبة المجرية "أغوتا كريستوف"، أنني سأصطدم بكاتبة تتعلم القراءة والكتابة في سن متأخرة من حياتها فقط لتكتب لنا يومياتها، ربما كما حدث مع الكاتب المغربي محمد شكري صاحب رواية الخبز الحافي، والذي لم يتعلم القراءة والكتابة إلا في سن العشرين، ليكتب فيما بعد أدبا يختلف كليا عما يمكنك أن تقرأه لدى العديد من معاصريه الذين لم يطلق عليهم لقب أمي..
بالعودة إلى موضوعنا الرئيسي "الأمية" تقول الكاتبة في الصفحات الأولى من مذكراتها:
"أقرأ. الأمر أشبه بالمرض. أقرأ كل ما تقع عليه يداي أو عيناي: جرائد، كتب مدرسية، ملصقات، قصاصات ورق مطروحة في الطريق، وصفات طبخ، كتب أطفال، كل شيء مطبوع... أبي هو المعلم الوحيد في البلدة. يدرّس الفصول جميعها، من المستوى الأول حتى المستوى السادس. يجمع تلاميذ الفصول كلها في قاعة واحدة..."
هذه الكلمات تزيد من ارتباك القارئ وتدعوه لمسابقة الصفحات من أجل الوصول إلى مربط الفرس، إلى مكمن "الأمية" إلى ما خلف لفظ "الأمية".. فالكاتبة ابنة المعلم الوحيد في بلدتها وتقرأ كل ما تقع عليها عينيها فلماذا ألصقت بنفسها هذا المصطلح؟
ستكتشف فيما بعد كقارئ أن الأمية لم تكن تلك المتعارف، بل رغم معرفتك بالكتابة والقراءة فوجودك في مجتمع آخر، تضطر فيه لإلغاء هويتك والابتعاد عن لغتك الأم والتعايش مع لغة جديدة هو الأمية الحقيقية.
أغوتا تسرد لنا في كتابها هذا معاناة الطفولة مع الحرب والفقدان، ومعاناة الشباب فيما بعد مع اللجوء وأزمة الهوية، تسرد بطريقة شفافة ونقية بعيدا عن كل التنميقات التي يلجأ لها الكثير من الكتاب في سرد ماضيهم..
تنطلق كما سبق وذكرت من حياتها البسيطة في بلدتها رفقة والديها وأخويها، انتقالا إلى انفصالها عنهم وانتقالها إلى المدرسة الداخلية أين جعلها الفقدان والوحدة تؤلف نصوصا مبتكرة يقوم بتمثيلها زملاؤها في المدرسة بعد أن حظيت بإعجابهم الشديد، في هذه الأثناء كانت عائلتها تعاني الفقر المدقع بعد اعتقال والدها، وانتقال شقيقها إلى المدرسة الداخلية هو الآخر وبقاء الأم تواجه المصير المظلم وظروف الحرب رفقة الأخ الأصغر..
قصة اللجوء فيما بعد ذلك ومحاولة اندماجها في المجتمع السويسري كان الجزء الأوجع في القصة، هنا تظهر الأمية الحقيقية للكاتبة، صعوبة التواصل باللغة الفرنسية، صعوبة فهم الكلمات التي توجه لها أو الرد عليها إن حدث وفهمت.. لتبدأ التحدي والتعلم من جديد في أواخر العشرينيات فتكتب فيما بعد أعمالا خالدة بلغة كانت لا تعرف منها حرفا واحدا..
لمن قرأ رواية الدفتر الكبير لنفس الكاتبة وأراد مقارنته بسيرة حياتها سيجد خيطا متينا يربط العملين، فقد تحدثت أغوتا في رواية الدفتر الكبير عن ويلات الحرب من خلال بطلي الرواية الطفلين التوأمين، اللذين رغم صغر سنهما جعلتهما الحرب يتصرفان أكثر من راشدين، غيرت جلديهما نهائيا، وطمست عنهما ملامح الطفولة والبراءة..
في الصفحات الأخيرة من هذا الكتاب " الأمية" تجيب الكاتبة على العديد من الأسئلة، بشكل مقتضب يبعث على الكثير من التساؤلات، بالنسبة لي على الأقل، فعلى عكس جميع الحوارات التي سبق وقرأتها للكتّاب الذين كانوا يسترسلون في الحديث عن أنفسهم أو عن أعمالهم وانجازاتهم، تكتفي الكاتبة باستحضار ذكريات الطفولة فحسب، لتقفل الباب أمام أي استفسار آخر وكأن الحاضر لا يعنيها قط..
سيرة ذاتية تستحق القراءة.
بالعودة إلى موضوعنا الرئيسي "الأمية" تقول الكاتبة في الصفحات الأولى من مذكراتها:
"أقرأ. الأمر أشبه بالمرض. أقرأ كل ما تقع عليه يداي أو عيناي: جرائد، كتب مدرسية، ملصقات، قصاصات ورق مطروحة في الطريق، وصفات طبخ، كتب أطفال، كل شيء مطبوع... أبي هو المعلم الوحيد في البلدة. يدرّس الفصول جميعها، من المستوى الأول حتى المستوى السادس. يجمع تلاميذ الفصول كلها في قاعة واحدة..."
هذه الكلمات تزيد من ارتباك القارئ وتدعوه لمسابقة الصفحات من أجل الوصول إلى مربط الفرس، إلى مكمن "الأمية" إلى ما خلف لفظ "الأمية".. فالكاتبة ابنة المعلم الوحيد في بلدتها وتقرأ كل ما تقع عليها عينيها فلماذا ألصقت بنفسها هذا المصطلح؟
ستكتشف فيما بعد كقارئ أن الأمية لم تكن تلك المتعارف، بل رغم معرفتك بالكتابة والقراءة فوجودك في مجتمع آخر، تضطر فيه لإلغاء هويتك والابتعاد عن لغتك الأم والتعايش مع لغة جديدة هو الأمية الحقيقية.
أغوتا تسرد لنا في كتابها هذا معاناة الطفولة مع الحرب والفقدان، ومعاناة الشباب فيما بعد مع اللجوء وأزمة الهوية، تسرد بطريقة شفافة ونقية بعيدا عن كل التنميقات التي يلجأ لها الكثير من الكتاب في سرد ماضيهم..
تنطلق كما سبق وذكرت من حياتها البسيطة في بلدتها رفقة والديها وأخويها، انتقالا إلى انفصالها عنهم وانتقالها إلى المدرسة الداخلية أين جعلها الفقدان والوحدة تؤلف نصوصا مبتكرة يقوم بتمثيلها زملاؤها في المدرسة بعد أن حظيت بإعجابهم الشديد، في هذه الأثناء كانت عائلتها تعاني الفقر المدقع بعد اعتقال والدها، وانتقال شقيقها إلى المدرسة الداخلية هو الآخر وبقاء الأم تواجه المصير المظلم وظروف الحرب رفقة الأخ الأصغر..
قصة اللجوء فيما بعد ذلك ومحاولة اندماجها في المجتمع السويسري كان الجزء الأوجع في القصة، هنا تظهر الأمية الحقيقية للكاتبة، صعوبة التواصل باللغة الفرنسية، صعوبة فهم الكلمات التي توجه لها أو الرد عليها إن حدث وفهمت.. لتبدأ التحدي والتعلم من جديد في أواخر العشرينيات فتكتب فيما بعد أعمالا خالدة بلغة كانت لا تعرف منها حرفا واحدا..
لمن قرأ رواية الدفتر الكبير لنفس الكاتبة وأراد مقارنته بسيرة حياتها سيجد خيطا متينا يربط العملين، فقد تحدثت أغوتا في رواية الدفتر الكبير عن ويلات الحرب من خلال بطلي الرواية الطفلين التوأمين، اللذين رغم صغر سنهما جعلتهما الحرب يتصرفان أكثر من راشدين، غيرت جلديهما نهائيا، وطمست عنهما ملامح الطفولة والبراءة..
في الصفحات الأخيرة من هذا الكتاب " الأمية" تجيب الكاتبة على العديد من الأسئلة، بشكل مقتضب يبعث على الكثير من التساؤلات، بالنسبة لي على الأقل، فعلى عكس جميع الحوارات التي سبق وقرأتها للكتّاب الذين كانوا يسترسلون في الحديث عن أنفسهم أو عن أعمالهم وانجازاتهم، تكتفي الكاتبة باستحضار ذكريات الطفولة فحسب، لتقفل الباب أمام أي استفسار آخر وكأن الحاضر لا يعنيها قط..
سيرة ذاتية تستحق القراءة.
May 20, 2022
Nezavisno od književnog senzibiliteta, Nepismenu Agote Krištof treba pročitati, makar radi testiranja sposobnosti za razlikovanje erudicije od talenta. Ne bih se zaklela da znam mesto na kome je ta različitost eksplicitnija.
Ovaj tekst zrači veoma suptilnim, fino izbrušenim zadovoljstvom na čiji sjaj kontekst, starosna dob ili širina životnih iskustava nemaju baš nikakvog uticaja. Nije u pitanju nadlet nekakve trancedentalne pameti, niti kapitualcija nevine žrtve pred neumitnošću sudbine, ni mutacija prezasićenosti u indiferentnost. Reč je o svojevrsnoj, jedroj punoći, retkoj u književnosti koliko i u životu.
Sličan utisak na mene ostavljaju intervjui sa vinovnicima bizarnih običaja, preživelima iz logora ili dugovekima, koji, kao sledeći nepostojeće pravilo, odgovoranja počinju sa „A šta da ti kažem?“. Namera takvog nastupa nije presovanje glomazne ambicije znatiželjnog pitača (ma bolje ti je da nikad ne saznaš/kad porasteš, samo će ti kasti), niti start za distancu (ma pusti/bilo pa prošlo/mučno mi je da se prisećam), a ponajmanje vakuum nerazumevanja (božja volja/život je kratak/šta ćeš da popiješ), već jednostavno – zadovoljstvo: u svojoj apsolutnoj vrednosti, bez potrebe za tajenjem, poređenjem i daljim preispitivanjima, pozom, kitom, svatovima i - pričom.
Zato Agota Krištof nema puno reči, ni kad jezik postavi u centar. Zato na pitanje kako se postaje pisac odgovara – tako što se piše. Tako je.
Je li moglo bolje?
Irelevantno. To su potencijali drugih svetova.
Kako bi bilo da je bilo bez onoga?
Irelevantno. To ne bi bilo ovo.
Znači, ovo je dobro?
Irelevantno. Nisam baždar. Je l' se tako kaže? (smeje se)
Je li vama dobro?
Zadovoljna sam.
Znači, moglo bi se reći da je na kraju ispalo dobro?
Ne znači.
Kako se prepoznaje ta razlika?
Prepoznavanjem.
Aha, znači, vidite, pa prepoznatate?
Hm... pa, evo (ustaje), pogledajte mene. Prepoznajete li zadovoljstvo?
Da. Čini mi se da prepoznajem.
Eto, sve sam vam rekla (nasmeje se).
Dadada. Sad mi jasno. Hvala vam, Agota.
Zadovoljstvo je moje.
Ovaj tekst zrači veoma suptilnim, fino izbrušenim zadovoljstvom na čiji sjaj kontekst, starosna dob ili širina životnih iskustava nemaju baš nikakvog uticaja. Nije u pitanju nadlet nekakve trancedentalne pameti, niti kapitualcija nevine žrtve pred neumitnošću sudbine, ni mutacija prezasićenosti u indiferentnost. Reč je o svojevrsnoj, jedroj punoći, retkoj u književnosti koliko i u životu.
Sličan utisak na mene ostavljaju intervjui sa vinovnicima bizarnih običaja, preživelima iz logora ili dugovekima, koji, kao sledeći nepostojeće pravilo, odgovoranja počinju sa „A šta da ti kažem?“. Namera takvog nastupa nije presovanje glomazne ambicije znatiželjnog pitača (ma bolje ti je da nikad ne saznaš/kad porasteš, samo će ti kasti), niti start za distancu (ma pusti/bilo pa prošlo/mučno mi je da se prisećam), a ponajmanje vakuum nerazumevanja (božja volja/život je kratak/šta ćeš da popiješ), već jednostavno – zadovoljstvo: u svojoj apsolutnoj vrednosti, bez potrebe za tajenjem, poređenjem i daljim preispitivanjima, pozom, kitom, svatovima i - pričom.
Zato Agota Krištof nema puno reči, ni kad jezik postavi u centar. Zato na pitanje kako se postaje pisac odgovara – tako što se piše. Tako je.
Je li moglo bolje?
Irelevantno. To su potencijali drugih svetova.
Kako bi bilo da je bilo bez onoga?
Irelevantno. To ne bi bilo ovo.
Znači, ovo je dobro?
Irelevantno. Nisam baždar. Je l' se tako kaže? (smeje se)
Je li vama dobro?
Zadovoljna sam.
Znači, moglo bi se reći da je na kraju ispalo dobro?
Ne znači.
Kako se prepoznaje ta razlika?
Prepoznavanjem.
Aha, znači, vidite, pa prepoznatate?
Hm... pa, evo (ustaje), pogledajte mene. Prepoznajete li zadovoljstvo?
Da. Čini mi se da prepoznajem.
Eto, sve sam vam rekla (nasmeje se).
Dadada. Sad mi jasno. Hvala vam, Agota.
Zadovoljstvo je moje.
April 30, 2015
ربما كان من الضروري لفهم روايات أغوثا كريستوف قراءة هذا الكتاب فبداخله نجد حياة أغوثا وكيف كانت كتاباتها تدور بشكل كبير حول طفولتها. ستجد في كل رواياتها حديثاً مطولاً عن الحرب واللاجئين والمدارس الداخلية وحنين الإخوة.
October 4, 2018
Kristóf is perhaps the most luminous secret of modern European literature. And it is a privilege to be part of it.
December 5, 2019
"أقرأ. الأمر أشبه بالمرض. أقرأ كل ما تقع عليه يداي أو عيناي :جرائد، كتب مدرسية، ملصقات، قصاصات ورق مطروحة في الطريق، وصفات مطبخ، كتب أطفال. كل شيء مطبوع."
يا لجمالها من بداية مع كاتبة جميلة ورقيقة مثلها ... كتبت سيرتها منذ الطفولة ببساطة وأسلوب شاعري يغلفه الحزن الشفيف ...
كتبت هنا ربما القليل من السطور، ولكنها كانت مزدحمة بالمشاعر والذكريات عن البيت، والأخوات، والمدرسة، والحرب، والزواج، والانجاب، والهجرة، وهوسها الكبير بالقراءة، ووجعها الأكبر الكتابة.
أحببت كل تفصيلة وكل ذكرى جعلتها بأسلوبها الرقيق مرئية حاضرة كأول مرة ... أحببتها للغاية، امرأة وكاتبة جميلة متشوقة لقراءة أعمالها الأدبية قريبًا إن شاء الله.
"نصير كُتّابًا حين نكتب بإصرار وأناة، دون أن نفقد البتة إيماننا بما نكتبه" ...
" مُكرهةٌ أنا على الكتابة بالفرنسية، إنها تحدٍ.
تحدٍ تخوضه امرأة أمية."
29.09.2019
يا لجمالها من بداية مع كاتبة جميلة ورقيقة مثلها ... كتبت سيرتها منذ الطفولة ببساطة وأسلوب شاعري يغلفه الحزن الشفيف ...
كتبت هنا ربما القليل من السطور، ولكنها كانت مزدحمة بالمشاعر والذكريات عن البيت، والأخوات، والمدرسة، والحرب، والزواج، والانجاب، والهجرة، وهوسها الكبير بالقراءة، ووجعها الأكبر الكتابة.
أحببت كل تفصيلة وكل ذكرى جعلتها بأسلوبها الرقيق مرئية حاضرة كأول مرة ... أحببتها للغاية، امرأة وكاتبة جميلة متشوقة لقراءة أعمالها الأدبية قريبًا إن شاء الله.
"نصير كُتّابًا حين نكتب بإصرار وأناة، دون أن نفقد البتة إيماننا بما نكتبه" ...
" مُكرهةٌ أنا على الكتابة بالفرنسية، إنها تحدٍ.
تحدٍ تخوضه امرأة أمية."
29.09.2019
December 13, 2018
بخش اول کتاب که اتوبیوگرافی بود خیلی خوب بود و قابل تامل. دیدگاه این آدم، وقتی از کشور جنگزده و ظالماش فرار میکنه و همچنان و همیشه در غم غربت باقی میمونه عجیب و تصورنشدنی بود.
قسمت دوم هم داستان کوتاههاش بود. البته به تعداد کمی میشد گفت داستان کوتاه و همونها هم بودن که جذاب بودن.
اکثرشون مثل شعرهایی طولانی بودن که نتونستم دوست داشته باشم.
به گفته خودش، وقتی میره سوییس و زبون رسمی میشه فرانسه، میبینه که دیگه نمیتونه شعر بگه و میاد شعرهای قدیمیشو به شکل داستان در میاره. که به نظرم جذاب نبود اصلا.
میون داستانها، چندتایی داستان واقعی هم بود که خیلی خوب بودن. ایدههای خوبی داشتن.
قسمت دوم هم داستان کوتاههاش بود. البته به تعداد کمی میشد گفت داستان کوتاه و همونها هم بودن که جذاب بودن.
اکثرشون مثل شعرهایی طولانی بودن که نتونستم دوست داشته باشم.
به گفته خودش، وقتی میره سوییس و زبون رسمی میشه فرانسه، میبینه که دیگه نمیتونه شعر بگه و میاد شعرهای قدیمیشو به شکل داستان در میاره. که به نظرم جذاب نبود اصلا.
میون داستانها، چندتایی داستان واقعی هم بود که خیلی خوب بودن. ایدههای خوبی داشتن.
August 9, 2026
Critique autobiographique
J'ai beaucoup parlé avec « l'analphabète » à travers son très laconique et trop court récit autobiographique. On a causé silencieusement, dans une langue étrangère à nous deux, mais que, contrairement à elle, je ne retiens pas comme une « langue ennemie », parce que le français ne « tue » pas « ma langue maternelle ». Comme une autre langue latine, le français sauve même un peu mon roumain et le maintient, que je parle trop peu depuis treize ans, presque seulement avec mes enfants — qui, à cause de ça, a régressé au temps impossible que j'appelle le « plus-qu'imparfait » et s'est un peu infantilisée. La latinité de cette langue et des autres que j'ai apprises par affinité pour leur littérature contient aussi ma langue maternelle, la soutient et la défend (si on doit insister sur le vocabulaire combatif) contre le danois et le russe, langues que je parle quotidiennement, l'une par nécessité, l'autre par amour pour ma femme et aussi par passion pour la grande, la plus étrangère des littératures auxquelles j'ai accès hors traduction, « dans le texte », comme on dit en français, la littérature russe, de laquelle je ne suis pas un lecteur tout à fait étranger.
Mais en réfléchissant un peu plus, ma langue maternelle est dans une compagnie assez proche, même avec le danois et le russe. Quant au hongrois, il est complètement isolé. Paradoxe linguistique : le hongrois est la langue d'Europe centrale qui n'appartient même pas à la grosse famille indo-européenne. « L'hongrois est une langue solitaire », comme dit Krasznahorkai dans un entretien.
Contrairement à Agota Kristof, j'ai choisi ces quelques langues dont je me sers par plaisir et comme je peux. Même le danois, que je parle seulement par nécessité et que je n'ai donc aucune envie de jamais maîtriser, ne m'a pas été imposé par personne, et la situation de migrant est celle dans laquelle je me suis mis moi-même.
« Cette langue, je ne l'ai pas choisie. Elle m'a été imposée par le sort, par le hasard, par les circonstances.
Écrire en français, j'y suis obligée. C'est un défi.
Le défi d'une analphabète. »
Les quelques langues que je « connais » ne tuent donc pas, mais quand même étouffent lentement ma langue maternelle. Roumain qui vit au Danemark, émigrant d'une culture mineure dans une autre culture mineure, avec une prétention culturelle que je ne peux même pas appeler snob, tenu compte de mon état d'ouvrier non qualifié dans ce pays pour ainsi dire adoptif, je cherche refuge dans les « grandes » cultures, à travers les « grandes » langues, celles qui « importent » le plus (au moins dans les « belles-lettres »).
Courts refuges de confort, car je n'habite pas ces grandes cultures et ces beaux pays, je n'y suis pas physiquement (ou très peu, en vacances) et je n'ai pas le temps non plus de m'y « naturaliser » (même intellectuellement). Ils sont trop grands et trop nombreux, je ne suis assez dans aucun d'eux : seulement le temps d'une lecture ou d'une rare conversation, le temps d'écrire un texte inspiré par ce que je lis, comme maintenant, avec des mots dans la même langue, pour ainsi rencontrer aussi « avec mes mots » la littérature étrangère sur son propre territoire. C'est un défi intellectuel, mais assez superficiel et superflu dans l'ensemble, et j'ai même la ridicule fierté, mêlée d'apitoiement sur moi-même, de m'appeler un pauvre polyglotte qui parle mais qui ne parlera jamais bien aucune des langues qu'il « connaît », y compris la langue maternelle, elle aussi déjà assez étrangère.
« Quelle aurait été ma vie si je n'avais pas quitté mon pays ? Plus dure, plus pauvre, je pense, mais aussi moins solitaire, moins déchirée, heureuse peut-être.
Ce dont je suis sûre, c'est que j'aurais écrit, n'importe où, dans n'importe quelle langue. »
Mais, plus important encore, je ne suis pas réfugié dans le vrai et fort sens du terme, comme Agota Kristof l'était. Je n'ai pas échappé à un régime totalitaire, j'ai choisi librement de vivre dans un autre pays pour plus de confort, donc pour la raison qui importe le moins dans la vie et dont il serait stupide de me plaindre.
« Pour écrire des poèmes, l'usine est très bien. Le travail est monotone, on peut penser à autre chose, et les machines ont un rythme régulier qui scande les vers. Dans mon tiroir, j'ai une feuille de papier et un crayon. Quand le poème prend forme, je note. Le soir, je mets tout cela au propre dans un cahier. »
J'écris aussi dans l'usine, mais sans temps, sans le luxe des petits repos : je vole parfois quelques minutes précieuses à la production déchaînée. Je me cache parmi les machines, pas seulement de mon chef, mais aussi de mes collègues diligents. Je crois bien que le régime de mon travail est plus accéléré et aliénant que celui de l'auteure quand elle travaillait encore dans l'usine. Je dois écrire extrêmement vite, des bribes jetées sur mon portable, pour ne pas oublier mes idées plus tard. Fatigué, le soir, quand les enfants dorment, je rassemble les bribes et un texte sort.
Je dois dire enfin que je ne maîtrise que ce que je veux écrire, et que tous les mots sont les miens, même ceux que je trouve dans les dictionnaires dont j'ai des dizaines sur mon portable. Mais si j'arrive aussi à écrire correctement et de manière cohérente, c'est seulement grâce aux facilités informatiques de nos jours (qu'Agota Kristof, bien sûr, n'avait pas), comme l'autocorrection et les applications de grammaire que je peux consulter en quelques secondes.
« J'aurai encore deux enfants. Avec eux, j'exercerai la lecture, l'orthographe, les conjugaisons. Quand ils me demanderont la signification d'un mot, ou son orthographe, je ne dirai jamais :
– Je ne sais pas.
Je dirai :
– Je vais voir.
Et je vais voir dans le dictionnaire, inlassablement, je vais voir. Je deviens une passionnée du dictionnaire. »
Il me vient à l'esprit (et pas du dictionnaire) le mot « dépaysement », qui existe en français et que je comprends peut-être mieux que la plupart des Français vivant dans un pays francophone, et qui reflète bien ce que je veux dire ici, mais qui n'existe pas en roumain et dont je n'aurais aucun besoin si j'écrivais autre chose maintenant, dans ma langue maternelle, en étant resté dans mon pays.
Comme j'ai écrit dans mon texte sur Satantango, je viens d'un petit village de l’ouest de la Roumanie et je partage la plaine pannonique, la steppe qu'on appelle puszta, avec deux grands Hongrois, nés à quelques kilomètres de mon village — Krasznahorkai et Bartók —, dont les œuvres résonnent profondément en moi. Ici, dans cette langue étrangère, ennemie et aimée, je sens maintenant que j'ai fait la connaissance, en Agota Kristof, d'une troisième Voisine au-delà de la frontière hongro-roumaine, assez abstraite pour moi (une ligne sur la carte, partageant le même paysage géographique et spirituel) et qui n'a que des définitions partielles : frontière politique, historique, culturelle, etc. Cette frontière ne se trouve pas dans le territoire humain où je retrouve cette écrivaine tellement étrangère et proche de moi.
À la fin, excusez le gros passage, mais je ne pouvais vraiment pas ne pas le mettre, car dedans la Russie, la Hongrie et la Roumanie sont mises ensemble, le tout suivi par un éloge à Thomas Bernhard dont je partage la passion avec l'auteure, et la coïncidence veut que, pour moi aussi, Oui fut la première œuvre que j'ai lue de lui :
J'ai beaucoup parlé avec « l'analphabète » à travers son très laconique et trop court récit autobiographique. On a causé silencieusement, dans une langue étrangère à nous deux, mais que, contrairement à elle, je ne retiens pas comme une « langue ennemie », parce que le français ne « tue » pas « ma langue maternelle ». Comme une autre langue latine, le français sauve même un peu mon roumain et le maintient, que je parle trop peu depuis treize ans, presque seulement avec mes enfants — qui, à cause de ça, a régressé au temps impossible que j'appelle le « plus-qu'imparfait » et s'est un peu infantilisée. La latinité de cette langue et des autres que j'ai apprises par affinité pour leur littérature contient aussi ma langue maternelle, la soutient et la défend (si on doit insister sur le vocabulaire combatif) contre le danois et le russe, langues que je parle quotidiennement, l'une par nécessité, l'autre par amour pour ma femme et aussi par passion pour la grande, la plus étrangère des littératures auxquelles j'ai accès hors traduction, « dans le texte », comme on dit en français, la littérature russe, de laquelle je ne suis pas un lecteur tout à fait étranger.
Mais en réfléchissant un peu plus, ma langue maternelle est dans une compagnie assez proche, même avec le danois et le russe. Quant au hongrois, il est complètement isolé. Paradoxe linguistique : le hongrois est la langue d'Europe centrale qui n'appartient même pas à la grosse famille indo-européenne. « L'hongrois est une langue solitaire », comme dit Krasznahorkai dans un entretien.
Contrairement à Agota Kristof, j'ai choisi ces quelques langues dont je me sers par plaisir et comme je peux. Même le danois, que je parle seulement par nécessité et que je n'ai donc aucune envie de jamais maîtriser, ne m'a pas été imposé par personne, et la situation de migrant est celle dans laquelle je me suis mis moi-même.
« Cette langue, je ne l'ai pas choisie. Elle m'a été imposée par le sort, par le hasard, par les circonstances.
Écrire en français, j'y suis obligée. C'est un défi.
Le défi d'une analphabète. »
Les quelques langues que je « connais » ne tuent donc pas, mais quand même étouffent lentement ma langue maternelle. Roumain qui vit au Danemark, émigrant d'une culture mineure dans une autre culture mineure, avec une prétention culturelle que je ne peux même pas appeler snob, tenu compte de mon état d'ouvrier non qualifié dans ce pays pour ainsi dire adoptif, je cherche refuge dans les « grandes » cultures, à travers les « grandes » langues, celles qui « importent » le plus (au moins dans les « belles-lettres »).
Courts refuges de confort, car je n'habite pas ces grandes cultures et ces beaux pays, je n'y suis pas physiquement (ou très peu, en vacances) et je n'ai pas le temps non plus de m'y « naturaliser » (même intellectuellement). Ils sont trop grands et trop nombreux, je ne suis assez dans aucun d'eux : seulement le temps d'une lecture ou d'une rare conversation, le temps d'écrire un texte inspiré par ce que je lis, comme maintenant, avec des mots dans la même langue, pour ainsi rencontrer aussi « avec mes mots » la littérature étrangère sur son propre territoire. C'est un défi intellectuel, mais assez superficiel et superflu dans l'ensemble, et j'ai même la ridicule fierté, mêlée d'apitoiement sur moi-même, de m'appeler un pauvre polyglotte qui parle mais qui ne parlera jamais bien aucune des langues qu'il « connaît », y compris la langue maternelle, elle aussi déjà assez étrangère.
« Quelle aurait été ma vie si je n'avais pas quitté mon pays ? Plus dure, plus pauvre, je pense, mais aussi moins solitaire, moins déchirée, heureuse peut-être.
Ce dont je suis sûre, c'est que j'aurais écrit, n'importe où, dans n'importe quelle langue. »
Mais, plus important encore, je ne suis pas réfugié dans le vrai et fort sens du terme, comme Agota Kristof l'était. Je n'ai pas échappé à un régime totalitaire, j'ai choisi librement de vivre dans un autre pays pour plus de confort, donc pour la raison qui importe le moins dans la vie et dont il serait stupide de me plaindre.
« Pour écrire des poèmes, l'usine est très bien. Le travail est monotone, on peut penser à autre chose, et les machines ont un rythme régulier qui scande les vers. Dans mon tiroir, j'ai une feuille de papier et un crayon. Quand le poème prend forme, je note. Le soir, je mets tout cela au propre dans un cahier. »
J'écris aussi dans l'usine, mais sans temps, sans le luxe des petits repos : je vole parfois quelques minutes précieuses à la production déchaînée. Je me cache parmi les machines, pas seulement de mon chef, mais aussi de mes collègues diligents. Je crois bien que le régime de mon travail est plus accéléré et aliénant que celui de l'auteure quand elle travaillait encore dans l'usine. Je dois écrire extrêmement vite, des bribes jetées sur mon portable, pour ne pas oublier mes idées plus tard. Fatigué, le soir, quand les enfants dorment, je rassemble les bribes et un texte sort.
Je dois dire enfin que je ne maîtrise que ce que je veux écrire, et que tous les mots sont les miens, même ceux que je trouve dans les dictionnaires dont j'ai des dizaines sur mon portable. Mais si j'arrive aussi à écrire correctement et de manière cohérente, c'est seulement grâce aux facilités informatiques de nos jours (qu'Agota Kristof, bien sûr, n'avait pas), comme l'autocorrection et les applications de grammaire que je peux consulter en quelques secondes.
« J'aurai encore deux enfants. Avec eux, j'exercerai la lecture, l'orthographe, les conjugaisons. Quand ils me demanderont la signification d'un mot, ou son orthographe, je ne dirai jamais :
– Je ne sais pas.
Je dirai :
– Je vais voir.
Et je vais voir dans le dictionnaire, inlassablement, je vais voir. Je deviens une passionnée du dictionnaire. »
Il me vient à l'esprit (et pas du dictionnaire) le mot « dépaysement », qui existe en français et que je comprends peut-être mieux que la plupart des Français vivant dans un pays francophone, et qui reflète bien ce que je veux dire ici, mais qui n'existe pas en roumain et dont je n'aurais aucun besoin si j'écrivais autre chose maintenant, dans ma langue maternelle, en étant resté dans mon pays.
Comme j'ai écrit dans mon texte sur Satantango, je viens d'un petit village de l’ouest de la Roumanie et je partage la plaine pannonique, la steppe qu'on appelle puszta, avec deux grands Hongrois, nés à quelques kilomètres de mon village — Krasznahorkai et Bartók —, dont les œuvres résonnent profondément en moi. Ici, dans cette langue étrangère, ennemie et aimée, je sens maintenant que j'ai fait la connaissance, en Agota Kristof, d'une troisième Voisine au-delà de la frontière hongro-roumaine, assez abstraite pour moi (une ligne sur la carte, partageant le même paysage géographique et spirituel) et qui n'a que des définitions partielles : frontière politique, historique, culturelle, etc. Cette frontière ne se trouve pas dans le territoire humain où je retrouve cette écrivaine tellement étrangère et proche de moi.
À la fin, excusez le gros passage, mais je ne pouvais vraiment pas ne pas le mettre, car dedans la Russie, la Hongrie et la Roumanie sont mises ensemble, le tout suivi par un éloge à Thomas Bernhard dont je partage la passion avec l'auteure, et la coïncidence veut que, pour moi aussi, Oui fut la première œuvre que j'ai lue de lui :
L’endoctrinement était grand, et efficace surtout sur les esprits jeunes. Rudolf Noureev, le grand danseur russe dissident, raconte : « Le jour de la mort de Staline, je suis allé dehors, dans la campagne. J’ai attendu que quelque chose d’extraordinaire arrive, que la nature réponde à la tragédie. Et rien. Pas de tremblement de terre, pas de signe. »
Non. Le « tremblement de terre » n’est arrivé que trente-six ans plus tard, et ce n’était pas une réponse de la nature, mais celle des peuples. Il a fallu attendre toutes ces années pour que notre « Père » à tous meure véritablement, pour que notre « phare lumineux » s’éteigne, à jamais, espérons-le.
Combien de victime avait-il sur la conscience ? Personne ne le sait. En Roumanie, on compte encore les morts; en Hongrie, il y en a eu trente mille en 1956. Ce que l’on ne pourra jamais mesurer, c’est le rôle néfaste qu’a exercé la dictature sur la philosophie, l’art et la littérature des pays de l’Est. En leur imposant son idéologie, l’Union soviétique n’a pas seulement empêché le développement économique de ces pays, mais elle a essayé aussi d’étouffer leur culture et leur identité nationales.
À ma connaissance, aucun écrivain russe dissident n’a abordé ou mentionné cette question-là. Que pensent-ils, eux qui ont dû subir leur tyran, que pensent-ils donc de ces « petits pays sans importance » qui ont dû subir en plus une domination étrangère, la leur. Celle de leur pays. Ont-ils, ou auront-ils honte une fois de cela ?
Ici, je dois penser à Thomas Bernhard, le grand écrivain autrichien, qui n’a jamais cessé de critiquer et de fustiger – avec haine et amour, et aussi avec humour – son pays, son époque, la société dans laquelle il vivait.
Il est mort le 12 février 1989. Pour lui, il n’y a pas eu de deuil national ou international, pas de fausses larmes, de vraies non plus, peut-être. Seuls ses lecteurs passionnés, auxquels j’appartiens, se sont rendu compte de l’immense perte pour la littérature : Thomas Bernhard, désormais, n’écrira plus. Pire : il a interdit qu’on publie ses manuscrits laissés derrière lui.
C’était le dernier « non » à la société du génial auteur du livre intitulé Oui. Ce livre est là, devant moi, sur la table, avec Béton, Le Naufrage, L’Imitateur, Des arbres à abattre et d’autres. Oui est le premier livre que j’ai lu de lui. Je l’ai prêté à plusieurs amis en disant que je n’ai jamais autant ri en lisant un livre. Ils me l’ont rendu sans avoir pu le lire jusqu’au bout, tant cette lecture leur paraissait « démoralisante » et « insoutenable ». Quant au « comique » du texte, ils ne le voyaient vraiment nulle part.
Il est vrai que le contenu en est terrible, car ce « oui » est bien un « oui », mais un « oui » à la mort, donc un « non » à la vie.
Pourtant, qu’il le veuille ou non, Thomas Bernhard vivra éternellement pour servir d’exemple à tous ceux qui prétendent être des écrivains.
April 10, 2022
’Lloro sobre todo mi libertad perdida’’
En tan solo 57 páginas, Agota nos narra de manera precisa un poco de su niñez en Hungría, nos cuenta de su familia y de sus dos hermanos y de lo mucho que le gustaba leer.
A la edad de 14 estuvo en un internado alejada de toda su familia, comenzó a escribir en un diario, sus tristezas, desgracias.
Después de que termino la Segunda Guerra Mundial, en Hungría los profesores estaban obligados a enseñar Ruso, Agota narra que en su pueblo todos hablaban el mismo idioma y nunca se habían planteado hablar otra.
Tuvo que abandonar Hungría y llegar a Austría
A la edad de 21 llega a suiza casada y con una hija de 4 meses y comienza a trabajar en un fábrica de relojes y también aprovecho de escribir poemas.
Su primera Obra se titulaba John Et Joe, el éxito que tuvo está obra la incentivo a seguir escribiendo hasta que terminó de escribir su novela y la mandó a las casas editoriales y fue traducida a 18 idiomas.
El termino de ‘’La Analfabeta’’ hace referencia a que ella no sabia leer ni escribir en francés, tuvo que tomar cursos en la Universidad de Nauchâtel para poder aprender a leer y a escribir.
‘’No he escogido esta lengua. Me ha sido impuesta por el destino, la suerte, las circunstancias.’’
- Es un relato autobiográfico que recomiendo leer para conocer un poco más sobre la trayectoria de Agota y todo lo que tuvo que dejar atrás para poder vivir un poco mejor.
En tan solo 57 páginas, Agota nos narra de manera precisa un poco de su niñez en Hungría, nos cuenta de su familia y de sus dos hermanos y de lo mucho que le gustaba leer.
A la edad de 14 estuvo en un internado alejada de toda su familia, comenzó a escribir en un diario, sus tristezas, desgracias.
Después de que termino la Segunda Guerra Mundial, en Hungría los profesores estaban obligados a enseñar Ruso, Agota narra que en su pueblo todos hablaban el mismo idioma y nunca se habían planteado hablar otra.
Tuvo que abandonar Hungría y llegar a Austría
A la edad de 21 llega a suiza casada y con una hija de 4 meses y comienza a trabajar en un fábrica de relojes y también aprovecho de escribir poemas.
Su primera Obra se titulaba John Et Joe, el éxito que tuvo está obra la incentivo a seguir escribiendo hasta que terminó de escribir su novela y la mandó a las casas editoriales y fue traducida a 18 idiomas.
El termino de ‘’La Analfabeta’’ hace referencia a que ella no sabia leer ni escribir en francés, tuvo que tomar cursos en la Universidad de Nauchâtel para poder aprender a leer y a escribir.
‘’No he escogido esta lengua. Me ha sido impuesta por el destino, la suerte, las circunstancias.’’
- Es un relato autobiográfico que recomiendo leer para conocer un poco más sobre la trayectoria de Agota y todo lo que tuvo que dejar atrás para poder vivir un poco mejor.
November 5, 2017
Un libro breve pero intenso. Con pequeños capítulos sobre sucesos que marcaron la vida de la autora narrados de forma directa pero significativa. Nada está dejado al azar, como si Agota estuviera haciendo un esquema-resumen de su vida, reveladores y concisos. Una superficie satinada que esconde tumultuosos sentimientos. Una delicia.
April 10, 2017
لن يكون المرء سعيدا في بلد يضطهد حريته ، لكن سعادته غير مضمونه في بلد آخر ، أذن ما الفرق بين الاقامة و الرحيل ؟
June 29, 2024
4 yaşında ana-babasının bile haberi olmadan okumayı öğrenen, hayatında kendini bildi bileli okumaktan başka hiçbir işi olmayan, okumazsa ne yapabileceğini bilmeyen, hayata okuyarak tutunan biri olarak ágota kristóf’un anıları beni çok etkiledi.
eğer ortaokul yıllarımda ülkemden koparılıp bambaşka bir rejimde, kardeşlerimden ayrı, yetimhane gibi bir yatılı okulda okumaya başlasaydım, 21 yaşında oradan da kaçmak sorunda kalıp tek çocuğumla dilini bile bilmediğim bir ülkeye gidip işçi olsaydım ne yapardım, diye sorup durdum kendime.
çünkü ágota hanım bunların hepsini yaşamış. ve kaybettiği anadiline ve asıl olarak ülkesine duyduğu hınçla hiç macarca yazmamış, yirmilerinde öğrenmeye başladığı fransızcayla yazmış.
anıların arka planında stalin ve sosyalizm nefreti seziliyor. avusturya ve isviçrelilerin onları nasıl iyi karşıladığını anlatıyor da bunların sebeplerini de biliyoruz sonuçta, yazar elbette öznel olarak kendi deneyiminden yola çıkıyor da şu saatten sonra da kimse bize avrupa güzellemesin bence.
küçük kardeşine sen evlatlıksın diyip uğraşması bana benim ablalı anıları anımsattı :) aslında ilk anılardan yazarın daha muzip olabileceğini ama yaşadıkları sonucu kekre bir yazma serüvenine ulaştığını görüyoruz sanki.
kesinlikle “önemi yok”tan çok daha iyi bir kitap. bu arada pek kullanılmıyor artık ama bu kitabın adı birebir olarak “ümmi”.
ve çok merak ediyorum bu kitabı onca okuyanlar anadilin önemini anladılarsa kürtçe eğitim konusunda ne düşünüyorlar mesela… çünkü bu kadar hype olan bazı kitaplar politik olarak o kadar sağlam ki aslında fikirlerde hiçbir şey değişmiyorsa buhar olup uçmuş demektir.
eğer ortaokul yıllarımda ülkemden koparılıp bambaşka bir rejimde, kardeşlerimden ayrı, yetimhane gibi bir yatılı okulda okumaya başlasaydım, 21 yaşında oradan da kaçmak sorunda kalıp tek çocuğumla dilini bile bilmediğim bir ülkeye gidip işçi olsaydım ne yapardım, diye sorup durdum kendime.
çünkü ágota hanım bunların hepsini yaşamış. ve kaybettiği anadiline ve asıl olarak ülkesine duyduğu hınçla hiç macarca yazmamış, yirmilerinde öğrenmeye başladığı fransızcayla yazmış.
anıların arka planında stalin ve sosyalizm nefreti seziliyor. avusturya ve isviçrelilerin onları nasıl iyi karşıladığını anlatıyor da bunların sebeplerini de biliyoruz sonuçta, yazar elbette öznel olarak kendi deneyiminden yola çıkıyor da şu saatten sonra da kimse bize avrupa güzellemesin bence.
küçük kardeşine sen evlatlıksın diyip uğraşması bana benim ablalı anıları anımsattı :) aslında ilk anılardan yazarın daha muzip olabileceğini ama yaşadıkları sonucu kekre bir yazma serüvenine ulaştığını görüyoruz sanki.
kesinlikle “önemi yok”tan çok daha iyi bir kitap. bu arada pek kullanılmıyor artık ama bu kitabın adı birebir olarak “ümmi”.
ve çok merak ediyorum bu kitabı onca okuyanlar anadilin önemini anladılarsa kürtçe eğitim konusunda ne düşünüyorlar mesela… çünkü bu kadar hype olan bazı kitaplar politik olarak o kadar sağlam ki aslında fikirlerde hiçbir şey değişmiyorsa buhar olup uçmuş demektir.
May 10, 2015
أحببت أغوتا كريستوف :)
وسعيدة جداً ان تكون بدايتي معها بهذا الكتاب
واني قرأت عنها قبل ان اقرأ لها
وأعتقد ان هذا كان ضرورياً لفهم رواياتها أكثر
وعلى الرغم من قصرها
إلا أنها كافية لتجعلني مستعدة ومتحمسة لأقرأ اعمالها
May 23, 2021
Imprescindible leerla tras la trilogía pq se entenderá de dónde viene y descubriremos de alguna forma que toda su obra es autobiográfica.
Read
December 5, 2025Quando vamos visitar os pais da minha mãe, que vivem numa cidade próxima, luz e água, o meu avô pega-me pela mão, e, juntos, damos uma volta pela vizinhança.
O meu avô tira um jornal do bolso do seu casaco e diz aos vizinhos:
- Vejam! Escutem!
E virando-se para mim:
- Lê.
E eu leio. Fluentemente, sem erros, e à velocidade que me é solicitada.
Tirando o orgulho do meu avô, esta doença da leitura vai trazer-me sobretudo críticas e desprezo:
"Não faz nada. Passa o dia a ler."
"Não sabe fazer mais nada."
"É a tarefa mais passiva que existe."
"É preguiçosa."
E, sobretudo: "Lê em vez de..."
Em vez de quê?
"Existem tantas coisas mais úteis para se fazer, não é?"
Mesmo agora, de manhã, quando a casa fica vazia e todos os meus vizinhos vão trabalhar, sinto-me um pouco culpada por permanecer na mesa da cozinha a ler os jornais horas a fio, em vez de... realizar as tarefas domésticas, lavar a loiça da noite anterior, ir fazer as compras, lavar e passar a ferro a roupa, fazer um doce de fruta ou algum bolo...
E, principalmente, principalmente!, em vez de escrever.
Agota Kristof teve uma vida relativamente longa, mas pouco tranquila. Nascida numa Hungria recentemente libertada do Império Austro-Húngaro, viu a sua terra ser ocupada pelos russos logo após a II Guerra Mundial. E se, a partir daí, as coisas não foram fáceis, antes também o não tinham sido. Criada num colégio interno (destino também dos seus irmãos), Agota cresceu isolada da família, com míngua de afetos e em condições duras:
No trajeto para a escola, levo a pasta de uma amiga, porque não tenho uma pasta minha. Nela coloquei os meus cadernos e manuais escolares. A pasta é pesada e os meus dedos estão gelados porque não tenho luvas. Também não tenho lápis, nem caneta, nem roupa própria para ginástica. Tudo o que tenho é emprestado.
Inclusive os sapatos, quando preciso deixar os meus no sapateiro, para os arranjar.
Se tenho de devolver os sapatos emprestados, fico durante três dias de cama por causa do sapateiro.
Não espanta, por isso, que, à semelhança de tantos outros escritores cuja infância conheceu infortúnio, desamparo e a dor da separação, Agota tenha encontrado na escrita o escape para a dureza da vida.
Quando, aos 21 anos decide atravessar a fronteira húngara, na qualidade de refugiada, não é apenas a família que deixa para trás, mas a «pertença a um povo», a pátria da língua húngara, aos poucos substituída por uma língua invasora - o francês da Neuchatel -, a sua língua de acolhimento.
Depois de uma educação russificada, e de um nefasto ping pong entre os idiomas dos ocupantes, nem mesmo os anos da maturidade, que se esperaria terem dado lugar à trégua, são suficientes para pacificar o sentimento de usurpação:
Falo francês há mais de trinta anos, e escrevo francês há vinte anos, mas ainda não o conheço realmente. Falo com incorreções, e não sou capaz de escrever sem acudir-me de dicionários, que consulto frequentemente.
Essa é a razão pela qual digo que a língua francesa também é uma língua inimiga. Há, contudo, outra razão, a mais grave: esta língua está a matar a minha língua materna.
Da sua fuga, dos momentos duros ao atravessar a fronteira «são poucas as recordações(...). Como se tudo tivesse acontecido num sonho, ou numa outra vida.» Aquilo que permanecerá como uma cicatriz profunda, é a convicção de «que teria escrito, em qualquer lugar, em qualquer língua.»
A analfabeta é um livrinho que cumpre então, de certa forma, com o propósito de dissecação desse duplo trauma - o digladiar de duas forças -, a pulsão criativa e a frustração linguística, nunca realmente utrapassada.
No início, havia apenas uma língua. Os objetos, as coisas, os sentimentos, as cores, os sonhos, as cartas, os livros, os jornais, estavam nessa língua.
Nunca me passou pela cabeça que poderia existir outra língua, que um ser humano poderia pronunciar uma palavra que eu não entenderia.(...)
Chegar a um país estrangeiro com pouco mais de 20 anos de idade, um bebé ao colo e a bagagem dos povos reprimidos às costas, daí em diante longe da família, dos amigos, da segurança da pátria e da língua, é voltar atrás no tempo, é regredir para uma condição próxima da infância. Assim reflete a mulher que vem a escrever durante cerca de três décadas numa língua que não é a sua, numa língua que não domina completamente, que lhe é «imposta destino, pelo acaso, pelas circunstâncias». «Voltei a ser analfabeta», dirá. «Eu, que sabia ler aos quatro anos.Conheço as palavras. Quando as leio, não as reconheço. As letras não correspondem a nada.»
Como pode uma mulher que assumiu o ofício de ser escritora aceitar esta condição? Tal como perante os restantes obstáculos que lhe foram duramente impostos pela vida, Agota parece ter mantido uma certa estoicidade e resiliência própria daqueles que são forçados ao exílio. Isso é tanto mais triste quanto é verdade que faz da sua escrita, e destas memórias, um monumento pelo reconhecimento das vozes daqueles que ficam do lado silenciado da história.
Escrever em francês é uma obrigação. É um desafio.
O desafio de uma analfabeta.
O meu avô tira um jornal do bolso do seu casaco e diz aos vizinhos:
- Vejam! Escutem!
E virando-se para mim:
- Lê.
E eu leio. Fluentemente, sem erros, e à velocidade que me é solicitada.
Tirando o orgulho do meu avô, esta doença da leitura vai trazer-me sobretudo críticas e desprezo:
"Não faz nada. Passa o dia a ler."
"Não sabe fazer mais nada."
"É a tarefa mais passiva que existe."
"É preguiçosa."
E, sobretudo: "Lê em vez de..."
Em vez de quê?
"Existem tantas coisas mais úteis para se fazer, não é?"
Mesmo agora, de manhã, quando a casa fica vazia e todos os meus vizinhos vão trabalhar, sinto-me um pouco culpada por permanecer na mesa da cozinha a ler os jornais horas a fio, em vez de... realizar as tarefas domésticas, lavar a loiça da noite anterior, ir fazer as compras, lavar e passar a ferro a roupa, fazer um doce de fruta ou algum bolo...
E, principalmente, principalmente!, em vez de escrever.
Agota Kristof teve uma vida relativamente longa, mas pouco tranquila. Nascida numa Hungria recentemente libertada do Império Austro-Húngaro, viu a sua terra ser ocupada pelos russos logo após a II Guerra Mundial. E se, a partir daí, as coisas não foram fáceis, antes também o não tinham sido. Criada num colégio interno (destino também dos seus irmãos), Agota cresceu isolada da família, com míngua de afetos e em condições duras:
No trajeto para a escola, levo a pasta de uma amiga, porque não tenho uma pasta minha. Nela coloquei os meus cadernos e manuais escolares. A pasta é pesada e os meus dedos estão gelados porque não tenho luvas. Também não tenho lápis, nem caneta, nem roupa própria para ginástica. Tudo o que tenho é emprestado.
Inclusive os sapatos, quando preciso deixar os meus no sapateiro, para os arranjar.
Se tenho de devolver os sapatos emprestados, fico durante três dias de cama por causa do sapateiro.
Não espanta, por isso, que, à semelhança de tantos outros escritores cuja infância conheceu infortúnio, desamparo e a dor da separação, Agota tenha encontrado na escrita o escape para a dureza da vida.
Quando, aos 21 anos decide atravessar a fronteira húngara, na qualidade de refugiada, não é apenas a família que deixa para trás, mas a «pertença a um povo», a pátria da língua húngara, aos poucos substituída por uma língua invasora - o francês da Neuchatel -, a sua língua de acolhimento.
Depois de uma educação russificada, e de um nefasto ping pong entre os idiomas dos ocupantes, nem mesmo os anos da maturidade, que se esperaria terem dado lugar à trégua, são suficientes para pacificar o sentimento de usurpação:
Falo francês há mais de trinta anos, e escrevo francês há vinte anos, mas ainda não o conheço realmente. Falo com incorreções, e não sou capaz de escrever sem acudir-me de dicionários, que consulto frequentemente.
Essa é a razão pela qual digo que a língua francesa também é uma língua inimiga. Há, contudo, outra razão, a mais grave: esta língua está a matar a minha língua materna.
Da sua fuga, dos momentos duros ao atravessar a fronteira «são poucas as recordações(...). Como se tudo tivesse acontecido num sonho, ou numa outra vida.» Aquilo que permanecerá como uma cicatriz profunda, é a convicção de «que teria escrito, em qualquer lugar, em qualquer língua.»
A analfabeta é um livrinho que cumpre então, de certa forma, com o propósito de dissecação desse duplo trauma - o digladiar de duas forças -, a pulsão criativa e a frustração linguística, nunca realmente utrapassada.
No início, havia apenas uma língua. Os objetos, as coisas, os sentimentos, as cores, os sonhos, as cartas, os livros, os jornais, estavam nessa língua.
Nunca me passou pela cabeça que poderia existir outra língua, que um ser humano poderia pronunciar uma palavra que eu não entenderia.(...)
Chegar a um país estrangeiro com pouco mais de 20 anos de idade, um bebé ao colo e a bagagem dos povos reprimidos às costas, daí em diante longe da família, dos amigos, da segurança da pátria e da língua, é voltar atrás no tempo, é regredir para uma condição próxima da infância. Assim reflete a mulher que vem a escrever durante cerca de três décadas numa língua que não é a sua, numa língua que não domina completamente, que lhe é «imposta destino, pelo acaso, pelas circunstâncias». «Voltei a ser analfabeta», dirá. «Eu, que sabia ler aos quatro anos.Conheço as palavras. Quando as leio, não as reconheço. As letras não correspondem a nada.»
Como pode uma mulher que assumiu o ofício de ser escritora aceitar esta condição? Tal como perante os restantes obstáculos que lhe foram duramente impostos pela vida, Agota parece ter mantido uma certa estoicidade e resiliência própria daqueles que são forçados ao exílio. Isso é tanto mais triste quanto é verdade que faz da sua escrita, e destas memórias, um monumento pelo reconhecimento das vozes daqueles que ficam do lado silenciado da história.
Escrever em francês é uma obrigação. É um desafio.
O desafio de uma analfabeta.
Displaying 1 - 30 of 1,562 reviews