Grensverkenningen: Langs oude grenzen in Nederland

by Kester Freriks, Martijn Storms

Landkaarten bestaan bij de gratie van grenzen. Ook op oude kaarten hebben die een belangrijke functie. Lijnen dwars door het landschap, waterlinies, riviergrenzen, staatsgrenzen, dijken en sloten, de grens tussen eb en vloed en zelfs de grens tot waar klokgelui hoorbaar is. Gebaseerd op soms schijnbaar arbitraire grenslijnen tonen ze een wereld die verdwenen lijkt. Maar is dat wel zo?
Natuurschrijver Kester Freriks ging door heel Nederland op zoek naar de grenzen van vroeger in het landschap van nu. Hij volgde oude grenslijnen die in het verre verleden getekend zijn. In dit boek ontstaat een caleidoscopisch beeld van de omgang van de mens met het landschap. Hoe kleiner en dichter bevolkt het land, hoe meer grenzen. Ook ligging van Nederland, deels onder de zeespiegel, vraagt om doelgerichte, soms omstreden en vaak spannende grenzen.
De basis voor de keuze van de kaarten wordt gevormd door de collectie oude kaarten en atlassen die de Leidse verzamelaar Johannes Tiberius Bodel Nijenhuis honderdvijftig jaar geleden aan de Universiteit Leiden schonk. De selectie is gemaakt door conservator Martijn Storms, die tevens een toelichting schreef bij iedere kaart.
Na lezing van de ontdekkingstocht is er maar één conclusie: grenzen zijn onlosmakelijk verbonden met het Nederlandse landschap en met de ontstaansgeschiedenis van ons land.

Genres: Nonfiction, History

248 pages, Paperback

First published January 1, 2022

Reviews

[Ad Pluijmers · Rating 4 out of 5]

Een interessanter boek dan dat ik vooraf dacht. De schrijver gebruikt een serie oude kaarten uit een 19e-eeuwse particuliere Leidse verzameling. Elke Nederlandse provincie wordt één of meer keer behandeld door het vergelijken van een (meestal manuscript, een originele handgetekende) kaart uit de 17e, 18e of 19e eeuw met de huidige situatie ter plaatse. Het gaat in alle gevallen over grensgebieden, wat nationale of provinciegrenzen kunnen zijn, of andere fysieke grenzen zoals water. De schrijver loopt die aangegeven grens na, samen met iemand die ter plekke bekend is en ook de nodige achtergrond informatie heeft over de (cultuur)historische betekenis van dat gebied. Die betekenis van die grens wordt dan besproken, samen met eventuele actuele relevantie.

Het verhaal over het Hoogheemraadschap van Rijnland beschrijft bijvoorbeeld goed het belang van waterbeheer. Het maakt het belang duidelijk van de waterschapsverkiezingen die net deze maand (maart 2023) gehouden zijn. In Friesland wordt de ‘klokslaggrens’ uitgelegd, d.w.z. het gebied rond een plaats waar het luiden van de kerkklok gehoord kon worden. In zo’n geval werd iedereen geacht zich te verzamelen om mee te helpen met een bepaald noodgeval (zoals brand, vijand). Verder komen o.a. de Leidse buskruitramp uit 1807 aan bod; inundatiegebieden in Noord-Brabant; het belang van het toenmalige eiland Urk voor de scheepvaartroutes in de Zuiderzee van de VOC en WIC vanaf het vertrek uit Amsterdam en de grens tussen Limburg en Pruisen in 1815.

De (18) korte verhalen zijn erg soepel geschreven. Kaarten, of uitsneden ervan, zijn klein maar mooi geprint weergegeven. Het boek is de moeite waard voor iedereen die iets heeft met oude kaarten en/of (cultuur)geschiedenis van het gebied dat we nu Nederland noemen. 

[Mark · Rating 3 out of 5]

Hier had zoveel meer ingezeten. De kaarten zijn te klein, soms zijn er meerdere kaarten bij 1 artikel die in het verhaal uit de lucht komen vallen. Binnen de hoofdstukken beginnen de teksten soms opnieuw. Het hoofdstuk over Vlieland begint drie keer opnieuw met een willekeurig stuk over WO II tussendoor. De filosofische toevoegingen voelen niet als onderdeel van het boek. De link naar de huidige toestand van de grenzen wordt soms wel en soms niet gemaakt. Je moet zelf google maps oid erbij houden om hier een idee van te krijgen.
Toch drie sterren voor het idee.

[Helena meijer · Rating 4 out of 5]

Veel plekken die ik ken in dit boek.

[Eekie · Rating 3 out of 5]

Een onevenwichtig boek. Vaak meanderend zonder een punt te maken, stukken zonder kop en staart. Maar ook leuk en leerzaam en het is bijzonder fraai vormgegeven.