Gambit orangutana. Opowieść o polskich szachach

by Kasper Bajon

Podczas głośnego turnieju szachowego w Nowym Jorku w 1924 roku polski szachista Ksawery Tartakower zagrał przeciwko Gézie Maróczyemu nieregularne otwarcie, przesuwając piona z pola b2 na b4. Na pytanie, dlaczego je wybrał, odpowiedział, że był to rezultat konsultacji z orangutanem, przed którego klatką spędził czas podczas przedpołudniowej wycieczki do słynnego zoo na Bronksie. Odtąd nazywał je "debiutem orangutana".

Szachy to gra, którą inspiruje życie – i która bywa inspiracją. Dla tych, którzy sami nie grają, są intrygujące i tajemnicze. Kasper Bajon pisze o przede wszystkim złotej epoce polskich szachów, arcymistrzu Akiwie Rubinsteinie, Karolu Irzykowskim, Janie Karskim i Józefie Piłsudskim, o polskich mistrzyniach z okresu międzywojnia oraz o szachach w getcie. Pisze także o Vladimirze Nabokovie i Walterze Benjaminie, bo po literackiej szachownicy przemieszcza się ruchem skoczka, odnajdując szachowe tropy w sztuce i życiu, własnym i wielkich tego świata.

Genres: Polish Literature

328 pages, Hardcover

First published September 28, 2022

Reviews

[Monika Długa]

"Einstein mówił, że Bóg nie gra w kości. Ale może grywa w szachy?" Pisze Bajon pod koniec swojej fascynującej, choć ździebko chaotycznej opowieści o polskich szachach. I zdaje się, że w tym jakże celnym stwierdzeniu kryje się istota tej królewskiej i szalenie pociągającej gry, która swojego czasu zawładnęła i moim młodzieńczym umysłem. Myśl, że człowiek jest podmiotem a nie przedmiotem w partii zwanej życie, że w swoich rękach dzierży sprawczość jest tyleż budująca, co szalenie odpowiedzialna i niebezpieczna (na użytek tej króciutkiej notki porzućmy rozważania o zaangażowaniu w wiarę, o ateizmie, demiurgach etc.). Ale też sprawia, że szachy stają się i romantyczne, i pragmatyczne zarazem. Trzeba się wysilić i na mozolić, przetrenować otwarcia, końcówki, zaprzyjaźnić z gońcem lub skoczkiem (zwanym w Poznaniu laufrem) i myśleć, myśleć, rozgrywać – czasami do szaleństwa. Jak wielokrotnie wspomniany na kartach książki Akiwa Rubinstein. W ogóle jest to opowieść o ludziach szachów. O historiach pierwszych grających zawodowo kobiet, o arcymistrzach, o żydowskich graczach, którzy zadencjunowani stracili życie w obozach zagłady, o literatach i politykach, którzy nie potrafili oprzeć się urokowi 64 pól. Nie jest to książka, która ma ambicje kronikarskie i porządkujące. To raczej erudycyjny zbiór „kapsułek pamięci”. Ze szczególnym wspomnieniem końca XIX i początku XX wieku.

[Jarek Kopeć · Rating 2 out of 5]

I wish it was more about Polish chess than about the author's favorite philosophers.

[Alsom · Rating 3 out of 5]

Jako że kocham szachy (niestety bez wzajemności), na nową książkę o królewskiej grze rzuciłem się z wielkim zapałem. Niestety, spotkało mnie rozczarowanie, głównie z tego powodu, że w książce jest za mało szachów a za dużo erudycyjnych popisów autora na inne tematy.

Muszę przyznać, że na początku dostajemy trochę ciekawych rozważań o królewskiej grze, zwłaszcza o jej historii. Sporo pisze Bajon o Akiwie Rubinsteinie, bodaj najwybitniejszym polskim szachiście. Przy okazji wiele się dowiadujemy o losach społeczności żydowskiej w Polsce na przełomie wieków XIX i XX. Mamy też trochę odniesień do 'Obrony Łużyna' Nabokova (muszę wrócić do tej lektury!), twierdzi wręcz Bajon, że pierwowzorem postaci Łużyna był właśnie Rubinstein. No cóż, polski szachista przypomina mi też arcymistrza Mirko Czentovica z 'Noweli szachowej' Zweiga, o tym utworze niestety nic Bajon nie pisze.

Na życiu Rubinsteina odcisnęła się tragiczna historia wieku XX: I wojna światowa uniemożliwiła mu rozegranie upragnionego meczu o mistrzostwo świata. W drugiej wojnie zabito wielu jego bliskich, on sam jakimś cudem ocalał, ale zapadł na chorobę psychiczną i spędził resztę życia w zamkniętym zakładzie.

Słusznie pisze Bajon, że wraz z rozwojem silników szachowych królewska gra straciła swoją niedostępność i tajemniczość. Kiedyś gracze ślęczeli tygodniami nad jedną pozycją, bezskutecznie usiłując zgłębić jej istotę. Teraz tę samą pracę wykonują programy szachowe w kilka sekund, a silniki szachowe są bezapelacyjnie lepsze od najwybitniejszych graczy.

Niestety, nie pisze autor o innym problemie szachów – niedozwolonym wspomaganiu się programami komputerowymi, wystarczy wspomnieć niedawny skandal Carlsen – Niemann. Ten rodzaj dopingu staje się poważnym problemem dla królewskiej gry, mam tylko nadzieję, że szachy nie skończą jak podnoszenie ciężarów lub kolarstwo...

Niestety, im dalej, tym mniej w książce interesujących historii związanych z królewską grą, dostajemy na przykład opowieści o polskich zmurszałych nowelach szachowych, o jakichś trzeciorzędnych graczach żyjących dziesiątki lat temu. Poza tym mamy erudycyjne eseje o wybitnych twórcach i intelektualistach: Walterze Benjaminie, Franzu Kafce, G.W. Sebaldzie, Wittgensteinie i innych; może kiedyś i zagrali w szachy, ale i to niepewne jest. No cóż, owe historie rozmijają się z moimi oczekiwaniami, chcę w tej książce czytać o królewskiej grze, a nie o XX-wiecznych literatach czy mędrcach.

Nawet jeśli chodzi o historię szachów, to Bajon ma niewiele do dodania do przebogatej literatury na temat dziejów królewskiej gry.

Zatem wrażenia mam mieszane mocno.

[Monika · Rating 3 out of 5]

Odbiór tej książki zepsuło moje niewłaściwe nastawienie.
Spodziewałam się reportażu na temat polskich szachów, a dostałam esej, którego punktem wyjścia są wprawdzie szachy, ale opowieść rozwija się znacznie bardziej wielowątkowo.
Kasper Bajon w Gambicie orangutana przytacza różne fakty o polskich mistrzach szachowych, które stanowią punkt wyjścia do rozważań o polskiej historii w pierwszej połowie XX wieku, o losach Żydów i o pamięci. Ale nie tylko - autor wyraża tu swoją ogromną sympatię i szacunek do tej gry, recenzuje kilka mniej lub bardziej znanych utworów literackich lub innych dzieł sztuki, których tematem jest właśnie gra w szachy. Dużo jest tu rozważań o zapiskach rozgrywek szachowych jako o zapisach historii ludzi i narodów, jako o odbiciu przeszłego świata, o czasie zatrzymanym na wieczność.
Dla mnie w tej książce jest zbyt dużo gdybania i rozważania co kto mógł myśleć w jakimś czasie, co mogło się wydarzyć wtedy to a wtedy. Jednak, kiedy podejdzie się do tej książki jak do eseju, to zdecydowanie łatwiej się z tym sposobem dywagowania pogodzić.

[Maciek Białous · Rating 4 out of 5]

Pomijam argument niezgodności towaru z opakowaniem, bo przystąpiłem do lektury bez żadnych oczekiwań. Jeśli miałbym narzekać, to raczej na nierówność tekstu, w którym całkiem zaawansowanej eseistyce towarzyszą fragmenty sprawiające wrażenie szkicowych lub mało istotnych, sklejone ze sobą szachową, czasem naciąganą, metaforyką. Z tym, że nie ma co się czepiać, bo jest to bardzo przyjemna, wartka, erudycyjna lektura.

[Mateusz Hauschild · Rating 3 out of 5]

Bardzo trudna to lektura. Tylko dla koneserów szachów i historii i literatury.

[Julia ♡ · Rating 3 out of 5]

3.5