Cham i pan. A nam, prostym, zewsząd nędza?

by Andrzej Chwalba, Wojciech Harpula

Zaskakująca odpowiedź na Ludową historię Polski. Prawdziwe dzieje polskiego chłopstwa – od Piastów po PRL

Analfabeci, bunt, cham, Drzymała, Głowacki, Hameryka, karczma, przednówek, Szela, zbiegostwo – oto wybrane tytuły rozdziałów książki Andrzeja Chwalby i Wojciecha Harpuli – znanego duetu autorów znakomitych książek historycznych. Nie jest to jednak leksykon dotyczący ludowej historii Polski. Każdy z rozdziałów to wieloaspektowa i wciągająca opowieść o historycznej roli oraz codziennej egzystencji ludzi, którzy stanowili trzy czwarte mieszkańców ziem Polski. Jakim zmianom ulegał przez wieki los polskiego chłopstwa? Jak wyglądały codzienne zmagania „chama” z „panem”? Co chłopi jedli i pili? Kto ich bił, kogo bili oni? W co wierzyli, kogo szanowali, kim pogardzali? W czym pokładali nadzieje?

Historia Polski była jak dotąd pisana przez tych, którzy państwem rządzili, a później, po jego utracie, próbowali je odzyskać. Nie była to jednak historia chłopów. W PRL-u, ale i w ostatnich latach, prace dotyczące włościan zazwyczaj skażone były ideologią. Andrzej Chwalba i Wojciech Harpula przedstawiają ich historię obiektywnie. Nie opowiadają się po żadnej ze stron, unikają publicystycznych uproszczeń, a zamiast łatwych odpowiedzi proponują rzetelną, opartą na umiejętnie wykorzystywanych źródłach opowieść oraz zagadnienia prowokujące do przemyśleń i własnych poszukiwań.

Genres: Nonfiction, History, Polish Literature, Poland

352 pages, Paperback

First published October 19, 2022

About the author

Andrzej Chwalba – profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, historyk, eseista. Opublikował ponad 100 prac; ostatnio m.in.: Socjaliści polscy wobec kultu religijnego (1989), Sacrum i rewolucja (1992), Józef Piłsudski historyk wojskowości (1993), Czasy „Solidarności”. Francuscy związkowcy i NSZZ „Solidarność” 1980–1990 (1997), Polacy w służbie Moskali (1999, nominacja do nagrody Jana Długosza), Historia Polski 1795–1918 (2000, nagroda Klio). Współredaktor i współautor Słownika historii Polski 1939–1948 (1994).

Reviews

[kurp · Rating 4 out of 5]

Dobre! Zaskoczyła mnie in plus. Sądziłem, że może być zacietrzewiona ideologicznie a układ (alfabetyczne hasła-klucze) jest niefortunny. Tymczasem książka wydaje się bardzo rzeczowa, poszukująca prawdy a układ ciekawie strukturyzuje treść i się sprawdza. Ciekawa lektura.

[Pawel Markowski · Rating 5 out of 5]

Wciągająca. Napisana lekko i przystępnie. Polecam w szczególności osobom badającym swoje korzenie i zastanawiających się jak mogło wyglądać codzienne życie pradziadków.
Prośba do autorów aby stworzyli jeszcze taką książkę o mieszczanach.

[Adam · Rating 5 out of 5]

Spektakularny pokaz elokwencji, wiedzy, umiejętności prowadzenia narracji oraz nieszablonowego pomysłu na książkę. Autorzy weszli na ring, na którym od kilku lat toczy się walka na temat polskiej wsi na przestrzeni wieków. Jedna strona stoi na stanowisku biednych chłopów męczonych przez wieki przez okrutną szlachtę i magnaterię a druga opisuje z rozrzewnieniem dworki szlacheckie, ostoję polskości i niewdzięczny, ciemny lud (upraszczam, ale tak mniej więcej można opisać stanowiska wyjściowe). Wchodzi pozycja "Cham i pan" - jako rozjemca i mówi: ok, nie było może różowo na wsi, ale też nie było strasznego Mordoru, usiądźcie i poczytajcie co mamy na ten temat do powiedzenia.
No i w postaci spopularyzowanej przez "Alfabet Urbana", pojawiają się rozdziały przypisane do konkretnych liter. Zaczyna się z wysokiego C, czyli Aleksandra (cara), który jest zbawcą chłopów. I jeśli ktoś nie czytał poprzedniej pozycji Autorów na temat historii relacji polsko - rosyjskich, to będzie na łopatkach, czytając literkę A. Potem jest nieco słabiej, bo tematy B i C były mi stosunkowo dobrze znane (Bunt, Cham) i się lekko męczyłem, ale od G jak Głowacki rozpoczął się pokaz fajerwerków.
To co mnie najbardziej uderzyło, to taka nonszalancja w rzucaniu faktów, pokazywanie czytelnikowi, że obaj Panowie wiedzą sporo na temat np. spraw sądowych w powiecie sandomierskim, ale nie rozpisują się, bo książka jest popularnonaukowa, dają tylko podkład aby było jasne, że nie wymyślają argumentów, a opierają się na materiałach źródłowych lub opracowaniach.
Do tego jeszcze cierpliwość w tłumaczeniu przez całą książkę - nie ma jednego obrazu wsi polskiej. co innego wiek XV a XVIII, zabór rosyjski a pruski, wieś galicyjska i wielkie gospodarstwa pod Poznaniem. Cud, miód. Najbardziej zaimponowało mi to, że nie zdarzały się powtórzenia, co przy pisaniu w formule "Alfabetu" wydawałoby się nieuniknione. Podobało mi się też pisanie z rozwagą, nieprzyjmowanie skrajnych pozycji - co pokazuje na szacunek dla czytelnika, którego przecież łatwiej przyciągnąć śmiałymi tezami i bulwersującymi opisami zbrodni pańskich.
Polecam, nie jest to super łatwa lektura, ale niezwykle cenna i po prostu warto.

[Paula · Rating 4 out of 5]

nie rozumiem jednej rzeczy: czemu zdecydowano się na formę alfabetycznej listy haseł, skoro niektóre litery pominięto, czasem pojawia się jedno hasło, a czasem kilka? nie lubię takiego braku konsekwencji, szczególnie, że treść broni się bez problemu jako zbiór esejów historycznych, społecznych, z szerokim spojrzeniem na każde zagadnienie. wolałabym pogrupowanie tematyczne, zwłaszcza że w takim układzie bliskie sobie tematy jak folwark, wieś czy pańszczyzna są od siebie oddalone.

[Konrad · Rating 5 out of 5]

Świetna, ciekawie ukazuje realia życia chłopskiego w Rzeczypospolitej, szczególnie jak inna była to rzeczywistość od życia szlacheckiego. Dwa równoległe światy, z odmiennymi interesami co szczególnie ukazały lata zaborów.

Na minus natomiast - myślę że nadmiernie negatywnie przedstawia polską szlachtę ledwo tylko nadmieniając istnienie również "dobrych panów", którzy troszczyli się o swoich chłopów oraz ucieczkę chłopów z państw ościennych do Rzeczypospolitej.

[Marta Włodek · Rating 5 out of 5]

To taka książka, która trzeba przeczytać. Szczególnie przed zbliżającymi się wyborami. Moim zdaniem pozycja ta otwiera oczy na nasze pochodzenie i tłumaczy wiele współczesnych zachowań w naszym społeczeństwie.

[Carolcarolus · Rating 2 out of 5]

Wielokrotnie powielane treści, próbujące podkreślić jaki to chłop był biedny. Mam wrażenie że książka jest napisana w taki sposób aby wzbudzić poruszenie. Niektóre informacje stoją w sprzeczności chociażby do bezpośredniej relacji chłopa z XIXw. Opisanej w "Pamiętnikach włościanina"

[tieyourmotherdown · Rating 5 out of 5]

Świetne opracowanie. Zdaję sobie sprawę, że część kwestii została uproszczona, ale nie jest to opracowanie dla historyków. Plusem jest zdecydowanie bardzo poważne i wyważone podejście do tematu, brak emocjonalności i odniesień do patriotyzmu. Rzetelne i niemoralizatorskie

[Julia · Rating 4 out of 5]

4.5
W swojej kategorii bardzo dobra, przejrzysta

[goff · Rating 3 out of 5]

Ciekawa, choć nie do końca jestem przekonana, że te zastrzeżenia są potrzebne.

[Madzia · Rating 5 out of 5]

beautiful storytelling!

[Zulejkamm · Rating 5 out of 5]

Pięć gwiazdek. W tej chwili najlepsza książka w tym jakże popularnym "nurcie chłopomanii". Szeroka perspektywa poparta źródłami. Polecam.