What do you think?
Rate this book
Het einde van de bijen
Op een nacht droomt de vertelster dat haar oude, slechtziende moeder te voet de honderd kilometer heeft afgelegd die hen scheidt. Die droom luidt een periode in waarin moeder en dochter, die van elkaar vervreemd waren, allengs weer naar elkaar toegroeien. Hoewel de moeder het liefst in haar huis zou willen sterven, kiest ze er op haar negenennegentigste voor naar een zorginstelling te gaan. Een vrijwillige ballingschap die, wanneer de pandemie wat later uitbreekt, verandert in opsluiting en volstrekt isolement. De dood neemt haar mee zonder dat ze haar kinderen nog heeft kunnen zien.
In Het einde van de bijen brengt Caroline Lamarche een gevoelig eerbetoon aan de generatie ‘vrouwen aan de haard’, die hun hele leven hard hebben gewerkt, in hun eentje de zorg droegen voor het huis, de opvoeding van de kinderen, de tuin…, maar hiervoor niet het respect kregen dat ze verdienden. Een generatie die tegenwoordig – net als de bijen – haast helemaal verdwenen is en gesymboliseerd wordt door de figuur van de moeder.
In Het einde van de bijen brengt Caroline Lamarche een gevoelig eerbetoon aan de generatie ‘vrouwen aan de haard’, die hun hele leven hard hebben gewerkt, in hun eentje de zorg droegen voor het huis, de opvoeding van de kinderen, de tuin…, maar hiervoor niet het respect kregen dat ze verdienden. Een generatie die tegenwoordig – net als de bijen – haast helemaal verdwenen is en gesymboliseerd wordt door de figuur van de moeder.
144 pages, Paperback
First published March 10, 2022
5 people are currently reading
102 people want to read
About the author
Caroline Lamarche
51 books22 followersCaroline Lamarche werd geboren in Luik, 1955, waar zij haar studie Romaanse filologie voltooide. Zij publiceerde haar eerste werk, een dichtbundel getiteld L'arbre rouge (De rode boom), in 1991. Daarna richtte zij zich voornamelijk op het schrijven van proza. In 1996 verscheen Le jour du chien, gevolgd door onder andere La nuit l'après-midi in 1998 en J'ai cent ans in 1999. Voor De dag van de hond, verschenen in de Franse Bibliotheek, ontving zij de Belgische staatsprijs voor literatuur 'Victor Rossel', ook wel de Belgische Prix Goncourt genoemd.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 15 of 15 reviews
December 21, 2025
Dit boek werd 2023 genomineerd voor de Europese Literatuurprijs. Kathelijne de Vuyst heeft dit prachtige proza zeer goed vertaald uit het Frans. Naarmate het verhaal vordert, boeit het me steeds meer. Het is geen bijzondere historie, maar het is zo liefdevol verteld, ondanks de voelbare afstand tussen moeder en dochter. Dit is literatuur zoals ik het graag lees, over gewone mensen en hun alledaagse belevenissen, op een zeer mooie manier vastgelegd.
Lees mijn hele bespreking op https://lalageleest.nl/2025/12/21/het...
Lees mijn hele bespreking op https://lalageleest.nl/2025/12/21/het...
January 28, 2024
4.5*
Heel, heel mooi. Ik selecteerde het omdat we binnenkort een avondvullend programma hebben met de schrijfster. Dus dacht ik : laat me maar haar laatste boek als voorbereiding selecteren. Ik had tijdens Corona dit filmpje gezien waardoor mijn nieuwsgierigheid al aangewakkerd was https://www.youtube.com/watch?v=fdp5r.... En omdat ik de laatste tijd zo teleurgesteld werd door vertalingen, las ik het meteen in originele versie. Niet meer gedaan sinds de jaren '90 ?
Maar dus heerlijk en eerlijk. Hoe ze de laatste jaren van/met haar moeder beschrijft. Een werkbij die haar gezin en huishouden bestuurde met harde hand, waar weinig tijd had voor frivoliteiten en helemaal geen plaats voor gevoelens.
Mooi hoe langzaamaan "there is a crack in everything, that's how the light get's in" realiteit wordt en de ijskoningin ontdooit.
Heerlijke taal, prachtig verhaal, maar ook (terecht!) gebalde uitspraken. Duidelijk een dame met een zwak voor de natuur en de wereldbol. Ik denk dat ik meer van haar zal lezen.
… L’écouter, une part importante de cette entreprise essentiellement féminine nommée “soins aux parents âgés”, est la partie la plus difficile. …
… la campagne ne lui ayant jamais offert que la société des femmes restées au foyer, les autres s’en échappant par une profession qui leur permet de rentrer le soirs vers les arbres et les petits oiseaux avec un soulagement mérité. …
… rien ne me permet de préparer ensemble la manière dont, bientôt ma mère et moi ne serons plus ensemble. …
… Entre les lotissements poussés partout ne broutaient plus que quelques vaches qui ne s’apelaient plus Blanchette, Noiraude ou Marguerite, elles n’avaient plus de prénoms, juste une étiquette à chaque oreille avec un code-barres, comme la viande au supermarché. …
… Nos silences ont des racines très profondes, comme les renouées du Japon qui ont colonisé les bords de l’étang en étouffant les plantes natives. …
… aux aguets de ce miracle auquel rien, dans ma vie, ne m’avait préparée : une paix, entre nous, non pas retrouvée mais trouvée, trouvée enfin. ...
Heel, heel mooi. Ik selecteerde het omdat we binnenkort een avondvullend programma hebben met de schrijfster. Dus dacht ik : laat me maar haar laatste boek als voorbereiding selecteren. Ik had tijdens Corona dit filmpje gezien waardoor mijn nieuwsgierigheid al aangewakkerd was https://www.youtube.com/watch?v=fdp5r.... En omdat ik de laatste tijd zo teleurgesteld werd door vertalingen, las ik het meteen in originele versie. Niet meer gedaan sinds de jaren '90 ?
Maar dus heerlijk en eerlijk. Hoe ze de laatste jaren van/met haar moeder beschrijft. Een werkbij die haar gezin en huishouden bestuurde met harde hand, waar weinig tijd had voor frivoliteiten en helemaal geen plaats voor gevoelens.
Mooi hoe langzaamaan "there is a crack in everything, that's how the light get's in" realiteit wordt en de ijskoningin ontdooit.
Heerlijke taal, prachtig verhaal, maar ook (terecht!) gebalde uitspraken. Duidelijk een dame met een zwak voor de natuur en de wereldbol. Ik denk dat ik meer van haar zal lezen.
… L’écouter, une part importante de cette entreprise essentiellement féminine nommée “soins aux parents âgés”, est la partie la plus difficile. …
… la campagne ne lui ayant jamais offert que la société des femmes restées au foyer, les autres s’en échappant par une profession qui leur permet de rentrer le soirs vers les arbres et les petits oiseaux avec un soulagement mérité. …
… rien ne me permet de préparer ensemble la manière dont, bientôt ma mère et moi ne serons plus ensemble. …
… Entre les lotissements poussés partout ne broutaient plus que quelques vaches qui ne s’apelaient plus Blanchette, Noiraude ou Marguerite, elles n’avaient plus de prénoms, juste une étiquette à chaque oreille avec un code-barres, comme la viande au supermarché. …
… Nos silences ont des racines très profondes, comme les renouées du Japon qui ont colonisé les bords de l’étang en étouffant les plantes natives. …
… aux aguets de ce miracle auquel rien, dans ma vie, ne m’avait préparée : une paix, entre nous, non pas retrouvée mais trouvée, trouvée enfin. ...
January 25, 2025
C'est un livre très personnel mais aussi universel que nous propose Caroline Lamarche. Elle nous raconte sous forme d'un journal divers moments et souvenirs de la fin de vie de sa mère. Une maman distante, travailleuse comme une abeille dans une ruche durant toute sa vie. Une femme qui tenait la maison, élevait ses enfants, plantait des arbres et des géraniums et entretenait ses ruches.
Une femme atteinte d'une dégénérescence de la macula qui peu à peu perdait la vue et le cours de sa vie, résignée à devoir lâcher prise. Une femme organisée qui ne voulait pas déranger, qui élaguait les traces de son passage (des courriers, son herbier), qui a tout planifié jusqu'à son départ, sa cérémonie de funérailles. Une mère s'abreuvant de mots, de lecture, en écoute audio du soir au matin.
Une mère que Caroline Lamarche visitait chaque semaine, distante, qui n'avait jamais fait preuve de tendresse et de douceur. Sauf un jour sur un banc, une brèche, un moment d'abandon, de paix enfin trouvée, prête à partir mais la médecine fait des merveilles et un pacemaker la prolonge.
Une mère aux phrases tranchantes, difficiles à entendre : "les enfants il suffit de les éduquer comme des chiens", "Quand tu seras mariée, tu seras enfin heureuse"... mais aussi un jour "Chérie, chérie, je t'ai adorée enfant, et maintenant je te retrouve !
Ce récit, ce sont les derniers moments de vie, la vieillesse arrivant, l'aménagement des soins à la maison car elle souhaitait mourir chez elle, mais l'arrivée du Covid en a décidé autrement, les derniers mois en Ephad, avec la solitude, le manque d'humanité suite au manque de personnel et dysfonctionnement et enfin l'absence.
La fin des abeilles c'est aussi la nostalgie, un livre sur la mère avec un père omniprésent. Une écriture magnifique, sobre, épurée. Un livre que j'ai beaucoup aimé dont il reste beaucoup en soi après la lecture.
Ma note : 9.5/10
Les jolies phrases
Si le ménage était une guerre, le soin aux abeilles lui conférait une délicatesse de démineur.
Je me demande si ces défuntes ne m'ont pas chargée, à mon insu, d'une mission délicate : être là pour recueillir les mots des hommes qui leur survivent. Mots auxquels ces endeuillés tyranniques préfèrent que je ne réponde pas. Je suis une poste restante.
À force de la côtoyer, je finirai par croire que disparaître n'est rien quand on sait que les fleurs qu'on a plantées vous survivront.
Personne ne pleure quand les fils portent haut le père.
Nos silences ont des racines très profondes, comme les renouées du Japon qui ont colonisé les bords de l'étang en étouffant les plantes natives.
Lorsqu'un homme et une femme s'accompagnent au fil de longues années dans le déroulement quotidien de leurs tâches parallèles ou communes, cela ne fait pas beaucoup de bruit. Ce n'est même pas un sujet de livre. C'est pourtant ce refus de l'extraordinaire, du dramatique, au profit du mouvant, du laborieux, de l'infime, qui fait de l'amour conjugal quelque chose d'inouï.
Chérie, chérie, je t'ai adorée enfant, et maintenant je te retrouve !
On écrit pour devenir au monde plus vivant.
Elle disait une seule chose à tout le monde et cela ne prenait guère de temps : qu'elle était ici pour épargner ses enfants, que leur bonheur prévalait le sien. De la sorte, elle se reconstruisait une image, réinventait sa liberté perdue : c'était sa décision.
https://nathavh49.blogspot.com/2025/0...
Une femme atteinte d'une dégénérescence de la macula qui peu à peu perdait la vue et le cours de sa vie, résignée à devoir lâcher prise. Une femme organisée qui ne voulait pas déranger, qui élaguait les traces de son passage (des courriers, son herbier), qui a tout planifié jusqu'à son départ, sa cérémonie de funérailles. Une mère s'abreuvant de mots, de lecture, en écoute audio du soir au matin.
Une mère que Caroline Lamarche visitait chaque semaine, distante, qui n'avait jamais fait preuve de tendresse et de douceur. Sauf un jour sur un banc, une brèche, un moment d'abandon, de paix enfin trouvée, prête à partir mais la médecine fait des merveilles et un pacemaker la prolonge.
Une mère aux phrases tranchantes, difficiles à entendre : "les enfants il suffit de les éduquer comme des chiens", "Quand tu seras mariée, tu seras enfin heureuse"... mais aussi un jour "Chérie, chérie, je t'ai adorée enfant, et maintenant je te retrouve !
Ce récit, ce sont les derniers moments de vie, la vieillesse arrivant, l'aménagement des soins à la maison car elle souhaitait mourir chez elle, mais l'arrivée du Covid en a décidé autrement, les derniers mois en Ephad, avec la solitude, le manque d'humanité suite au manque de personnel et dysfonctionnement et enfin l'absence.
La fin des abeilles c'est aussi la nostalgie, un livre sur la mère avec un père omniprésent. Une écriture magnifique, sobre, épurée. Un livre que j'ai beaucoup aimé dont il reste beaucoup en soi après la lecture.
Ma note : 9.5/10
Les jolies phrases
Si le ménage était une guerre, le soin aux abeilles lui conférait une délicatesse de démineur.
Je me demande si ces défuntes ne m'ont pas chargée, à mon insu, d'une mission délicate : être là pour recueillir les mots des hommes qui leur survivent. Mots auxquels ces endeuillés tyranniques préfèrent que je ne réponde pas. Je suis une poste restante.
À force de la côtoyer, je finirai par croire que disparaître n'est rien quand on sait que les fleurs qu'on a plantées vous survivront.
Personne ne pleure quand les fils portent haut le père.
Nos silences ont des racines très profondes, comme les renouées du Japon qui ont colonisé les bords de l'étang en étouffant les plantes natives.
Lorsqu'un homme et une femme s'accompagnent au fil de longues années dans le déroulement quotidien de leurs tâches parallèles ou communes, cela ne fait pas beaucoup de bruit. Ce n'est même pas un sujet de livre. C'est pourtant ce refus de l'extraordinaire, du dramatique, au profit du mouvant, du laborieux, de l'infime, qui fait de l'amour conjugal quelque chose d'inouï.
Chérie, chérie, je t'ai adorée enfant, et maintenant je te retrouve !
On écrit pour devenir au monde plus vivant.
Elle disait une seule chose à tout le monde et cela ne prenait guère de temps : qu'elle était ici pour épargner ses enfants, que leur bonheur prévalait le sien. De la sorte, elle se reconstruisait une image, réinventait sa liberté perdue : c'était sa décision.
https://nathavh49.blogspot.com/2025/0...
January 28, 2024
Vond de Franstalige versie poëtischer. Maar het blijft een fantastisch boek.
January 1, 2026
Ik heb nog nooit zo’n eerlijke, inzichtelijke, genuanceerde en kritische kijk op de pandemie gelezen. In een hoorcollege moderne Nederlandse letterkunde werd de coronatijd een ‘vergeten trauma?’ genoemd (inclusief vraagteken). Veel zeer is destijds genegeerd en wordt nog steeds genegeerd. De (politieke) reden daarachter maakt in dit geval niet uit. Lamarche schrijft hierover met een begrip dat ik hoopte te (kunnen) krijgen van naasten. Het metacommentaar en de associatieve schrijfstijl maakt deze van korte roman een berg. Het einde van de bijen is een product van haar tijd, maar net zoals honing zou het altijd smaakvol en complex blijven.
(Wat een pompeus stukje van mij, maar ik ben heel erg onder de indruk!!!!)
(Wat een pompeus stukje van mij, maar ik ben heel erg onder de indruk!!!!)
February 13, 2025
Texte sublime de simplicité, d'intelligence et de douceur. Caroline Lamarche a terminé d'ouvrir en moi la brèche sur la nécessité d'écrire aussi sur ma mère.
August 16, 2024
feeling duped by the french (francophones?) since this is the second time i've picked up a book thinking it was fiction just for it to be a récit centered around the author's exploration of their life. the back of the book proposes this premise where the narrator has a dream of her mother, completely incapacitated by her arthritis, running an impossible distance to find her daughter at her house miles and miles away in the middle of the night, which propulses her to reconcile with her mother before she dies. shockingly, too good to be true since this entire premise is unfortunately only the first paragraph of the book. and it really does start off good - there's a passage i think back on all the time about the tenderness her excessively uptight mother raises her bees in the middle of the woods. unfortunately afterwards she refuses to reminisce on her life with her mother at all and instead focuses exclusively on her life (hers and her mother's too) right now, which is boring and circular. yes, you're describing real life, but that's not why i'm reading - describe what makes your life worth living, worth reading about. that is really what is unfortunate about this book - that she somehow has no interest in describing any memories of her past with her mother, when they are in fact the strongest part of the book. she also spends like 10 pages of this book talking about how she won't talk about her father (who she clearly likes much more), then talking about him, and then about how the book she is writing isn't about her father. ??? she inserts tirades against the nursing home industry but then also the meat industry as if they're in the same category in the context of this book. in the end, it just has everything that i hate about the french récit - the total oblivious focus on the self, to the exclusion of everything else; the random ways they claim to see metaphors in real life (no, your metaphor about the dying old flower and the thriving new one next to each other was not the stroke of genius you thought it to be); the way there is really no plot and the writing wanders aimlessly; and the random references - all the time - to french literature and writers that no one cares about outside of france (aka me, and also everyone else). just be your own person!! the beginning of the book saves it from being a complete disaster.
October 27, 2025
De moeder van de verteller is oud en hulpbehoevend. Ze woont nog in de grote gezinswoning, maar dit zou niet meer lukken zonder hulp. Dit werd eigenlijk pas goed duidelijk toen ze stopte met het houden van bijen. Als imker was de moeder heel teder en zacht, terwijl er verder in haar leven absoluut geen plaats was voor het tonen van enige emotie.
Als haar moeder in haar droom op bezoek komt bij haar, besluit Caroline Lamarche wekelijks een dag door te brengen met haar moeder. Ze beschrijft op een heel tedere manier hun samenzijn in het ouderlijk huis. Tegelijk wijdt ze uit over familierelaties, over de band met haar vader, maar ook over maatschappelijke vraagstukken, zoals de ethiek van al dan niet overbodige chirurgische ingrepen bij ouderen, de eenzaamheid in de woonzorgcentra tijdens de coronapandemie, het gebrek aan personeel en de commercialisering van deze tehuizen.
Het is vooral het feit dat oudere patiënten in weerwil van alles en iedereen behandeld worden, zonder inspraak van henzelf of hun familieleden, het feit dat ze hun dagen in eenzaamheid moeten doorbrengen en zelfs in eenzaamheid overlijden en dit enkel uit schrik voor het virus, dat door de verteller wordt gehekeld. Ze heeft wel veel waardering voor thuisverpleging, ziekenoppassers en dergelijke.
Waardig leven betekent ook waardig sterven, soms is de mens op en is het tijd om te gaan. De verteller had graag gehad dat de wens van haar moeder om thuis te mogen sterven, kon worden ingewilligd. Maar het liep anders …
In Het einde van de bijen brengt Lamarche tegelijk een teder en hard relaas van de laatste levensmaanden van haar moeder. Een beklijvend verslag.
Als haar moeder in haar droom op bezoek komt bij haar, besluit Caroline Lamarche wekelijks een dag door te brengen met haar moeder. Ze beschrijft op een heel tedere manier hun samenzijn in het ouderlijk huis. Tegelijk wijdt ze uit over familierelaties, over de band met haar vader, maar ook over maatschappelijke vraagstukken, zoals de ethiek van al dan niet overbodige chirurgische ingrepen bij ouderen, de eenzaamheid in de woonzorgcentra tijdens de coronapandemie, het gebrek aan personeel en de commercialisering van deze tehuizen.
Het is vooral het feit dat oudere patiënten in weerwil van alles en iedereen behandeld worden, zonder inspraak van henzelf of hun familieleden, het feit dat ze hun dagen in eenzaamheid moeten doorbrengen en zelfs in eenzaamheid overlijden en dit enkel uit schrik voor het virus, dat door de verteller wordt gehekeld. Ze heeft wel veel waardering voor thuisverpleging, ziekenoppassers en dergelijke.
Waardig leven betekent ook waardig sterven, soms is de mens op en is het tijd om te gaan. De verteller had graag gehad dat de wens van haar moeder om thuis te mogen sterven, kon worden ingewilligd. Maar het liep anders …
In Het einde van de bijen brengt Lamarche tegelijk een teder en hard relaas van de laatste levensmaanden van haar moeder. Een beklijvend verslag.
October 11, 2024
Dat was iets te dicht bij huis. Ik weet niet of ik dat allemaal wel wil weten, beter het voor je uit duwen en wel zien als het zover is. De toon deed me denken aan Ernaux maar Lamarche is net iets minder hard, iets meer betrokken, heeft zichzelf niet als etnoloog aangesteld.
"Als een man en een vrouw elkaar in de loop van vele lange jaren vergezellen bij de dagelijkse uitvoering van hun parallelle of gezamenlijke taken, krijgt dat weinig ruchtbaarheid. Het vormt niet eens het onderwerp van een boek. Niettemin is het juist de weigering van dat buitengewone, van die dramatiek ten voordele van het gestaag bewegende, jet moeizame, het nietige dat van de echtelijke liefde iets ongehoords maakt."
Is haar stijl zo lomp, of is dat de vertaling die het meer plechtstatige van het Frans niet soepel krijgt?
"Als een man en een vrouw elkaar in de loop van vele lange jaren vergezellen bij de dagelijkse uitvoering van hun parallelle of gezamenlijke taken, krijgt dat weinig ruchtbaarheid. Het vormt niet eens het onderwerp van een boek. Niettemin is het juist de weigering van dat buitengewone, van die dramatiek ten voordele van het gestaag bewegende, jet moeizame, het nietige dat van de echtelijke liefde iets ongehoords maakt."
Is haar stijl zo lomp, of is dat de vertaling die het meer plechtstatige van het Frans niet soepel krijgt?
Read
December 31, 2024Une pause dans ma lecture assidue de thrillers ; une redécouverte de la langue française pointue, du mot juste, de la tournure de phrase alambiquée mais grammaticalement correcte.
Chaque paragraphe est un effort littéraire qu'il faut pouvoir savourer - je l'ai sans doute lu beaucoup trop vite pour pouvoir réellement l'apprécier.
Thématique parlante, alors que mes deux grands-mères sont récemment passées en maison de repos ; je manque de peu de le conseiller à ma maman, cela me rendrait-il quelqu'un de prévoyant ou attentionné, ou un égocentrique effrayé par l'avenir réservé aux enfants dont les parents ont tout donné pour leur éducation ?
Chaque paragraphe est un effort littéraire qu'il faut pouvoir savourer - je l'ai sans doute lu beaucoup trop vite pour pouvoir réellement l'apprécier.
Thématique parlante, alors que mes deux grands-mères sont récemment passées en maison de repos ; je manque de peu de le conseiller à ma maman, cela me rendrait-il quelqu'un de prévoyant ou attentionné, ou un égocentrique effrayé par l'avenir réservé aux enfants dont les parents ont tout donné pour leur éducation ?
December 17, 2023
Ce n’est pas facile d’être la fille de cette mère.
Si vous aimez faire connaissance des membres d’une famille, des liaisons entre eux et des défis d’une vie longue, vous aimeriez bien lire cette histoire!
Si vous aimez faire connaissance des membres d’une famille, des liaisons entre eux et des défis d’une vie longue, vous aimeriez bien lire cette histoire!
January 30, 2025
Je suis in dubio.
Un livre très personnel. Peut-être un peu trop.
Des longueurs aussi. Je l’ai lu jusqu’au bout mais j’ai du me motiver pour le faire.
Un livre très personnel. Peut-être un peu trop.
Des longueurs aussi. Je l’ai lu jusqu’au bout mais j’ai du me motiver pour le faire.
October 27, 2025
“Honing, gouden amberdraad…. Ach, vloei vrij!
Vloei vrij terwijl zij
Over de dodengaard waakt,
De bij.”
Vloei vrij terwijl zij
Over de dodengaard waakt,
De bij.”
December 16, 2023
Intiem portret van de blinde moeder van de schrijfster. Zodra de moeder zich in haar imkerpak hulde, werden haar handelingen teder en voorzichtig, een groot contrast met hoe ze verder in haar alledaagse leven was. Indrukwekkend is hoeveel zorg de kinderen aan de dag leggen om de zelfstandigheid van de moeder zo lang mogelijk te waarborgen. Als overplaatsing naar een verzorgingstehuis onvermijdelijk is, is de periode van de lockdowns aangebroken, en verzanden goede bedoelingen in de afstandelijke maatregelen uit die tijd. Lamarche schrijft in een zorgvuldige stijl en blijkt een goed observator van het kleine detail.
September 25, 2022
3,5-4 sterren; bij vlagen een mooi, ‘hard’ boek over een stervende moeder; over haar rol in het leven van de auteur, over haar hebbelijkheden en onhebbelijkheden... Een misschien wat ongestructureerd boek ook; emoties nemen soms de overhand, wat de literaire constructie niet per se ten goede komt; maar over all toch een echte Lamarche; en een boek dat in de collectie Lamarches-bij-Vleugels thuishoort.
Displaying 1 - 15 of 15 reviews