What do you think?
Rate this book
Antinihilisme: Engagement in de 21e eeuw
Decennia van neoliberale dominantie hebben de wereld in een permanente crisis gestort: pandemieën, economische ongelijkheid, oorlog, de dreigende klimaatcatastrofe. Tegelijkertijd is ons altijd verteld dat er geen alternatief is voor het kapitalistische systeem waarin we leven. Van die leugen moeten we ons ontdoen. Een andere wereld is wel degelijk mogelijk, mits we de moed opbrengen voor radicale politieke verandering.
Op basis van hun eigen ervaringen met activisme en aan de hand van de filosofen die hen voorgingen, stellen Arthur en Jarmo Berkhout dat alleen systeemverandering ons voorbij de neoliberale impasse kan brengen. Via een diepgravende kritiek van de bestaande maatschappij en het nihilisme van onze tijd pleiten ze voor hernieuwd politiek engagement in de 21ste eeuw: een betere wereld begint niet bij jezelf, maar op de barricades.
Op basis van hun eigen ervaringen met activisme en aan de hand van de filosofen die hen voorgingen, stellen Arthur en Jarmo Berkhout dat alleen systeemverandering ons voorbij de neoliberale impasse kan brengen. Via een diepgravende kritiek van de bestaande maatschappij en het nihilisme van onze tijd pleiten ze voor hernieuwd politiek engagement in de 21ste eeuw: een betere wereld begint niet bij jezelf, maar op de barricades.
240 pages, Paperback
First published September 13, 2022
2 people are currently reading
58 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 4 of 4 reviews
December 6, 2022
2,5*
Anti-nihilisme van Arthur en Jarmo Berkhout is een sterk geschreven boek over de crises van nu. Maar door de filosofische insteek van de tweeling blijft de lezer achter met meer vragen dan antwoorden.
Het boek is opgedeeld in drie delen, met aan weerszijden een inleiding en een conclusie. In het eerste deel komt grenspolitiek aan bod, waarin helder uiteen wordt gezet hoe de rechten van migranten worden vertrapt. Met name vluchtelingenkampen als ‘permanente uitzondering’ zijn centra van het massaal schofferen van mensenrechten, juist omdat ze daartoe zijn opgericht: de migrant moet en zal buiten de gemeenschap gehouden worden en komt daarbij in een limbo van staatloosheid en rechteloosheid.
Vervolgens vallen de schrijvers het liberale begrip aan van de geschiedenis als ‘een trein op een onstuitbare rit voorwaarts’. De broers ontmaskeren (aan de hand van allerlei filosofen) dit vooruitgangsgeloof als ‘een apologie van de status quo’. Uiteindelijk komt alles goed, dus waarom zou je je verzetten tegen de trein van de vooruitgang? Bovendien is ons idee van vooruitgang oppervlakkig en consumentistisch: de moderne mens begrijpt verbetering alleen als meer keuzes in producten. Het zal niemand verbazen dat denkers als Adorno en Foucault een hoofdrol spelen in dit hoofdstuk.
In het laatste deel wordt de klimaatcrisis besproken. Met name de ideeëngeschiedenis van de verhouding tussen mens en natuur komt aan bod. De natuur wordt in de moderniteit gezien als een levenloos ding dat door mensen beheerst kan worden. Maar juist dit idee heeft geleid tot de huidige onbeheersbaarheid van de natuur.
Filosofen
Zo’n beetje elke bekende linkse filosoof komt in dit boek aan bod, van Agamben tot Žižek en van Arendt tot Walter Benjamin. Maar dit is ook een van de zwaktes van dit boek. Het is moeilijk te zien waar de linkse denker ophoudt en waar deze auteurs het overnemen. Het lijkt geen prioriteit te zijn om de verschillende filosofen bijvoorbeeld toe te passen op de Nederlandse context, om de ideeën verder te ontwikkelen of om praktische conclusies te trekken uit de academische analyses. Wat er wordt besproken is goed geschreven en valt aan te raden als je op zoek bent naar een introductie tot (grotendeels niet-marxistische) linkse filosofie. Maar wat er staat lijkt meer op een masterscriptie dan op een boek dat iets probeert toe te voegen of uit te diepen.
Het boek heeft een introductie en een conclusie die weinig van doen hebben met wat ertussen staat. In de introductie vertellen de broers over de bezetting van het Maagdenhuis (het bestuurlijk centrum van de Universiteit van Amsterdam) in 2015. De bezetting (of ‘bevrijding’, zoals ze het liever noemen) vormt voor de Berkhouts een plek waar idealen onmiddellijk in praktijk kunnen worden gebracht: in de zes weken ‘leven (de bezetters) alsof de vrijheid en de maatschappelijke verandering die ze nastreefden al bestaan’. Dit deden ze door ‘radicaal-democratische bijeenkomsten’ te organiseren ‘waarin voor elk besluit consensus bereikt moest worden (en die daardoor de neiging hebben om eindeloos te duren)’. De Maagdenhuisbezetting was een voorbeeld van hoe ‘niet neoliberaal te leven’.
Nieuwe concepten
Het kernidee van dit boek lijkt gebaseerd op het werk van Mark Fisher, al wordt deze filosoof gek genoeg niet expliciet aangehaald. Fisher schreef in 2009 het boek Capitalist Realism: Is There no Alternative?, waarin hij stelt dat het neoliberale kapitalisme zo erg op ons heeft ingewerkt dat het lijkt alsof er geen andere wereld mogelijk is. De broers Berkhout denken ook dat het ‘nihilistische’ idee heerst dat we het toppunt van onze beschaving hebben bereikt en schrijven dat verbeeldingskracht nodig is om een weg vooruit te vinden. We hebben ‘nieuwe concepten en nieuwe samenlevingsvormen nodig om voorbij de status quo te gaan’.
‘Engagement’ is het sleutelwoord van de conclusie. Engagement wordt uitgelegd als ‘het politieke proces om de vervreemde sociale relaties waarin we bestaan te transformeren, om dat samen met anderen te doen en om dat proces zo lang mogelijk vol te houden, als een proces van bevrijding.’ Maar wat dat in de praktijk inhoudt, wordt niet duidelijk. Zelfs de Maagdenhuisbezetting, die in de inleiding centraal stond, komt aan het einde niet meer terug. Lid worden van een vakbond, vrijwilliger worden bij de voedselbank, ergens een molotov-cocktail op gooien – het komt niet aan bod. De schrijvers branden hun vingers niet aan de praktijk.
Anti-nihilisme doet me denken aan een kunstwerk op een spoorbrug in Amsterdam-Oost waar ik wel eens onderdoor fiets. ‘Doe iets’, valt te lezen in metalen koeienletters. Het is een frustrerende opdracht. Dat de wereld naar de knoppen gaat, goed beschreven door de schrijvers van dit boek, weten en voelen veel mensen. Maar de broers Berkhout delen met Mark Fisher het idee dat deze leegte opgevuld moet worden met verbeelding, engagement en ‘nieuwe concepten’. Wat er aan gedaan kan worden, hoe revolutionaire politiek er vandaag de dag in de praktijk uit zou moeten zien, dáár ontbreekt het aan. Na een lange bespreking van de problemen die onze wereld teisteren, laat het boek ons achter met niet veel meer dan die frustrerende, lege oproep: Doe iets!
https://socialisme.nu/aanklacht-tegen...
Anti-nihilisme van Arthur en Jarmo Berkhout is een sterk geschreven boek over de crises van nu. Maar door de filosofische insteek van de tweeling blijft de lezer achter met meer vragen dan antwoorden.
Het boek is opgedeeld in drie delen, met aan weerszijden een inleiding en een conclusie. In het eerste deel komt grenspolitiek aan bod, waarin helder uiteen wordt gezet hoe de rechten van migranten worden vertrapt. Met name vluchtelingenkampen als ‘permanente uitzondering’ zijn centra van het massaal schofferen van mensenrechten, juist omdat ze daartoe zijn opgericht: de migrant moet en zal buiten de gemeenschap gehouden worden en komt daarbij in een limbo van staatloosheid en rechteloosheid.
Vervolgens vallen de schrijvers het liberale begrip aan van de geschiedenis als ‘een trein op een onstuitbare rit voorwaarts’. De broers ontmaskeren (aan de hand van allerlei filosofen) dit vooruitgangsgeloof als ‘een apologie van de status quo’. Uiteindelijk komt alles goed, dus waarom zou je je verzetten tegen de trein van de vooruitgang? Bovendien is ons idee van vooruitgang oppervlakkig en consumentistisch: de moderne mens begrijpt verbetering alleen als meer keuzes in producten. Het zal niemand verbazen dat denkers als Adorno en Foucault een hoofdrol spelen in dit hoofdstuk.
In het laatste deel wordt de klimaatcrisis besproken. Met name de ideeëngeschiedenis van de verhouding tussen mens en natuur komt aan bod. De natuur wordt in de moderniteit gezien als een levenloos ding dat door mensen beheerst kan worden. Maar juist dit idee heeft geleid tot de huidige onbeheersbaarheid van de natuur.
Filosofen
Zo’n beetje elke bekende linkse filosoof komt in dit boek aan bod, van Agamben tot Žižek en van Arendt tot Walter Benjamin. Maar dit is ook een van de zwaktes van dit boek. Het is moeilijk te zien waar de linkse denker ophoudt en waar deze auteurs het overnemen. Het lijkt geen prioriteit te zijn om de verschillende filosofen bijvoorbeeld toe te passen op de Nederlandse context, om de ideeën verder te ontwikkelen of om praktische conclusies te trekken uit de academische analyses. Wat er wordt besproken is goed geschreven en valt aan te raden als je op zoek bent naar een introductie tot (grotendeels niet-marxistische) linkse filosofie. Maar wat er staat lijkt meer op een masterscriptie dan op een boek dat iets probeert toe te voegen of uit te diepen.
Het boek heeft een introductie en een conclusie die weinig van doen hebben met wat ertussen staat. In de introductie vertellen de broers over de bezetting van het Maagdenhuis (het bestuurlijk centrum van de Universiteit van Amsterdam) in 2015. De bezetting (of ‘bevrijding’, zoals ze het liever noemen) vormt voor de Berkhouts een plek waar idealen onmiddellijk in praktijk kunnen worden gebracht: in de zes weken ‘leven (de bezetters) alsof de vrijheid en de maatschappelijke verandering die ze nastreefden al bestaan’. Dit deden ze door ‘radicaal-democratische bijeenkomsten’ te organiseren ‘waarin voor elk besluit consensus bereikt moest worden (en die daardoor de neiging hebben om eindeloos te duren)’. De Maagdenhuisbezetting was een voorbeeld van hoe ‘niet neoliberaal te leven’.
Nieuwe concepten
Het kernidee van dit boek lijkt gebaseerd op het werk van Mark Fisher, al wordt deze filosoof gek genoeg niet expliciet aangehaald. Fisher schreef in 2009 het boek Capitalist Realism: Is There no Alternative?, waarin hij stelt dat het neoliberale kapitalisme zo erg op ons heeft ingewerkt dat het lijkt alsof er geen andere wereld mogelijk is. De broers Berkhout denken ook dat het ‘nihilistische’ idee heerst dat we het toppunt van onze beschaving hebben bereikt en schrijven dat verbeeldingskracht nodig is om een weg vooruit te vinden. We hebben ‘nieuwe concepten en nieuwe samenlevingsvormen nodig om voorbij de status quo te gaan’.
‘Engagement’ is het sleutelwoord van de conclusie. Engagement wordt uitgelegd als ‘het politieke proces om de vervreemde sociale relaties waarin we bestaan te transformeren, om dat samen met anderen te doen en om dat proces zo lang mogelijk vol te houden, als een proces van bevrijding.’ Maar wat dat in de praktijk inhoudt, wordt niet duidelijk. Zelfs de Maagdenhuisbezetting, die in de inleiding centraal stond, komt aan het einde niet meer terug. Lid worden van een vakbond, vrijwilliger worden bij de voedselbank, ergens een molotov-cocktail op gooien – het komt niet aan bod. De schrijvers branden hun vingers niet aan de praktijk.
Anti-nihilisme doet me denken aan een kunstwerk op een spoorbrug in Amsterdam-Oost waar ik wel eens onderdoor fiets. ‘Doe iets’, valt te lezen in metalen koeienletters. Het is een frustrerende opdracht. Dat de wereld naar de knoppen gaat, goed beschreven door de schrijvers van dit boek, weten en voelen veel mensen. Maar de broers Berkhout delen met Mark Fisher het idee dat deze leegte opgevuld moet worden met verbeelding, engagement en ‘nieuwe concepten’. Wat er aan gedaan kan worden, hoe revolutionaire politiek er vandaag de dag in de praktijk uit zou moeten zien, dáár ontbreekt het aan. Na een lange bespreking van de problemen die onze wereld teisteren, laat het boek ons achter met niet veel meer dan die frustrerende, lege oproep: Doe iets!
https://socialisme.nu/aanklacht-tegen...
December 2, 2025
In dit politieke pamflet richten Arthur en Jarmo Berkhout zich op het nihilisme van het neoliberalisme: de hoge salarissen, de bonussen, de inkomensongelijkheid, de economische groei ten koste van de natuur. Daartegenover stellen zij als maatschappelijk ideaal het collectieve beheer van bedrijven, beperking van het privébezit, en meer betekenisvol wonen en leven in overeenstemming met de natuur.
Zij bieden geen pasklare marxistisch-leninistische strategie om daar te komen (de tijden van revolutie zijn voorbij), maar hopen dat de lokale onvrede met het kapitalisme de mensen zal verenigen in een opstand tegen het liberale economische systeem. Zij putten hoop uit bewegingen zoals Occupy, Syriza, los Indignados, en de Gezipark protesten in Istanboel, en de spontane hulp van NGO’s aan immigranten. Vanuit die lokale opstanden is men in staat nieuwe vormen van economie en samenleven op te bouwen. Daar is geen blauwdruk van boven voor nodig.
Tot zover de hoofdlijn van het betoog. Je kunt je afvragen of alle kwalen komen door het neoliberalisme. Zijn de burgers die voor een weekje snorkelen op Bonaire het vliegtuig pakken zo getransformeerd door het economische systeem dat ze niets om het klimaat geven? Of hechten ze meer aan hun persoonlijke beleving en vinden ze het snorkelen wel zo fijn? Maakt de technologie het niet iedereen erg makkelijk om met de auto boodschappen te doen om de hoek, in plaats van lopend of met de fiets?
Natuurlijk is het “gillend rijk” willen worden een kwalijke uitwas van het neoliberalisme, maar de auteurs wekken de indruk alsof alleen de topmannen van Shell en Esso zich in de handen wrijven nu de oorlog in Oekraïne ze heeft opgezadeld met een miljardenwinst. Het nihilisme is niet alleen voorbehouden aan die top. De tweede-generatie immigranten hebben zich inmiddels opgewerkt in de cocaïnehandel en belagen nu advocaten en regeringsleiders. Ook de mensensmokkelaars die overvolle bootjes de Middellandse zee opsturen, waar ze door de beide auteurs zo bejubelde hulporganisaties worden opgepikt, en nu kinderen van 14-15 jaar voor de poort van asielcentra afzetten; enig nihilisme kan hen ook niet ontzegd worden.
Het is jammer dat Arthur en Jarmo Berkhout het liberale democratische stelsel niet waarderen want dan zouden ze kunnen pleiten voor hogere belastingen op winst en vermogen en dan zouden ze een echt klimaatbeleid kunnen voeren dat burgers helpt om hun energieverbruik terug te dringen. Daar gaan de rijken niet over. Dat kan langs de parlementaire weg. Daar is wel een meerderheid voor nodig. Helaas hebben de progressief-linkse partijen geen meerderheid en groeit in Europa het populisme en de anti-overheidstendensen. Van hen hoeven we geen klimaatbeleid te verwachten, niet omdat het economische systeem het verhindert, maar omdat die groepen het klimaat een hobby van de ‘elite’ vinden, die de overige burgers hun genoegens, zoals auto, vakantie en BBQ wil ontnemen.
Als aan de ene kant de anti-overheidsdemonstranten zich door geen enkele van boven opgelegde corona-maatregel laten gezeggen, en aan de andere kant de anti-nihilisten geen enkele aanslag willen op de koopkracht, en suggereren dat we eerst moeten wachten op de uitkomst van de klassenstrijd voordat we echte klimaatmaatregelen kunnen nemen, ja, dan is de aarde ten dode opgeschreven.
Zie voor een uitgebreide bespreking Het cynisme van links: eerst de klassenstrijd en daarna pas het klimaat
Zij bieden geen pasklare marxistisch-leninistische strategie om daar te komen (de tijden van revolutie zijn voorbij), maar hopen dat de lokale onvrede met het kapitalisme de mensen zal verenigen in een opstand tegen het liberale economische systeem. Zij putten hoop uit bewegingen zoals Occupy, Syriza, los Indignados, en de Gezipark protesten in Istanboel, en de spontane hulp van NGO’s aan immigranten. Vanuit die lokale opstanden is men in staat nieuwe vormen van economie en samenleven op te bouwen. Daar is geen blauwdruk van boven voor nodig.
Tot zover de hoofdlijn van het betoog. Je kunt je afvragen of alle kwalen komen door het neoliberalisme. Zijn de burgers die voor een weekje snorkelen op Bonaire het vliegtuig pakken zo getransformeerd door het economische systeem dat ze niets om het klimaat geven? Of hechten ze meer aan hun persoonlijke beleving en vinden ze het snorkelen wel zo fijn? Maakt de technologie het niet iedereen erg makkelijk om met de auto boodschappen te doen om de hoek, in plaats van lopend of met de fiets?
Natuurlijk is het “gillend rijk” willen worden een kwalijke uitwas van het neoliberalisme, maar de auteurs wekken de indruk alsof alleen de topmannen van Shell en Esso zich in de handen wrijven nu de oorlog in Oekraïne ze heeft opgezadeld met een miljardenwinst. Het nihilisme is niet alleen voorbehouden aan die top. De tweede-generatie immigranten hebben zich inmiddels opgewerkt in de cocaïnehandel en belagen nu advocaten en regeringsleiders. Ook de mensensmokkelaars die overvolle bootjes de Middellandse zee opsturen, waar ze door de beide auteurs zo bejubelde hulporganisaties worden opgepikt, en nu kinderen van 14-15 jaar voor de poort van asielcentra afzetten; enig nihilisme kan hen ook niet ontzegd worden.
Het is jammer dat Arthur en Jarmo Berkhout het liberale democratische stelsel niet waarderen want dan zouden ze kunnen pleiten voor hogere belastingen op winst en vermogen en dan zouden ze een echt klimaatbeleid kunnen voeren dat burgers helpt om hun energieverbruik terug te dringen. Daar gaan de rijken niet over. Dat kan langs de parlementaire weg. Daar is wel een meerderheid voor nodig. Helaas hebben de progressief-linkse partijen geen meerderheid en groeit in Europa het populisme en de anti-overheidstendensen. Van hen hoeven we geen klimaatbeleid te verwachten, niet omdat het economische systeem het verhindert, maar omdat die groepen het klimaat een hobby van de ‘elite’ vinden, die de overige burgers hun genoegens, zoals auto, vakantie en BBQ wil ontnemen.
Als aan de ene kant de anti-overheidsdemonstranten zich door geen enkele van boven opgelegde corona-maatregel laten gezeggen, en aan de andere kant de anti-nihilisten geen enkele aanslag willen op de koopkracht, en suggereren dat we eerst moeten wachten op de uitkomst van de klassenstrijd voordat we echte klimaatmaatregelen kunnen nemen, ja, dan is de aarde ten dode opgeschreven.
Zie voor een uitgebreide bespreking Het cynisme van links: eerst de klassenstrijd en daarna pas het klimaat
July 2, 2023
Eens met veel observaties, maar wat ongelofelijk slecht geschreven. Zo zeurderig, zo veel herhaling, zo weinig origineel. Is hier redactie op geweest?
March 10, 2023
het boek probeert net iets te veel, en blijft ook net te veel zweven boven concrete oplossingen en toepassingen.
Displaying 1 - 4 of 4 reviews