Ο Χριστός στα χιόνια: Εφτά νύχτες στον κόσμο του Αντρέι Ταρκόφσκι

by Παντελής Μπουκάλας

Στο σημείωμα που προέταξε η Λαρίσα Ταρκόφσκαγια στο Μαρτυρολόγιο του Αντρέι Ταρκόφσκι, χαρακτηρίζει τον σύζυγό της "κατεξοχήν Ρώσο καλλιτέχνη που, παρ' όλα αυτά, ανήκει στον κόσμο ολόκληρο". Σοφός λόγος. Ο σπουδαίος σκηνοθέτης-στοχαστής έχασε βίαια την πατρίδα του ως τόπο, ως τρόπο όμως, ως πνευματικό τρόπο ανάγνωσης και βίωσης του κόσμου, δεν την έχασε ποτέ. Η ρωσοκεντρική οπτική του δεν ήταν απλώς μια κληρονομιά ούτε βέβαια μια σύμπτωση· ήταν απόρροια διανοητικής απόφασης και συναισθηματικής αφιέρωσης.

Για τον Ταρκόφσκι, ο ρωσικός τρόπος, κορυφαίο γνώρισμα του οποίου είναι ο θρησκευτικός και θεολογικός στοχασμός, αποκρυσταλλώθηκε ιδεωδώς στο έργο του Φιόντορ Ντοστογέφσκι. Γι' αυτό και ήδη στην πρώτη εγγραφή του Μαρτυρολογίου (30. 4. 1970) προσδιορίζει τη βαθύτερη επιθυμία του: "Για τον ίδιο τον Φιόντορ Μιχαήλοβιτς θα 'πρεπε να γυριστεί μια ταινία... για το χαρακτήρα του, τον Θεό του, τους δαίμονές του, τις δημιουργίες του. Προς το παρόν πρέπει να διαβάσω όλα όσα έγραψε και όλα όσα γράφτηκαν γι' αυτόν και επιπλέον όλους τους Ρώσους θρησκευτικούς φιλοσόφους. Στον Ντοστογέφσκι μπορεί να περικλείονται όλα όσα θέλω να πραγματοποιήσω εγώ στις ταινίες μου".

Στις εφτά ταινίες του, αλλά και στον πεζό του λόγο, ο Ρώσος κινηματογραφιστής μελέτησε βαθιά τα ανθρώπινα -τον πόλεμο, τον έρωτα, την πίστη και την απελπισία, τη φαρμακερή νοσταλγία, τη συρρίκνωση της πνευματικότητας, τον κίνδυνο ενός γενικού αφανισμού, το νόημα της ύπαρξης- στοχαζόμενος τα θεία. Για τον Ταρκόφσκι, στη δική μου ακοή, το ερώτημα για το τι ο Θεός, τι ο άνθρωπος και τι το άνάμεσό τους συγκαταλέγεται στα τρέχοντα και το απολύτως εγκόσμια. "Ο άνθρωπος ", λέει, "η κορωνίς της φύσεως", έφτασε στη γη σε σκοπό να μάθει γιατί γεννήθηκε ή γιατί τον έστειλαν εδώ. Και με τη βοήθεια του ανθρώπου γνωρίζει κι ο Δημιουργός τον εαυτό του. Αυτή η πορεία ονομάστηκε "εξέλιξη" και τη συνοδεύει πάντοτε η οδυνηρή διαδικασία της αυτογνωσίας ".

Ο Χριστός στα χιόνια, όπου το μερίδιο της φαντασίας είναι ισοδύναμο με το μερίδιο των εξακριβωμένων στοιχείων, δεν είναι μια εκλογοτεχνισμένη βιογραφία η εργογραφία του Ταρκόφσκι. Είναι η βιογραφία της δικής μου ανάγνωσης ενός έργου που το οργάνωσε η αγωνία για τον άνθρωπο ως δυνατότητα: δυνατότητα ήθους, ποιότητας, προσφοράς, αυτοθυσίας, καλοσύνης.

ΕΙΣΟΔΙΑ

ΝΥΧΤΑ ΠΡΩΤΗ
Δωδεκαετής [ΤΑ ΠΑΙΔΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΙΒΑΝ, 1962]
ΝΥΧΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ
Θεογραφία [ΑΝΤΡΕΪ ΡΟΥΜΠΛΙΟΦ, 1966]
ΝΥΧΤΑ ΤΡΙΤΗ
Σολάρις [ΣΟΛΑΡΙΣ, 1972]
ΝΥΧΤΑ ΤΕΤΑΡΤΗ
Καθρέφτης [Ο ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ, 1975]
ΝΥΧΤΑ ΠΕΜΠΤΗ
Η γυναίκα του Στάλκερ [ΣΤΑΛΚΕΡ, 1979]
ΝΥΧΤΑ ΕΚΤΗ
Προμηθέας αυτοπυρπολούμενος [ΝΟΣΤΑΛΓΙΑ, 1983]
ΝΥΧΤΑ ΕΒΔΟΜΗ
Ένα παιδί [ΘΥΣΙΑ, 1986]

ΕΞΟΔΟΣ / ΠΕΤΡΙΝΟΣ ΧΡΟΝΟΣ
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ-ΕΠΙΜΥΘΙΟ

72 pages, Paperback

First published September 1, 2022

About the author

Γεννήθηκε το 1957 στο Λεσίνι του Μεσολογγίου. Αποφοίτησε από την Οδοντιατρική Αθηνών. Από το 1989 επιμελείται την ανά Τρίτη σελίδα του βιβλίου στην εφημερίδα "Καθημερινή", όπου επίσης δημοσιεύει καθ' εκάστην επιφυλλίδες κοινωνικού και πολιτικού σχολιασμού. Είναι διορθωτής και επιμελητής εκδόσεων. Από το 1980 έχει δημοσιεύσει στις εκδόσεις "Άγρα" τα βιβλία ποίησης "Αλγόρυθμος", "Η εκδρομή της Ευδοκίας", "Ο μέσα πάνθηρας", "Σήματα λυγρά", "Ο μάντης", "Οπόταν πλάτανος", καθώς ένα τόμο δοκιμίων και βιβλιοκριτικών, υπό τον τίτλο "Ενδεχομένως: Στάσεις στην ελληνική και ξένη τέχνη του λόγου". Έχει μεταφράσει, για τον ίδιο εκδοτικό οίκο, τον ελληνιστικό "Επιτάφιο Αδώνιδος του Βίωνος του Σμυρναίου" και τα ποιήματα του τόμου "Επιτάφιος λόγος: αρχαία ελληνικά επιτύμβια επιγράμματα".
Το 2010 βραβεύτηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης για την ποιητική του συλλογή "Ρήματα".

Reviews

[νίκη κωνσταντίνου-σγουρού · Rating 4 out of 5]

«και λέω πως είναι θεία κοινωνία ν’ ακουμπάει το βλέμμα σου σκοτεινιασμένο σε βλέμμα γελαστό»

[Dimitris · Rating 4 out of 5]

Συγκλονιστική λογοτεχνικότατη ελλειπτική γραφή του κου. Μπουκάλα, και μόνο για αυτό το στοιχείο το βιβλιαράκι αξίζει 5 αστέρια. Ζαλίστηκα με το πόσο ωραία και πρωτότυπα γράφει, το είχα αντιληφθεί και στο προηγούμενό του διήγημα, το σπαραχτικό Μηλιά μου αμίλητη (2019).

Φαντάζομαι πόσο πιο πολύ θα το απολάμβανε ένας φανατικός λάτρης του Ταρκόφσκι που έχει εντρυφύσει στις 7 θρυλικές ταινίες του και τις γνωρίζει απ΄έξω. Γιατί δεν πρόκειται για κάποια περιγραφή ή ανάλυση των ταινιών του μεγάλου Σοβιετικού σκηνοθέτη παρά μάλλον για τα εντελώς προσωπικά συναισθήματα και σκέψεις που αυτές δημιούργησαν στον θεατή Μπουκάλα διαμέσω των ετών και χρειάζεται γνώση για να «πιαστείς» και να αναγνωρίσεις σημεία τους που αφήνει να εννοούνται. Εγώ ελάχιστα τα κατάφερα μα θα κατεβάσω τώρα τα παλιά DVD απ΄το ράφι κι ελπίζω να παίζουν.

[Iannis · Rating 5 out of 5]

Υπέροχη, ποιητική, γραφή - συγκινητική ανά σημεία -, ειδικά για τους λάτρεις της δημιουργίας του Αντρέι Ταρκόφσκι όπως εγώ, μα δεν θα έλεγα ότι περιορίζεται μόνο σε αυτό το κοινό.
Σίγουρα θα το διαβάσω πάλι και θα αναζητήσω άλλα έργα του συγγραφέα.

[foteini_dl · Rating 5 out of 5]

Αν δεν γράψει ο θεός Παντελής Μπουκάλας για το σύμπαν του αγίου Αντρέι Ταρκόφσκι, τότε ποιος;

[Stefanos Baziotis · Rating 3 out of 5]

Ἐπειδὴ δὲν εἶναι ξεκάθαρο ἀπ' τὴν παρουσίασι/περιγραφή, γράφω αὐτὴ τὴν κριτικὴ κυρίως γιὰ νὰ αναφέρω πὼς αὐτή δὲν εἶναι μιὰ καλὴ εἰσαγωγὴ στὸν Ταρκόφσκι. Μὲ ἄλλα λόγια, ἄν εἶστε ἀμύητος/η στὴν τέχνη τοῦ Ταρκόφσκι, δὲν πιστεύω ὅτι τὸ συγκεκριμένο βιβλίο μπορεῖ νὰ λειτουργήσῃ ὡς μπούσουλας. Ἀποτελείται κυρίως ἀπὸ διάσκορπες σκέψεις τοῦ συγγραφέα, στὶς ὁποῖες ἐγώ τουλάχιστον δὲν κατάφερα νὰ βρῶ ἰδιαίτερη συνοχή. Ὡστόσο, ἐνδεχομένως νὰ εἶναι ἕνα ἐνδιαφέρον βιβλίο γιὰ αὐτόν ποὺ ἤδη ἔχει βιώσει τὸν Ταρκόφσκι καὶ τὸν ἔχει ἀγγίξει. Μπορεῖ τότε οἱ σκέψεις τοῦ βιβλίου νὰ τοῦ ἠχήσουν γνώριμες καὶ νὰ βρῇ σημεῖο επαφῆς.