Φυγόδικος δεν ήμουν

by Ισμήνη Καρυωτάκη

Στην κεντρική πλατεία μιας πόλης στη Βόρειο Ελλάδα το σμιλευμένο άγαλμα της Αυτής Μεγαλειότητας της Βασίλισσας των Ελλήνων έχει καθαιρεθεί. Στο ίδιο σημείο –στην διαφημιστική πινακίδα του πρώτου κινηματογράφου της πόλης-- ποζάρει γυμνή η Ζωή Λάσκαρη. Το έργο που παίζεται είναι ο ‘’Ο Κατήφορος’’. Αυτή ακριβώς η ιστορική και χρονική συγκυρία τυλίγει σα νήμα τη ζωή και το πεπρωμένο των ηρώων στο Φυγόδικος δεν ήμουν.

Η πόλη βρίσκεται στο Βορρά. Το σπίτι είναι πέτρινο: ριζωμένο στη γη. Οι ένοικοι πολλοί: ριζωμένοι στις εμμονές τους. Η δάφνη τετράψηλη: ριζωμένη στον κήπο. Η νύχτα είναι μία και είναι του Αύγουστου. Οι επισκέπτες είναι δύο: άντρας και γυναίκα. Εραστές. Ο άντρας είναι φυγάς. Η γυναίκα τον έφερε εδώ. Η πόλη, το σπίτι, οι ένοικοι του είναι άγνωστοι. Κανείς δεν τον περιμένει, κανείς δεν τον γνωρίζει, κάθε αγκωνάρι τον καταδιώκει, κάθε ένοικος είναι γι’ αυτόν πυρακτωμένο σίδερο. Η νύχτα είναι μία και είναι του Αύγουστου. Και η γυναίκα είναι κλειδωμένη στο δωμάτιο της. Θα βγει να χτυπήσει την πόρτα του μέσα στη νύχτα; Κάποιος από τους δυο τους πρέπει πάση θυσία να μιλήσει πρώτος στον άλλον. Αν όχι, η μεταξύ τους σχέση θα σκάσει σαν πυριτιδαποθήκη. Ξημερώνει. Ο ήλιος είναι ολοκαίνουργιος, τα σύννεφα τρέχουν και οι δρόμοι ξετυλίγονται. Το αρχοντικό –χάρη στο ανέφικτο της λήθης;-- ξεθάβει μυστικά, αποκαλύπτει λάθη, συγκαλυμμένες ρήξεις, ακλόνητες πεποιθήσεις, βγάζει στο φως μεγάλα λάθη, εύκολα λησμονημένα. Το αρχοντικό κοιτάζει ενοίκους και επισκέπτες στα μάτια, περιμένοντας την αντίδραση τους: Θα συμφιλιωθούν ή θα παραμείνουν ξένοι;

180 pages, Paperback

First published June 29, 2022

About the author

Η Ισμήνη Καρυωτάκη γεννήθηκε στα Ιωάννινα. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Ε.Μ.Π., και σκηνογραφία στην Ecole Nationale des Beaux Arts. Εργάστηκε σαν αρχιτέκτων με την ομάδα του Γ. Κανδύλη (Παρίσι) σε θέματα πολεοδομικού σχεδιασμού και αργότερα (Αθήνα) στην Μελέτη του Πολιτιστικού Κέντρου Αθήνας. Από το 1986 ασχολείται με θέματα περιβαλλοντικού σχεδιασμού και ιδιαίτερα με την προστασία και διαχείριση παρόχθιων και παράκτιων περιοχών.
Το 1997 πραγματοποιείται η πρώτη της ατομική έκθεση ζωγραφικής στην γκαλερί "24", και εκδίδεται το βιβλίο της "Στο σκοτάδι και στο φως λάμνει η ψυχή μου" από τις εκδόσεις "Το Ροδακιό".

Reviews

[Vaso · Rating 4 out of 5]

Σπήλιος και Εριφύλη. Δυο άνθρωποι που τρέχουν να ξεφύγουν, καθένας απ'τους δαίμονες του. Εκείνος φυγάς κι εκείνη μαζί του, στο σπίτι της θείας Φλώρας. Η χρονική περίοδος περίεργη. Ο Σπήλιος παράταιρος απ'όλους, όσο κι αν τον επιβάλει η Εριφύλη. Τα φρονήματα όλων διαφορετικά κι ο Σπήλιος δεν θέλει να μπει σε καλούπι, ούτε καν για εκείνη.

Το πρώτο μέρος το αφηγείται ο Σπήλιος, προσπαθώντας να κρατήσει τις αποστάσεις, αλλά δεν τα καταφέρνει. Η φωνή του μας ταξιδεύει σε εκείνα τα χρόνια τα δύσκολα για κάποιους, όχι για όλους. Μας μιλά για μια χώρα μοιρασμένη, για ανθρώπους που παιδεύτηκαν για λάθος λόγους. Μυστικά, λάθη, πάθη, αντιλήψεις κολλημένες σε ένα παρελθόν που έχει ξεφτίσει.

"Πώς γίνεται, όσο κρατάει ο πόλεμος, εκείνοι που τον κάνουν να αναζητούν με τρέλα την ειρήνη, κι όταν με το καλό τελέψει, με την ίδια τρέλα και στο αψε σβήσε, να ξαναρίχνονται στον πόλεμο;"

[Ρένα Λούνα · Rating 4 out of 5]

Μου ήρθε στο μυαλό μια συζήτηση από παλιά, όπου εγώ έλεγα σε έναν πως, καλά τα διηγήματα, αλλά κάποια φαίνονται σαν μια παραγραφούλα μια σταλιά, δύο επί τρία, με ένα τέλος που χάσκει. Και επειδή ο ίδιος έγραφε τέτοια, σκύβει το κεφάλι χαρούμενος, χωρίς κανέναν πραγματικό λόγο και μου λέει: «σταυροβελονιά!». Προφανώς έδινε εύσημα στον εαυτό του θεωρώντας πως χώρεσε τόσα πολλά, περίτεχνα και σωστά, σε τόση μικρή επιφάνεια χαρτιού. Δεν σχολίασα παραπάνω για να μη μαλώσουμε, ωστόσο νά που έφτασε η μέρα και σκέφτηκα κι εγώ για κάτι, «σταυροβελονιά».

Από πού το πιάνει κανείς; Είναι σύνθετο: η ατομική ιστορία, ο έρωτας, η συλλογική μνήμη της ιστορίας, η πυκνή, ονειρική αφηγηματική δομή. Η αφήγηση κινείται διαρκώς ανάμεσα στο προσωπικό και το πολιτικό, αποδεικνύοντας πως όσο ρευστή είναι η φουσκωμένη κοίτη του Βοϊδομάτη και του Αώου, τόσο ρευστά είναι και τα γεγονότα μας, πάντοτε οι ζωές να τυραννιούνται και να παίρνουν σχήμα από την πολιτική σκηνή.

Η περιοχή της Ηπείρου γίνεται ο μυθικός χώρος που ναι: πέτρα, βουνά, χαράδρες, ποτάμια, φορείς μνήμης. Η ιστορία ξεκινά μια αυγουστιάτικη νύχτα του 1972, μέσα στο κλίμα της δικτατορίας. Ο Σπήλιος, ένας αριστερός αγωνιστής που έχει αποφυλακιστεί προσωρινά για λόγους υγείας ύστερα από σκληρά βασανιστήρια, προσπαθεί να διαφύγει μαζί με την αγαπημένη του Εριφύλη. Πάντως, ενώ «Φυγόδικος δεν ήταν», η πολιτική πραγματικότητα τον τοποθετεί ουσιαστικά σε θέση διαρκούς καταδίωξης. Η απόπειρα φυγής τους μέσα από την άγρια φύση της Ηπείρου, μέσα σε καταιγίδα, στη φουσκωμένη κοίτη του Βοϊδομάτη και του Αώου, αποτυγχάνει, και το ζευγάρι καταλήγει στο πανέμορφο, άκρως συμβολικό, αρχοντικό της θείας Φλώρας.

Από αυτό το σημείο η αφήγηση αρχίζει να διευρύνεται χρονικά και ιστορικά. Κάτι την πιάνει τη νύχτα του 1972 και αρχίζει να συνομιλεί με μια άλλη αυγουστιάτικη νύχτα, εκείνη του 1948, όταν μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού έπεσαν στη χαράδρα του Χάρου στον Γράμμο κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. Έτσι το μυθιστόρημα δημιουργεί τα ιστορικά του ανθρώπινα καθρεφτίσματα, όπου το ένα τραύμα κοιτάει τον εαυτό μέσα στο άλλο, με τον ίδιο τρόπο που ένας στρατιώτης κοιτάει τη σφαίρα μέσα στη σάρκα του συμπολεμιστή του.

Μάλλον ταιριαστή εικόνα, εάν σκεφτεί κανείς το επαναλαμβανόμενο μοτίβο: γυμνό σώμα, κάποια ντροπή (η κοπέλα κρύβεται πίσω του), η βία, αλλά και η επιθυμία (για τόσα πολλά).

Το αρχοντικό λειτουργεί ως συμβολικός χώρος μιας εποχής, όπου συγκρούονται τα αξιακά συστήματα και οι κοινωνικές ταυτότητες. Η βασιλόφρων οικογένεια της Εριφύλης και ο πολιτικός κρατούμενος, αριστερός ακτιβιστής, όπου κουβαλάει στο σώμα του την κρατική βία και την πολιτική καταδίωξη.

Ενώ η αφήγηση εκκινεί από τη φωνή του Σπήλιου, σιγά σιγά γίνεται σαφές ότι το κέντρο βάρους της ιστορίας βρίσκεται στις γυναικείες μορφές. Η Εριφύλη είναι ανθρώπινη: σαν να υπήρξε, συνεπώς δεν εξυπηρετεί μια θέση, ένα κενό, αλλά σχεδιαάστηκε μαζί με τις αντιφάσεις της. Ανήκει σε βασιλόφρονα οικογένεια, ερωτεύεται έναν πολιτικό αντιφρονούντα, άλλοτε είναι ευγενική και συμμορφωμένη με τις κοινωνικές συμβάσεις, άλλοτε ελεύθερη και καλλιτέχνιδα. Φυσικά η Εριφύλη σχεδιάστηκε από τη συγγραφέα έτσι, επειδή είχε για να μοιάσει: Η θεία Φλώρα είναι μια εξίσου σύνθετη μορφή. Πιστή στη μοναρχία και στις παραδοσιακές αξίες, αλλά με αντιφατικές επιλογές (βοήθησε κατά τον Εμφύλιο τους τραυματίες στρατιώτες ανεξαρτήτως πολιτικής πλευράς). Μάλλον το πιο «δυνατό» είναι η σχέση Εριφύλης και Φλώρας - σε σημεία μου ήρθε στο μυαλό η Μπερλίν με τις ανηψιές και θείες.

Πίσω στο ζευγάρι, ο έρωτας ως δύναμη διαφυγής και επιβίωσης αποτελεί τον κινητήριο άξονα της ιστορίας, ξεκάθαρα ως ενόρμηση ζωής (ακόμα και μεταφυσικά υπάρχει η ανάγκη για ζωή στα ονειρικά σύμβολα της κοπέλας), αλλά και ως πολιτική ταυτότητα, παρέα με τον ρομαντισμό. Έτσι κυριαρχεί η αντίσταση απέναντι σε κάθε μορφή εγκλεισμού: πολιτικού, κοινωνικού ή οικογενειακού. Σκεπτόμενη αυτά, η συγκίνηση που προφτάνει τον αναγνώστη είναι τίμια: η συγγραφέας δεν πέφτει στο μελό παρά τις τόσες ευκαιρίες.

Πολλά ακόμα θα λέγε καμία, αλλά κρατάω το «σταυροβελονιά».

[Vasiliki Vakaki]

Το κυριότερο πλεονέκτημα της Καρυωτάκη σε αυτό το βιβλίο είναι αναμφίβολα η γραφή της. Κινείται με ελευθερία, έχει πλούτο, έχει ρυθμό που σε παρασέρνει, θα μπορούσε να γράφει ακόμη και εντελώς ακατανόητα πράγματα η Ισμήνη και πάλι να κρατά το ενδιαφέρον του αναγνώστη με το ρυθμό της.
Η αφήγηση είναι εξίσου ελεύθερη, δεν με βρίσκει όμως εξίσου σύμφωνη με τις επιλογές της. Σαν ένα ρεύμα όπου όλα παρασύρονται και τίποτα δεν στέκεται, το βάρος δεν πέφτει πουθενά. Το δεύτερο μέρος ακυρώνει το πρώτο και νομίζεις ότι διαβάζεις άλλο βιβλίο.
Ωραία η αρχική σκηνή με τους δύο φυγάδες, με τη φύση και τα στοιχεία να πρωταγωνιστούν. Ωραία και η αντίστιξη στη συνέχεια με το σπίτι της Φλώρας. Ενδιαφέρουσα συνθήκη η συνάντηση των αντιθέτων πεποιθήσεων όχι σε κάποια αντιπαράθεση αλλά σε πλαίσιο φιλοξενίας και συνεστίασης.
Τον θάνατο του Σπήλιου μάς τον παρουσιάζει ξαφνικά και μας αιφνιδιάζει, καθώς το βιβλίο δεν έχει κάποιο άλλο δείγμα μεταφυσικού στοιχείου. Από εκείνο το σημείο και πέρα εμφανίζονται διαρκώς νέα στοιχεία και ανατροπές σκηνικών -η Εριφύλη αρρωσταίνει, ξαφνικά μαθαίνουμε ότι έχει και παιδί μαζί του, η Εριφύλη σε μοναστήρι και πάει λέγοντας.
Στο δεύτερο μέρος η Φλώρα με την Εριφύλη βρίσκονται σε ένα σκηνικό οικειότητας και εξομολόγησης και η αφήγηση αλλάζει εντελώς. Δεν μιλάμε πλέον για πολιτική, κρατούμενους, πολέμους, πρωταγωνιστές βασιλόφρονες και μη αλλά για την αντίθεση της σεμνότητας και της θρησκευτικής προσκόλλησης στην ιδέα της αγνότητας με τη λαγνεία και τα ένοχα “αμαρτωλά” μυστικά των γυναικών. Αυτό το κομμάτι δεν με έπεισε γιατί μέσα μου δεν είναι ισχυρός αυτός ο διαχωρισμός. Βλέπω την σαρκική επιθυμία σαν κάτι το φυσιολογικό και την ιδέα της αγνότητας σαν μία μάταιη προσπάθεια κατάπνιξής της που το μόνο που μπορεί να καταφέρει είναι να γεμίσει με ενοχές, κυρίως στις γυναίκες. Επίσης κρίνω αρνητικά το ότι μας απομακρύνει από το θέμα του πρώτου μέρους του βιβλίου, ο μόνος συνδετικός κρίκος με το οποίο είναι ίσως η αντικατάσταση του αγάλματος της Φρειδερίκης (ωραίο το Φρίκη!) από την σκανδαλιστική εικόνα της Λάσκαρη.
Συνολικά επικροτώ την προσπάθεια της συγγραφέως, ήταν ένα βιβλίο γραμμένο με ελευθερία που αγνόησε αφοπλιστικά πολλά στεγανά της γραφής και της αφήγησης αναλαμβάνοντας το όποιο ρίσκο. Με άφησε ομολογουμένως προβληματισμένη να ψάχνω σημεία συνοχής. Θα ήθελα πολύ να ακούσω την ίδια τη συγγραφέα να μιλάει για αυτό.
Σημείωση: Από τις κριτικές που διάβασα μετά την ανάγνωση του βιβλίου συγκράτησα τη λέξη “φυγόκεντρος”. Έτσι ακριβώς κινείται η συγγραφέας, αντι να προσανατολίζεται συνεχώς προς ένα κεντρικό θέμα, αφήνεται ελεύθερη να κινηθεί προς όποια κατεύθυνση την οδηγήσει ο συνειρμός της και οι προβληματισμοί της.
Δεν παλεύει για να καταρρίψει τα στεγανά και τα διάφορα πρέπει, κινείται σαν να αγνοεί παντελώς την ύπαρξή τους.

[Xenia Germeni · Rating 5 out of 5]

Στις 2 Γενάρη αργά ξεκίνησα τις πρώτες σελίδες του "Φυγοδικου" ήθελα να ξενύχτησω αλλά η δουλειά μου δεν μου το επιτρέπει. Όμως το κείμενο με "εδεσε". Η φωνή του Σπήλιου ήταν μέσα στο σπίτι και με προκαλούσε να τον ακολουθήσω μαζί με την Εριφυλη στα βουνά, σε περάσματα, ΚΤΕΛ, στο σπίτι της θείας Φλωρας και εντός της Ιστορίας της Ελλάδας που ακόμα τρώει τα "παιδιά" της. Ενα ανάγλυφο ταπισερι που σε ρουφα εντός του θησαυρός λέξεων, ροής, ηρώων, γεύσεων, συναισθημάτων, μυρωδιων και Ιστορίας. Ο Σπήλιος και η Εριφυλη τόλμησαν όπως κάνουν δύο άνθρωποι-που αν και διαφορετικοι- να ζήσουν με πάθος και να μπουν στα όνειρα και στις σκέψεις ο ένας του άλλου. Όπως λέγει ο Σπήλιος στην αρχή "...ίσως όσα κρύβουμε από το άλλο μας μισό να του τα μαρτυραει-ξέρω γω-κανενα απ'τα μαγνητικα κύματα". ΥΓ όταν τελείωσα εχθές το βιβλίο έμαθα την τραγική είδηση του θανάτου του Νότη Μαυρουδη. Περίμενα λίγο γιατί το βιβλίο και η είδηση μου έμπλεξαν τα συναισθήματα. Ωστόσο άκουσα ένα μουσικο κομμάτι του Νοτη Μαυρουδη, που πιστεύω ότι Σπήλιος και Εριφυλη θα το άφηναν να ακουστεί από το ραδιοφωνακι.

[Anastasia Kay · Rating 2 out of 5]

Η αλήθεια είναι ότι η συγγραφέας γράφει όμορφα, ο τρόπος που κυλά η ιστορία της μέσα από της λέξεις σε κεντρίζει και σε παρασέρνει.
Όμως το περιεχόμενο του βιβλίου έμεινε ένα ερωτηματικό για μένα.