What do you think?
Rate this book
变革与习俗：我们时代面临的挑战
本书是汤因比一部极富使命感的著作。写于20世纪60年代。针对当时世界存在的问题，如军备竞赛造成的人类毁灭威胁、全球人口激增、宗教纷争以及过度开发造成的环境破坏等，汤因比从人类的习惯是否能改变入手，通过以往历史的分析和研究，他指出，与天性不同，人类的习惯在面临无法逃避的选择时是可以改变的。这种改变可能是痛苦的，但在面临自我毁灭的危险时人类会选择痛苦的改变。
- GenresHistory
230 pages, Hardcover
First published January 1, 1966
2 people are currently reading
160 people want to read
About the author
Arnold J. Toynbee
692 books521 followersNot the same as Arnold Toynbee, economist and nephew of Arnold Joseph Toynbee
British educator Arnold Joseph Toynbee noted cyclical patterns in the growth and decline of civilizations for his 12-volume Study of History (1934-1961).
He went to Winchester college and Balliol college, Oxford.
During both world wars, he worked for the foreign office. He additionally published Nationality and the War (1915), The Armenian Atrocities: The Murder of a Nation (1915), The German Terror in France: An Historical Record (1917), and Turkey, a Past and a Future (1917). He attended the peace conference of Paris in 1919 as a delegate.
From 1919 to 1924, Arnold J. Toynbee served as professor of modern Greek and Byzantine at King's college, London. From 1925, Oxford University Press published The Survey of International Affairs under the auspices of the royal institute of international affairs, and Toynbee, professor, oversaw the publication. From 1925, Toynbee served as research professor and director at the royal institute of international affairs. He published The Conduct of British Empire Foreign Relations since the Peace Settlement (1928).
His first marriage to Rosalind Murray produced three sons and ended in divorce in 1946. Toynbee, professor, then married Veronica M. Boulter, his research assistant. He published Civilization on Trial (1948).
Toynbee served as research professor and director at the royal institute of international affairs until 1955.
People published best known lectures of Toynbee, professor, in memory of Adam Gifford as An Historian's Approach to Religion (1956). His massive work examined development and decay. He presented the rise and fall rather than nation-states or ethnic groups. According to his analysis, the welfare depends on ability to deal successfully with challenges.
He also published Democracy in the Atomic Age (1957), Christianity among the Religions of the World (1958), and Between Niger and Nile (1965).
He died in York, North Yorkshire, England.
British educator Arnold Joseph Toynbee noted cyclical patterns in the growth and decline of civilizations for his 12-volume Study of History (1934-1961).
He went to Winchester college and Balliol college, Oxford.
During both world wars, he worked for the foreign office. He additionally published Nationality and the War (1915), The Armenian Atrocities: The Murder of a Nation (1915), The German Terror in France: An Historical Record (1917), and Turkey, a Past and a Future (1917). He attended the peace conference of Paris in 1919 as a delegate.
From 1919 to 1924, Arnold J. Toynbee served as professor of modern Greek and Byzantine at King's college, London. From 1925, Oxford University Press published The Survey of International Affairs under the auspices of the royal institute of international affairs, and Toynbee, professor, oversaw the publication. From 1925, Toynbee served as research professor and director at the royal institute of international affairs. He published The Conduct of British Empire Foreign Relations since the Peace Settlement (1928).
His first marriage to Rosalind Murray produced three sons and ended in divorce in 1946. Toynbee, professor, then married Veronica M. Boulter, his research assistant. He published Civilization on Trial (1948).
Toynbee served as research professor and director at the royal institute of international affairs until 1955.
People published best known lectures of Toynbee, professor, in memory of Adam Gifford as An Historian's Approach to Religion (1956). His massive work examined development and decay. He presented the rise and fall rather than nation-states or ethnic groups. According to his analysis, the welfare depends on ability to deal successfully with challenges.
He also published Democracy in the Atomic Age (1957), Christianity among the Religions of the World (1958), and Between Niger and Nile (1965).
He died in York, North Yorkshire, England.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 6 of 6 reviews
April 20, 2020
Boring summary of ancient history was not what I expected when I saw this title. Especially, the first three chapters were irrelevant – he could have summarized them in one condensed preface or introductory chapter. Whenever convenient, Toynbee also alludes to biblical and theological concepts, but at the same time adheres to evolutionary theory to explain human history. His thinking is clearly influenced by Christianity (not that this is a problem) but it makes some of his arguments sound less convincing to some readers. I like it personally… and some of his assertions will prove quite prophetic – especially concerning the need for one, unified global government.
The ending, the last page… it was a surprise!
The ending, the last page… it was a surprise!
January 2, 2020
Στο βιβλίο αυτό ο μεγάλος Άγγλος ιστορικός και στοχαστής, εκφράζει τους προβληματισμούς του γύρω από τα καυτά προβλήματα της εποχής του και ταυτόχρονα διερευνά τις προοπτικές για το μέλλον της ανθρωπότητας. Το βιβλίο είναι γραμμένο το 1965 στη σκιά του ψυχρού πολέμου και της πυρηνικής απειλής και συνεπώς διαπνέεται από την αγωνία μπροστά στον [τότε μεγάλο] κίνδυνο ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος.
Ο Τόϋνμπη θεωρεί ότι η μόνη εναλλακτική έναντι ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος είναι η προσέγγιση μεταξύ των λαών, κάτι που μπορεί να συμβεί μόνο στα πλαίσια ενός παγκόσμιου κράτους, το οποίο θα λειτουργήσει ενωτικά και σταθεροποιητικά στην ανθρωπότητα.
Πολλά ήσαν τα επίδοξα παγκόσμια κράτη στο παρελθόν. Ο Τόϋνμπη εξετάζει τα κυριότερα από αυτά, αρχίζοντας από την αυτοκρατορία των Σουμερίων και το βασίλειο της Αιγύπτου μέχρι τη ρωμαϊκή και την κινεζική αυτοκρατορία. Μολονότι κανένα δεν κατάφερε να συμπεριλάβει ολόκληρη την ανθρωπότητα στην επικράτειά του, εν τούτοις όλα τους διήρκεσαν για μακρόχρονες περιόδους, εξασφαλίζοντας με τον ένα ή τον άλλο τρόπο την ειρήνη και την ασφάλεια στους υπηκόους τους. Στο σημείο αυτό επισημαίνεται η έντονη αντίδραση των κρατών της Δύσης, από τον Μεσαίωνα και μετά, σε οποιαδήποτε ενοποιητική απόπειρα.
Ποιοι όμως είναι οι παράγοντες εκείνοι που λειτουργούν διασπαστικά και ποιοι εκείνοι που λειτουργούν ενωτικά στους ανθρώπους;
Διασπαστικά λειτουργούν ο εθνικισμός και ο ρατσισμός. Τα δύο μεγάλα αυτά κακά κρατούν διασπασμένους τους ανθρώπους και ευθύνονται για τους καταστροφικούς πολέμους. Ο Τόϋνμπη εκφράζει την ελπίδα ότι στο μέλλον θα θα επικρατήσει ο κοσμοπολιτισμός. Το μέλλον της ανθρωπότητας βασίζεται στον αλληλοσεβασμό, στην ανεκτικότητα και στην προσέγγιση μεταξύ των διαφορετικών ομάδων. Πρέπει να μάθουμε να ανεχόμσατε, να υποχωρούμε-ακόμα και να υπομένουμε - είτε μας αρέσει είτε όχι, δηλώνει κατηγορηματικά. Και σαρκάζοντας τον αντικομουνισμό της εποχής του, παροτρύνει όποιον δηλώνει πως προτιμά να πεθάνει παρά να γίνει κομμουνιστής [το γνωστό σύνθημα “better dead than red”], να το κάνει-αλλά να το κάνει μόνος του: μπορεί κάλλιστα να αυτοκτονήσει και μάλιστα με στυλ, κόβοντας τις φλέβες του στο λουτρό του, όπως οι Ρωμαίοι ευγενείς, αρκεί να μην πάρει και άλλους ανθρώπους στο λαιμό του...
Κατά τον Τόϋνμπη ο εθνικισμός και κατ’ επέκταση ο ρατσισμός είναι κατάλοιπα του μακρινού παρελθόντος, όταν οι άνθρωποι, περιπλανιόνταν στη φύση χωρισμένοι σε ομάδες προς αναζήτηση τροφής. Κάτω από αυτό το πρίσμα ερμηνεύονται και οι πολεμικές συγκρούσεις, οι οποίες ανάγονται στην αρχέγονη διαμάχη ανθρώπινων ομάδων για την επιβίωση. Η τάση δηλαδή της προσκόλλησης στη φυλή και αργότερα στην κοινότητα, η τάση διαχωρισμού των ανθρώπινων κοινοτήτων και η μεταξύ τους εχθρότητα, είναι συνήθειες επίκτητες και κρατούν από την εποχή του αιματηρού ανταγωνισμού στη διεκδίκηση του περιβάλλοντος όπου υπήρχε η τροφή. Αν όμως οι τάσεις αυτές δεν είναι εγγενείς αλλά επίκτητες, τότε είναι δυνατόν να εξαλειφθούν. Αυτό είναι και το μεγάλο ερώτημα στο οποίο επιχειρεί να απαντήσει το βιβλίο: πώς είναι δυνατό να απαλλαγούμε από τις «κακές» μας συνήθειες, που διατηρούμε για χιλιετηρίδες, ώστε να αποτραπεί η επικείμενη εξαφάνιση του Ανθρώπου.
Στο σημείο αυτό ο Τόϋνμπη εξετάζει τα στοιχεία εκείνα που λειτουργούν ενωτικά στο ανθρώπινο γένος. Το πρώτο και βασικότερο είναι οι έξι ανώτερες θρησκείες. Το κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι αναλαμβάνουν να μεσολαβήσουν ανάμεσα στο άτομο και στο επέκεινα. Στόχος τους είναι να φέρουν το άτομο σε επαφή με την υπέρτατη πνευματική πραγματικότητα. Προσφέρουν έναν οδηγό ζωής, μια μεγάλη παρηγοριά από τα βάσανα της ζωής. Επί πλέον εξυψώνουν το άτομο θέτοντάς το στο επίκεντρο της διδασκαλίας τους σε αντίθεση με τις ολοκληρωτικές ιδεολογίες [κομμουνισμός, εθνικισμός κ.λπ.] οι οποίες το περιθωριοποιούν και το εκμηδενίζουν. Είναι γνωστή εξ άλλου η ιδιαίτερη ευαισθησία του Τόϋνμπη προς την θρησκεία και η βασική θέση του ότι ο άνθρωπος είναι αδύνατο να ζήσει χωρίς αυτήν. Τις απόψεις του επ αυτού τις έχει αναπτύξει και σε ξεχωριστό βιβλίο. Εδώ υπογραμμίζει τα ενωτικά χαρακτηριστικά των μεγάλων παγκόσμιων θρησκειών και τη δυνατότητά τους να αποτελέσουν τον συνδετικό ιστό ενός οικουμενικού κράτους. Το πρόβλημα όμως είναι ότι η ιστορία είναι γεμάτη άγριους και εξοντωτικούς θρησκευτικούς πολέμους, που προκλήθηκαν ακριβώς από τις ανώτερες θρησκείες. Σε μια προσπάθεια να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα ο Τόϋνμπη φθάνει στο σημείο να προτείνει την απαλλαγή των θρησκειών από το «κοντόφθαλμο» δόγμα τους, τα οποίο ευθύνεται για τον τυφλό φανατισμό και τις θρησκευτικές συγκρούσεις. Κάτι τέτοιο φυσικά είναι αδύνατο διότι αντίκειται στην ίδια τη φύση της θρησκείας, η οποία βασίζεται στο εξωλογικό και μεταφυσικό δόγμα. Απογυμνωμένη από αυτό η θρησκεία χάνει το νόημά της και μετατρέπεται σε ηθικοπλαστική δοξασία. Και ως τέτοια είναι αδύνατο να διαδραματίσει τον ρόλο που θέλει να της προσδώσει ο Τόϋνμπη. Δυστυχώς στο σημείο αυτό βρίσκεται η μεγαλύτερη αδυναμία του βιβλίου. Και είναι εντυπωσιακό πώς ένα τόσο οξύ πνεύμα της εμβέλειας του Τόϋνμπη εξέφρασε έναν τόσο αφελή συλλογισμό. Ας προχωρήσουμε όμως στους άλλους δύο ενοποιητικούς παράγοντες. Πρόκειται για την τεχνολογία [της οποίας η τεράστια ενοποιητική δύναμη είναι προφανής] και για την διασπορά. Με τον όρο αυτό ο Τόϋνμπη χαρακτηρίζει ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπινων ομάδων διεσπαρμένων σε διάφορα σημεία της υφηλίου, οι οποίες έχουν αναπτύξει δεσμούς μεταξύ τους. Οι ομάδες αυτές προέκυψαν είτε από μαζικές μεταναστεύσεις [π.χ. εκτοπισμένοι πληθυσμοί λόγω πολέμων ή θρησκευτικών διώξεων], είτε εξ αιτίας της μετανάστευσης προς εξεύρεση καλύτερων συνθηκών ζωής κ.λπ. Δεν τις συνδέουν φυλετικά ή εθνικά χαρακτηριστικά, αλλά κοινές αντιλήψεις και ιδέες. Σε αυτές τις «διασπορές» στηρίζει πολλές ελπίδες: “…concomitantly we may expect to see the hold of Worlds decrease as the hold of the diasporas increases.”
Έτσι λοιπόν ο «θαυμαστός καινούργιος κόσμος» του Τόϋνμπη θα χαρακτηρίζεται από ένα παγκόσμιο κράτος όπου οι άνθρωποι θα ζουν σε γενικές γραμμές αρμονικά. Αναφέρει χαρακτηριστικά:
We can foresee a world knit ever more closely together by the continuing advance of technology, in which human beings local state will have, not the first claim on his loyalty but the third. The first will be allegiance to the world state [and mankind as a whole] the second will be given to the diasporas. His allegiance to his local community will be subordinate.
Σε ένα τέτοιου τύπου κράτος ο ρατσισμός και ο εθνικισμός θα αποτελούν περισσότερο προσωπική εκκεντρικότητα, παρά ιδεολογία.
Αυτές είναι σε γενικές γραμμές οι απόψεις του. Όλα τα παραπάνω τα περιγράφει δυστυχώς με το χαρακτηριστικό ακαδημαϊκό του ύφος το οποίο πολλές φορές γίνεται φλύαρο και κουραστικό. Τα επιχειρήματά του τα διανθίζει συχνά με αποσπάσματα από την Αγία Γραφή και με σωρεία ιστορικών παραδειγμάτων, πολλά από τα οποία επαναλαμβάνονται. Αναφέρεται επανειλημμένα στην κοινωνία των Σουμερίων και στο κατακερματισμένο κράτος τους το οποίο αντιδιαστέλλει με το ενοποιημένο κράτος των Αιγυπτίων. Προκειμένου να στηρίξει τις θέσεις του ταλαιπωρεί τον αναγνώστη με μακροσκελείς περιγραφές και εξαντλητικές αναλύσεις. Περιγράφει την εξέλιξη της χριστιανικής θρησκείας από την εποχή του Μ. Κωνσταντίνου μέχρι το τέλος των Θρησκευτικών Πολέμων της Μεταρρύθμισης, με μόνο σκοπό να καταδείξει ότι το ανθρώπινο πνεύμα έστω και μετά από χίλια τριακόσια χρόνια πέτυχε επιτέλους να σπάσει τα πνευματικά δεσμά που του επέβαλε ο χριστιανισμός και να αναδυθεί ελεύθερο ξανά, στο τέλος του τριακονταετούς πολέμου. Τι θα είχε συμβεί, διερωτάται, αν στη μεγάλη σύγκρουση μεταξύ εθνικών και χριστιανών οι αντίπαλοι είχαν χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα; Προφανώς ένα ολοκαύτωμα απαντά-και είναι ευτύχημα που οι αντίπαλοι δεν τα διέθεταν. Αντίθετα, παρά το βαρύ τίμημα της χιλιόχρονης υποταγής του σε μια θρησκευτική δικτατορία, το ανθρώπινο πνεύμα τελικά απελευθερώθηκε. Χρειαζόμαστε επομένως υπομονετικά χέρια προκειμένου να λύνουμε τους γόρδιους δεσμούς αντί να τους κόβουμε, συμπεραίνει ο Τόϋνμπη. Στ’ αλήθεια μόνον ένας Τόϋνμπη θα μπορούσε να διατυπώσει το αυτονόητο μέσα από μια τόσο σύνθετη και εξεζητημένη συλλογιστική!
Το πάθος του για παραλληλισμούς και αναλογίες αγγίζει τα όρια της υπερβολής. Η θεοποίηση των Ρωμαίων Αυτοκρατόρων παραλληλίζεται με τον θεσμό των Φαραώ. Το ύστερο Αββασιδικό Χαλιφάτο, χρησιμοποιείται ως παράδειγμα επιτυχημένου οικουμενικού κράτους, ενώ ο σύγχρονος Δυτικός κόσμος συγκρίνεται με την Ελλάδα στις παραμονές του Πελοποννησιακού πολέμου. Η κατάρα της αρχαίας Ελλάδας ήταν ο κατακερματισμός της σε πολλές ανταγωνιστικές πόλεις-κράτη καθώς και η νοοτροπία των Ελλήνων να διαχωρίζουν τους εαυτούς τους από τους «άλλους».
Ορισμένες απόψεις του παρουσιάζουν ενδιαφέρον, όπως η σύγκριση της Κίνας με τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και με την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, αφήνοντας να εννοηθεί ότι η χώρα αυτή, με την πλούσια ιστορία και την μακρόχρονη ενοποιητική παράδοση θα διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στο μέλλον. Γενικά η Κίνα μοιάζει να προκαλεί δέος στον Τόϋνμπη. Ο εθνικισμός της τον απωθεί και τον τρομάζει, αλλά η ιστορία της, τα ενοποιητικά χαρακτηριστικά του κράτους της, φαίνεται πως τον γοητεύουν. Την βλέπει σαν ένα επίδοξο παγκόσμιο κράτος-κάτι που μέχρι στιγμής δεν έχει επιβεβαιωθεί...
Το βιβλίο τελειώνει επαναλαμβάνοντας τις προτροπές για προσέγγιση, κατανόηση και ανεκτικότητα. Όπως υπογραμμίζει χαρακτηριστικά, οι ηθικοπλαστικές συστάσεις του απευθύνονται προς τον Δυτικό άνθρωπο, αφού αυτός διατρέχει τον μεγαλύτερο κίνδυνο να εκτραπεί και να προκαλέσει την μεγάλη καταστροφή.
Παρά το γεγονός ότι ο Τόϋνμπη θεωρείται σήμερα μάλλον ξεπερασμένος, φαίνεται ότι, κατά παράδοξο τρόπο, οι περισσότερες από τις προτροπές του έχουν εισακουσθεί.
Όταν ο Τόϋνμπη έγραφε το βιβλίο αυτό, ο εθνικισμός και ο ρατσισμός ήσαν κυρίαρχοι στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη. Στη Νότια και Νοτιοδυτική Αφρική ίσχυε το καθεστώς του Απαρτχάϊντ. Ο νόμος περί φυλετικών διακρίσεων είχε καταργηθεί μόλις το 1964 στις Η.Π.Α. και οι φυλετικές διακρίσεις εξακολουθούσαν να ισχύουν άτυπα για τουλάχιστον μία δεκαετία ακόμη. Σήμερα όλα αυτά έχουν αλλάξει. Στ’ αλήθεια ο Δυτικός Άνθρωπος στον οποίο απευθυνόταν το «Change and Habit» ακολουθεί κατά γράμμα τις παραινέσεις του: οι Δυτικές κοινωνίες επιδιώκουν να είναι ανοικτές προς όλες τις εθνικές, φυλετικές και κοινωνικές ομάδες. Η αποδοχή της ετερότητας και η διαλλακτικότητα κερδίζουν συνεχώς έδαφος έναντι της μισαλλοδοξίας. Ο εθνικισμός αντιμετωπίζεται με καχυποψία και ο ρατσισμός με εχθρότητα. Και αν, παρά τις προσδοκίες ορισμένων σύγχρονων στοχαστών, το παγκόσμιο κράτος του Τόϋνμπη δεν έχει δημιουργηθεί, έχει ωστόσο αποτραπεί ο άμεσος κίνδυνος ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος, ενώ για πρώτη φορά στην ιστορία της η Ευρώπη βαδίζει αποφασιστικά στην ολοκλήρωση της ενοποίησής της. Και μάλιστα μιας ενοποίησης όπως σχεδόν θα την επιθυμούσε ο Τόϋνμπη: όχι μόνον οικονομικής, μα και πολιτικής και πολιτισμικής, με έμφαση στις Αρχές του Διαφωτισμού, ανοιχτής στις «έξωθεν» επιδράσεις και προσμίξεις, απολύτως αντίθετης προς το διχαστικό πνεύμα της ελληνικής πόλης–κράτους που τόσο είχε στηλιτεύσει ο Τόϋνμπη.
Κλείνοντας, δεν μπορώ παρά να επισημάνω την αντίφαση που παρατηρείται ανάμεσα στο συγκεκριμένο βιβλίο και στο magnum opus του Τόϋνμπη, την περίφημη «Σπουδή της Ιστορίας» του. Στο έργο αυτό, όπου εξετάζεται η γέννηση, η εξέλιξη και η παρακμή των πολιτισμών, το παγκόσμιο κράτος θεωρείται ως το τελευταίο στάδιο ενός πολιτισμού πριν από την τελική του κατάρρευση. Το να προτείνεται τώρα ως η μοναδική λύση επιβίωσης της ανθρωπότητας είναι τουλάχιστον αντιφατικό και δικαιώνει σε ένα βαθμό όσους τον κατηγορούν ότι χρησιμοποιεί αυθαίρετα τα ιστορικά περιγράμματα που ο ίδιος δημιούργησε.
Ο Τόϋνμπη θεωρεί ότι η μόνη εναλλακτική έναντι ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος είναι η προσέγγιση μεταξύ των λαών, κάτι που μπορεί να συμβεί μόνο στα πλαίσια ενός παγκόσμιου κράτους, το οποίο θα λειτουργήσει ενωτικά και σταθεροποιητικά στην ανθρωπότητα.
Πολλά ήσαν τα επίδοξα παγκόσμια κράτη στο παρελθόν. Ο Τόϋνμπη εξετάζει τα κυριότερα από αυτά, αρχίζοντας από την αυτοκρατορία των Σουμερίων και το βασίλειο της Αιγύπτου μέχρι τη ρωμαϊκή και την κινεζική αυτοκρατορία. Μολονότι κανένα δεν κατάφερε να συμπεριλάβει ολόκληρη την ανθρωπότητα στην επικράτειά του, εν τούτοις όλα τους διήρκεσαν για μακρόχρονες περιόδους, εξασφαλίζοντας με τον ένα ή τον άλλο τρόπο την ειρήνη και την ασφάλεια στους υπηκόους τους. Στο σημείο αυτό επισημαίνεται η έντονη αντίδραση των κρατών της Δύσης, από τον Μεσαίωνα και μετά, σε οποιαδήποτε ενοποιητική απόπειρα.
Ποιοι όμως είναι οι παράγοντες εκείνοι που λειτουργούν διασπαστικά και ποιοι εκείνοι που λειτουργούν ενωτικά στους ανθρώπους;
Διασπαστικά λειτουργούν ο εθνικισμός και ο ρατσισμός. Τα δύο μεγάλα αυτά κακά κρατούν διασπασμένους τους ανθρώπους και ευθύνονται για τους καταστροφικούς πολέμους. Ο Τόϋνμπη εκφράζει την ελπίδα ότι στο μέλλον θα θα επικρατήσει ο κοσμοπολιτισμός. Το μέλλον της ανθρωπότητας βασίζεται στον αλληλοσεβασμό, στην ανεκτικότητα και στην προσέγγιση μεταξύ των διαφορετικών ομάδων. Πρέπει να μάθουμε να ανεχόμσατε, να υποχωρούμε-ακόμα και να υπομένουμε - είτε μας αρέσει είτε όχι, δηλώνει κατηγορηματικά. Και σαρκάζοντας τον αντικομουνισμό της εποχής του, παροτρύνει όποιον δηλώνει πως προτιμά να πεθάνει παρά να γίνει κομμουνιστής [το γνωστό σύνθημα “better dead than red”], να το κάνει-αλλά να το κάνει μόνος του: μπορεί κάλλιστα να αυτοκτονήσει και μάλιστα με στυλ, κόβοντας τις φλέβες του στο λουτρό του, όπως οι Ρωμαίοι ευγενείς, αρκεί να μην πάρει και άλλους ανθρώπους στο λαιμό του...
Κατά τον Τόϋνμπη ο εθνικισμός και κατ’ επέκταση ο ρατσισμός είναι κατάλοιπα του μακρινού παρελθόντος, όταν οι άνθρωποι, περιπλανιόνταν στη φύση χωρισμένοι σε ομάδες προς αναζήτηση τροφής. Κάτω από αυτό το πρίσμα ερμηνεύονται και οι πολεμικές συγκρούσεις, οι οποίες ανάγονται στην αρχέγονη διαμάχη ανθρώπινων ομάδων για την επιβίωση. Η τάση δηλαδή της προσκόλλησης στη φυλή και αργότερα στην κοινότητα, η τάση διαχωρισμού των ανθρώπινων κοινοτήτων και η μεταξύ τους εχθρότητα, είναι συνήθειες επίκτητες και κρατούν από την εποχή του αιματηρού ανταγωνισμού στη διεκδίκηση του περιβάλλοντος όπου υπήρχε η τροφή. Αν όμως οι τάσεις αυτές δεν είναι εγγενείς αλλά επίκτητες, τότε είναι δυνατόν να εξαλειφθούν. Αυτό είναι και το μεγάλο ερώτημα στο οποίο επιχειρεί να απαντήσει το βιβλίο: πώς είναι δυνατό να απαλλαγούμε από τις «κακές» μας συνήθειες, που διατηρούμε για χιλιετηρίδες, ώστε να αποτραπεί η επικείμενη εξαφάνιση του Ανθρώπου.
Στο σημείο αυτό ο Τόϋνμπη εξετάζει τα στοιχεία εκείνα που λειτουργούν ενωτικά στο ανθρώπινο γένος. Το πρώτο και βασικότερο είναι οι έξι ανώτερες θρησκείες. Το κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι αναλαμβάνουν να μεσολαβήσουν ανάμεσα στο άτομο και στο επέκεινα. Στόχος τους είναι να φέρουν το άτομο σε επαφή με την υπέρτατη πνευματική πραγματικότητα. Προσφέρουν έναν οδηγό ζωής, μια μεγάλη παρηγοριά από τα βάσανα της ζωής. Επί πλέον εξυψώνουν το άτομο θέτοντάς το στο επίκεντρο της διδασκαλίας τους σε αντίθεση με τις ολοκληρωτικές ιδεολογίες [κομμουνισμός, εθνικισμός κ.λπ.] οι οποίες το περιθωριοποιούν και το εκμηδενίζουν. Είναι γνωστή εξ άλλου η ιδιαίτερη ευαισθησία του Τόϋνμπη προς την θρησκεία και η βασική θέση του ότι ο άνθρωπος είναι αδύνατο να ζήσει χωρίς αυτήν. Τις απόψεις του επ αυτού τις έχει αναπτύξει και σε ξεχωριστό βιβλίο. Εδώ υπογραμμίζει τα ενωτικά χαρακτηριστικά των μεγάλων παγκόσμιων θρησκειών και τη δυνατότητά τους να αποτελέσουν τον συνδετικό ιστό ενός οικουμενικού κράτους. Το πρόβλημα όμως είναι ότι η ιστορία είναι γεμάτη άγριους και εξοντωτικούς θρησκευτικούς πολέμους, που προκλήθηκαν ακριβώς από τις ανώτερες θρησκείες. Σε μια προσπάθεια να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα ο Τόϋνμπη φθάνει στο σημείο να προτείνει την απαλλαγή των θρησκειών από το «κοντόφθαλμο» δόγμα τους, τα οποίο ευθύνεται για τον τυφλό φανατισμό και τις θρησκευτικές συγκρούσεις. Κάτι τέτοιο φυσικά είναι αδύνατο διότι αντίκειται στην ίδια τη φύση της θρησκείας, η οποία βασίζεται στο εξωλογικό και μεταφυσικό δόγμα. Απογυμνωμένη από αυτό η θρησκεία χάνει το νόημά της και μετατρέπεται σε ηθικοπλαστική δοξασία. Και ως τέτοια είναι αδύνατο να διαδραματίσει τον ρόλο που θέλει να της προσδώσει ο Τόϋνμπη. Δυστυχώς στο σημείο αυτό βρίσκεται η μεγαλύτερη αδυναμία του βιβλίου. Και είναι εντυπωσιακό πώς ένα τόσο οξύ πνεύμα της εμβέλειας του Τόϋνμπη εξέφρασε έναν τόσο αφελή συλλογισμό. Ας προχωρήσουμε όμως στους άλλους δύο ενοποιητικούς παράγοντες. Πρόκειται για την τεχνολογία [της οποίας η τεράστια ενοποιητική δύναμη είναι προφανής] και για την διασπορά. Με τον όρο αυτό ο Τόϋνμπη χαρακτηρίζει ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπινων ομάδων διεσπαρμένων σε διάφορα σημεία της υφηλίου, οι οποίες έχουν αναπτύξει δεσμούς μεταξύ τους. Οι ομάδες αυτές προέκυψαν είτε από μαζικές μεταναστεύσεις [π.χ. εκτοπισμένοι πληθυσμοί λόγω πολέμων ή θρησκευτικών διώξεων], είτε εξ αιτίας της μετανάστευσης προς εξεύρεση καλύτερων συνθηκών ζωής κ.λπ. Δεν τις συνδέουν φυλετικά ή εθνικά χαρακτηριστικά, αλλά κοινές αντιλήψεις και ιδέες. Σε αυτές τις «διασπορές» στηρίζει πολλές ελπίδες: “…concomitantly we may expect to see the hold of Worlds decrease as the hold of the diasporas increases.”
Έτσι λοιπόν ο «θαυμαστός καινούργιος κόσμος» του Τόϋνμπη θα χαρακτηρίζεται από ένα παγκόσμιο κράτος όπου οι άνθρωποι θα ζουν σε γενικές γραμμές αρμονικά. Αναφέρει χαρακτηριστικά:
We can foresee a world knit ever more closely together by the continuing advance of technology, in which human beings local state will have, not the first claim on his loyalty but the third. The first will be allegiance to the world state [and mankind as a whole] the second will be given to the diasporas. His allegiance to his local community will be subordinate.
Σε ένα τέτοιου τύπου κράτος ο ρατσισμός και ο εθνικισμός θα αποτελούν περισσότερο προσωπική εκκεντρικότητα, παρά ιδεολογία.
Αυτές είναι σε γενικές γραμμές οι απόψεις του. Όλα τα παραπάνω τα περιγράφει δυστυχώς με το χαρακτηριστικό ακαδημαϊκό του ύφος το οποίο πολλές φορές γίνεται φλύαρο και κουραστικό. Τα επιχειρήματά του τα διανθίζει συχνά με αποσπάσματα από την Αγία Γραφή και με σωρεία ιστορικών παραδειγμάτων, πολλά από τα οποία επαναλαμβάνονται. Αναφέρεται επανειλημμένα στην κοινωνία των Σουμερίων και στο κατακερματισμένο κράτος τους το οποίο αντιδιαστέλλει με το ενοποιημένο κράτος των Αιγυπτίων. Προκειμένου να στηρίξει τις θέσεις του ταλαιπωρεί τον αναγνώστη με μακροσκελείς περιγραφές και εξαντλητικές αναλύσεις. Περιγράφει την εξέλιξη της χριστιανικής θρησκείας από την εποχή του Μ. Κωνσταντίνου μέχρι το τέλος των Θρησκευτικών Πολέμων της Μεταρρύθμισης, με μόνο σκοπό να καταδείξει ότι το ανθρώπινο πνεύμα έστω και μετά από χίλια τριακόσια χρόνια πέτυχε επιτέλους να σπάσει τα πνευματικά δεσμά που του επέβαλε ο χριστιανισμός και να αναδυθεί ελεύθερο ξανά, στο τέλος του τριακονταετούς πολέμου. Τι θα είχε συμβεί, διερωτάται, αν στη μεγάλη σύγκρουση μεταξύ εθνικών και χριστιανών οι αντίπαλοι είχαν χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα; Προφανώς ένα ολοκαύτωμα απαντά-και είναι ευτύχημα που οι αντίπαλοι δεν τα διέθεταν. Αντίθετα, παρά το βαρύ τίμημα της χιλιόχρονης υποταγής του σε μια θρησκευτική δικτατορία, το ανθρώπινο πνεύμα τελικά απελευθερώθηκε. Χρειαζόμαστε επομένως υπομονετικά χέρια προκειμένου να λύνουμε τους γόρδιους δεσμούς αντί να τους κόβουμε, συμπεραίνει ο Τόϋνμπη. Στ’ αλήθεια μόνον ένας Τόϋνμπη θα μπορούσε να διατυπώσει το αυτονόητο μέσα από μια τόσο σύνθετη και εξεζητημένη συλλογιστική!
Το πάθος του για παραλληλισμούς και αναλογίες αγγίζει τα όρια της υπερβολής. Η θεοποίηση των Ρωμαίων Αυτοκρατόρων παραλληλίζεται με τον θεσμό των Φαραώ. Το ύστερο Αββασιδικό Χαλιφάτο, χρησιμοποιείται ως παράδειγμα επιτυχημένου οικουμενικού κράτους, ενώ ο σύγχρονος Δυτικός κόσμος συγκρίνεται με την Ελλάδα στις παραμονές του Πελοποννησιακού πολέμου. Η κατάρα της αρχαίας Ελλάδας ήταν ο κατακερματισμός της σε πολλές ανταγωνιστικές πόλεις-κράτη καθώς και η νοοτροπία των Ελλήνων να διαχωρίζουν τους εαυτούς τους από τους «άλλους».
Ορισμένες απόψεις του παρουσιάζουν ενδιαφέρον, όπως η σύγκριση της Κίνας με τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και με την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, αφήνοντας να εννοηθεί ότι η χώρα αυτή, με την πλούσια ιστορία και την μακρόχρονη ενοποιητική παράδοση θα διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στο μέλλον. Γενικά η Κίνα μοιάζει να προκαλεί δέος στον Τόϋνμπη. Ο εθνικισμός της τον απωθεί και τον τρομάζει, αλλά η ιστορία της, τα ενοποιητικά χαρακτηριστικά του κράτους της, φαίνεται πως τον γοητεύουν. Την βλέπει σαν ένα επίδοξο παγκόσμιο κράτος-κάτι που μέχρι στιγμής δεν έχει επιβεβαιωθεί...
Το βιβλίο τελειώνει επαναλαμβάνοντας τις προτροπές για προσέγγιση, κατανόηση και ανεκτικότητα. Όπως υπογραμμίζει χαρακτηριστικά, οι ηθικοπλαστικές συστάσεις του απευθύνονται προς τον Δυτικό άνθρωπο, αφού αυτός διατρέχει τον μεγαλύτερο κίνδυνο να εκτραπεί και να προκαλέσει την μεγάλη καταστροφή.
Παρά το γεγονός ότι ο Τόϋνμπη θεωρείται σήμερα μάλλον ξεπερασμένος, φαίνεται ότι, κατά παράδοξο τρόπο, οι περισσότερες από τις προτροπές του έχουν εισακουσθεί.
Όταν ο Τόϋνμπη έγραφε το βιβλίο αυτό, ο εθνικισμός και ο ρατσισμός ήσαν κυρίαρχοι στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη. Στη Νότια και Νοτιοδυτική Αφρική ίσχυε το καθεστώς του Απαρτχάϊντ. Ο νόμος περί φυλετικών διακρίσεων είχε καταργηθεί μόλις το 1964 στις Η.Π.Α. και οι φυλετικές διακρίσεις εξακολουθούσαν να ισχύουν άτυπα για τουλάχιστον μία δεκαετία ακόμη. Σήμερα όλα αυτά έχουν αλλάξει. Στ’ αλήθεια ο Δυτικός Άνθρωπος στον οποίο απευθυνόταν το «Change and Habit» ακολουθεί κατά γράμμα τις παραινέσεις του: οι Δυτικές κοινωνίες επιδιώκουν να είναι ανοικτές προς όλες τις εθνικές, φυλετικές και κοινωνικές ομάδες. Η αποδοχή της ετερότητας και η διαλλακτικότητα κερδίζουν συνεχώς έδαφος έναντι της μισαλλοδοξίας. Ο εθνικισμός αντιμετωπίζεται με καχυποψία και ο ρατσισμός με εχθρότητα. Και αν, παρά τις προσδοκίες ορισμένων σύγχρονων στοχαστών, το παγκόσμιο κράτος του Τόϋνμπη δεν έχει δημιουργηθεί, έχει ωστόσο αποτραπεί ο άμεσος κίνδυνος ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος, ενώ για πρώτη φορά στην ιστορία της η Ευρώπη βαδίζει αποφασιστικά στην ολοκλήρωση της ενοποίησής της. Και μάλιστα μιας ενοποίησης όπως σχεδόν θα την επιθυμούσε ο Τόϋνμπη: όχι μόνον οικονομικής, μα και πολιτικής και πολιτισμικής, με έμφαση στις Αρχές του Διαφωτισμού, ανοιχτής στις «έξωθεν» επιδράσεις και προσμίξεις, απολύτως αντίθετης προς το διχαστικό πνεύμα της ελληνικής πόλης–κράτους που τόσο είχε στηλιτεύσει ο Τόϋνμπη.
Κλείνοντας, δεν μπορώ παρά να επισημάνω την αντίφαση που παρατηρείται ανάμεσα στο συγκεκριμένο βιβλίο και στο magnum opus του Τόϋνμπη, την περίφημη «Σπουδή της Ιστορίας» του. Στο έργο αυτό, όπου εξετάζεται η γέννηση, η εξέλιξη και η παρακμή των πολιτισμών, το παγκόσμιο κράτος θεωρείται ως το τελευταίο στάδιο ενός πολιτισμού πριν από την τελική του κατάρρευση. Το να προτείνεται τώρα ως η μοναδική λύση επιβίωσης της ανθρωπότητας είναι τουλάχιστον αντιφατικό και δικαιώνει σε ένα βαθμό όσους τον κατηγορούν ότι χρησιμοποιεί αυθαίρετα τα ιστορικά περιγράμματα που ο ίδιος δημιούργησε.
January 16, 2026
Lengthy discussion of religion and society over human history when in summary the whole idea is for societal change we need to break down societal norms. Not my cup of tea it was a bit dull for me, apart from the last part about technological innovations, something that is clearly a larger issue now than it was in the 60s when this was published, it was interesting to see older fears of technology and society. Particularly in discussing the monetization of art, e.g. art for pay and not for arts sake, an argument I like to think of on my lonesome!
October 15, 2023
This is one of the strangest books that I've ever read. I wanted to give it 5* for extreme originality of insight, and a lovely arch writing style; then 3* for the fairly bizarre and inadequately justified thesis (which may have made more sense in 1955 than it does today); and then 1* for veering into absurdity in the final short chapter. I'm not even going to tell you what it's about, but I'd love for you to read it for a window into a high-intellect of a very different time.
Want to read
July 24, 2021In het Nederlands: blokkerende gewoonten.
May 20, 2015
Read this when I was 16. Not quite to my taste
Displaying 1 - 6 of 6 reviews