มนุษย์กาญ่า Homo Gaia

by สรณรัชฎ์ กาญจนะวณิชย์

หนังสือเล่มนี้คือทางเข้าสู่โลกมหัศจรรย์ที่ผู้คนจำนวนไม่น้อยละเลยมาตลอด

ผู้เขียนได้ร้อยเรียงประสบการณ์แสนวิเศษคลุกเคล้าเข้ากับเทคนิควิธีเพื่อลองลิ้มความรู้สึกเชื่อมโยงกับธรรมชาติ ผสานกับข้อมูลวิทยาศาสตร์และความรู้จากผู้เชี่ยวชาญที่ทำงานด้านนี้ ขยุมรวมเข้าด้วยกันกลายเป็นหนังสือที่จะพาคุณผู้อ่านไปรับรู้โลกใบเดิมด้วยสายตาและหัวใจใหม่

ถ้าใครสักคนหยิบขึ้นอ่านอย่างเปิดใจใคร่รู้ ทดลองทำตามคำแนะนำอย่างสม่ำเสมอและละเอียดละออก็อาจพบมนต์วิเศษที่ทำให้เห็นความมหัศจรรย์ของธรรมชาติแวดล้อมรอบตัว ไม่ต้องไกลเลย ต้นไม้ในสวน นกที่มาเกาะข้างหน้าต่าง กระรอกไต่ตามสายไฟฟ้า หอยทากตามทางเดิน แมงมุมหรือผีเสื้อที่บินผ่านมา เมฆบนฟ้า สายรุ้ง ล้วนเป็นทูตเชื่อมสัมพันธ์ได้ทั้งสิ้น

หนังสือเล่มนี้นับเป็นบทสนทนาที่น่าสนใจ เมื่อนักวิทยาศาสตร์นั่งลงเขียนถึงการเชื่อมโยงกับธรรมชาติด้วยท่วงทำนองเช่นนี้ เหมือนหินก้อนแรกที่น่าจะสร้างแรงกระเพื่อมให้มีเรื่องพูดคุยกันต่ออีกมากมาย

เป็นโจทย์แห่งยุคสมัยปัจจุบันต่อเนื่องไปถึงอนาคต ในโลกที่ไม่ใช่ ‘โลกมนุษย์’ อีกต่อไป หากคือโลกที่เป็น ‘กาญ่า’

Genres: Nonfiction

176 pages, Paperback

Published November 1, 2022

Reviews

[Pawarut Jongsirirag · Rating 4 out of 5]

ครั้งสุดท้ายที่รู้สึกว่าได้สัมผัสธรรมชาติจริงๆคือตอนไหนครับ

ครั้งสุดท้ายที่เรารู้สึกว่าอยู่ท่ามกลางสิ่งที่เราเรียกว่าธรรมชาติ ได้เห็น ได้ยิน ได้สัมผัส ครั้งล่าสุดมันตอนไหนครับ

คำถามนี้บางคนอาจนึกคำตอบออก เเต่บางคนก็อาจนึกไม่ออกเพราะมันเนิ่นนานมาเเล้ว สมัยที่เรายังเด็ก ที่การอยู่ท่ามกลางธรรมชาติคือความสนุกของชีวิต

หนังสือเล่มนี้ทำให้เราย้อนมาดูตัวเองในตอนนี้ว่าธรรมชาติที่เราเคยสัมผัสกันนั้น เราทำมันหายไปตอนไหน อาจจะถึงเวลาที่ต้องย้อนกลับเข้าไปในช่วงเวลานั้น สัมผัสธรรมชาติอีกครั้ง สัมผัสในช่วงเวลานี้ที่ธรรมชาติกำลังยู่ในอันตราย ก่อนที่จะไม่เหลืออะไรให้สัมผัสอีกเลย

ความคิดเรื่องกาย่า คือ คอนเซปที่คิดว่าโลกเป็นสิ่งมีชีวิตอย่างหนึ่ง ทุกอย่างที่บรรจุอยู่ภายในโลกนี้คือองคพยพที่สอดประสานเเละทำงานร่วมกัน ทุกอย่างไม่ได้อยู่เเยกจากกันอย่างอิสระ การเปลี่ยนเเปลงของสิ่งหนึ่งย่อมส่งผลถึงอีกสิ่งหนึ่งภายในโลกอย่างเเน่นอน

คอนเซปนี้ มันทำให้เรามองตัวเองเล็กลง เห็นถึงความเชื่อมโยงที่เรามีต่อทุกสิ่ง ทำให้เราเข้าใจว่าการกระทำของเราไม่ได้ส่งผลต่อมนุษยืด้วยกันเท่านั้น เเต่ยังส่งผลต่อทุกอย่างรอบตัว ซึ่งการเข้าใจความสัมพันธ์นี้ในบางครั้งหากใช้วิทยาศาสตร์ในการาหรือตอบคำถามทั้งหมด อาจจะไม่พบอะไรเลย หรือ บางทีอาจมองว่าสิ่งที่พบนั้นเป็นเรื่องไร้สาระ การทำความเข้าใจคอนเซปของกายา เลยจำเป็นต้องใช้วิทยาศาสตร์เพียงครึ่งเดียว อีกครึ่งนั้นต้องใช้ใจในการมอง มันคือการทำความเข้าใจในเชิงจิตวิญญาณด้วยเช่นกัน

มาถึงตรงนี้ บางคนอาจจะทำหน้าอี๋ๆๆ ว่าเรื่องจิตวิญญาณนี่มันเรื่องเพ้อๆนี่หว่า หลักลอยจับต้องไม่ได้ มันก็อาจจะจริงตามนั้นอยู่เหมือนกันครับ เเต่หากเราลองมองว่ามันคือ เซน รูปเเบบหนึ่ง เป็นการกลับไปทำความเข้าใจชีวิตเมื่อครั้งที่วิทยาศาสตร์ยังไม่ได้มีพื้นที่ในชีวิตของเราขนาดนี้ ลองเปิดใจดูหน่อยนะครับ ไม่เสียหายอะไรเเน่นอน

เรื่องเล่าต่างๆในเล่มคือประสบการณ์ที่ผู้เขียน คุณสรณรัชฎ์ได้พบเจอจากการทำงาน"ร่วมกัน"กับธรรมชาติ ไม่ใช่ทำงาน "กับ" ธรรมชาตินะครับ ความหมายมันเเตกต่างกัน ซึ่งบางเรื่องราว บางเหตุการณ์ หากเอาวิทยาศาสตร์เพียวๆมาอธิบายเเล้ว มันก็จะดูเเห้งเเล้งหรือตอบเหตุเเละผลของเรื่องราวที่เกิดขึ้นได้ไม่เต็มปากนัก นี่คือพื้นที่ให้เรื่องของจิตวิญญาณเข้ามาผสมผสานนั่นเอง

เรื่องเล่าเเต่ละเรื่องสนุกดีเลยครับ อ่านเเล้วก็จิตใจสงบ อยากออกไปวิ่งเล่นท่ามกลางป่าเขา พบเจอสัตว์น้อยใหญ่เหมือนตอนเด็กๆอีกครั้ง ไม่รู้ว่าเพราะตัวเรื่องเอง หรือ น้ำเสียงในการเล่าที่อ่านเเล้วมันทำให้เราสงบได้จริงๆ

อยากให้ลองอ่านกันดูนะครับ เรื่องเล่าของธรรมชาติผสมผสานท่วงทำนองในเชิงจิตวิญญาณ

ยิ่งพลิกหน้ากระดาษไปเรื่อยๆ ตัวตนของเราก็ดูจะยิ่งเล็กลง เล็กลง เมื่อเทียบกับกาญาที่โอบอุ้มเราอยู่นี้ บางทีมันอาจทำให้เราได้มองย้อนมายังการใช้ชีวิตทุกวันนี้ว่ายังขาดเหลืออะไรบ้าง ทุกอย่างเปลี่ยนเเปลง ปรับเปลี่ยนได้ ของเพียงลองเปิดใจซักเล็กน้อยเข้ามาในพื้นที่ที่อาจไม่คุ้นเคย มาลองสัมผัสกันดูครับ

[รพีพัฒน์ อิงคสิทธิ์ · Rating 5 out of 5]

ผมเป็นเด็กที่เติบโตในเมืองโดยแทบไม่มีโอกาสไปสัมผัสธรรมชาติ แต่เมื่อสบโอกาสสมัยมหาวิทยาลัยผมก็ได้ไปเที่ยวภูกระดึงเป็นครั้งแรก ประสบการณ์เดินฝ่าป่าฝนในม่านหมอกยังติดตรึงในความทรงจำ ครั้งนั้นเป็นครั้งแรกที่ผมรู้สึกได้มองเห็นความงดงามของธรรมชาติจริงๆ ก่อนจะตัดสินใจเริ่มต้นทำงานที่มูลนิธิสืบนาคะเสถียรหลังจบจากมหาวิทยาลัย

แม้จะห่างเหินจากงานอนุรักษ์มาร่วมสิบปีแล้ว ผมก็ยังโหยหาประสบการณ์แบบเข้าถึงและเข้าใจธรรมชาติ มันคือห้วงยามที่แสนอัศจรรย์ เป็นช่วงเวลาแสนพิเศษส่วนบุคคลซึ่งแต่ละคนต้องแสวงหาด้วยตนเอง

หนังสือ มนุษย์กาญ่า Homo Gaia คือบันทึกประสบการณ์ที่ถ่ายทอดได้อย่างงดงามราวกับภาพถ่ายโดยสรณรัชฎ์ กาญจนะวณิชย์ เธอพาเราเข้าไปร่วมสัมผัสกับโมงยามพิศวงที่มนุษย์กับธรรมชาติหลอมรวมเป็นหนึ่งเดียว พร้อมทั้งพยายามถอดประกอบประสบการณ์โดยจำแนกออกมาเป็นแต่ละผัสสะซึ่งจะช่วยเปิดทางให้มนุษย์เชื่อมโยงกลับไปหาธรรมชาติอีกครั้ง พร้อมแบบฝึกหัดและการฝึกฝนง่ายๆ เพื่อให้เรามองโลกให้กว้างกว่าสารพัดจอตรงหน้า

ในวันที่โลกหมุนเร็วขึ้นเรื่อยๆ และใครๆ ต่างก็เรียกร้อง ‘ผลิตภาพ’ รบเร้าให้เราทำงานและเรียนรู้ตลอดเวลา มนุษย์กาญ่า ชวนให้เราใช้ชีวิตช้าลง สังเกตธรรมชาติรอบตัวมากขึ้น พร้อมมีความสุขกับกระบวนการอัศจรรย์รอบกายที่ทำให้เรามีอากาศสะอาดหายใจและมีอาหารการกินอุดมสมบูรณ์

หนังสือเล่มนี้จึงเป็นดั่งคู่มือเข้าหาธรรมชาติและชื่นชมความงามเรียบง่ายที่เราหลงลืมไป

[Aui Vimuktanon · Rating 5 out of 5]

เป็นหนังสือเล่มแรกที่เราอ่านทุกหน้าอย่างตั้งใจด้วยความไม่ตั้งใจ เพราะสนุกและน่าค้นหา พาเข้าใจธรรมชาติในหลายมิติ และจุดยืนของมนุษย์ที่ควรยืนร่วมกันกับธรรมชาติ และความจริงทางวิทยาศาสตร์ที่น่าหลงไหลของการใช้ชีวิตร่วมกันของสิ่งมีชีวิตในโลกนี้

บอกวิธีการพาตัวเองพบกับธรรมชาติอย่างเข้าใจง่าย ทำให้หลงรักธรรมชาติมากยิ่งขึ้น พ่วงพาไปสู่ความคิดอยากปกป้อง รัก และหวงแหนธรรมชาติอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เข้าใจความหมายของการมีชีวิตอยู่ร่วมกัน และความหมายของการมีชีวิตอยู่ของตัวเราเอง

และหนังสือเล่มนี้ ทำให้ได้ลองคุยกับหมาของเรา และมีเรื่องมหัศจรรย์เกิดขึ้น :)

[Nats Lakkatham · Rating 4 out of 5]

- มันคือการแชร์ประสบการณ์และมุมมองของผู้ที่สัมผัสธรรมชาติคนหนึ่ง
- ของแบบนี้ต้องลองสัมผัสด้วยตัวเอง ถ้าไม่ทำก็ไม่รู้ได้ ไม่รู้ความรู้สึก
- การได้รับรู้ประสบการณ์ มันทำให้เราอยากรู้อยากลอง อยากสัมผัส อยากเจอไม่ว่าจะเป็น 100ได้ 1 หรือ 1ในร้อย ก็ถือว่าเป็นการสัมผัสกับธรรมชาติในปัจจุบันขณะได้
- เมื่อเรารวมร่างกับโลกใบนี้ รวมร่างกับธรรมชาติ เราก็คือส่วนหนึ่งของธรรมชาติ

[Tanan · Rating 4 out of 5]

ชื่อหนังสือมีเสนห่์น่าดึงดูด เนื้อหาชวนให้สัมผัสถึงการดำรงอยู่ของสรรพสิ่งรอบตัว อ่านแล้วใจสงบดี แค่อ่านก็เหมือนเป็นสารตั้งต้��ให้เราอยากเชื่อมต่อกับธรรมชาติมากขึ้น

หากจะมีข้อเสียก็คงเป็นเรื่องที่หนังสือแพงกว่าปกติไหมนะ (ถ้าเทียบกับจำนวนหน้าคือ180 หน้า ราคา 260 บาท...หรือนี่ก็ราคาปกติแล้วหว่า)

[ดินสอ สีไม้ · Rating 4 out of 5]

เราคิดว่า ทุกคนคงเคยมีประสบการณ์ และความทรงจำส่วนตัว
ระหว่างตนเองกับธรรมชาติ ในรูปแบบที่แตกต่างกันไป
เล่มนี้ ผู้เขียนได้ถ่ายทอดประสบการณ์ส่วนตัวเหล่านั้น
หนังสือเล่าเรื่องธรรมชาติได้สนุกและน่าทึ่ง
เป็นหนังสือที่เปิดอีกโลกหนึ่งให้เรา
หรือไม่บางที มันก็ชวนให้เราย้อนกลับไปหาโลกใบเก่า
ที่เราอาจเคยสัมผัสได้เมื่อตอนที่ยังเด็กกว่านี้

[Petch Manopawitr · Rating 5 out of 5]

"นักวิทยาศาสตร์ที่ดีย่อมรู้ถึงขีดจำกัดของความรู้ที่เขาเข้าถึง และมนุษย์ที่ฉลาดย่อมไม่ปฏิเสธศักยภาพทุกด้านของตัวเอง" (น.139)

ผมอ่านหนังสือพี่อ้อยเล่มนี้จบครั้งแรกตอนนั่งเครื่องบินไปประชุมเรื่องการประเมินระบบนิเวศที่อังกฤษตั้งแต่เดือนตุลามคมปีที่แล้ว จำได้ว่าประทับใจมากกับความกล้าหาญในการเขียนเกี่ยวกับความเชื่อมโยงของมนุษย์กับธรรมชาติในมิติที่มากไปกว่าสิ่งที่วิทยาศาสตร์สมัยใหม่อธิบายได้ การลงรายละเอียดไปถึงผัสสะพื้นฐานที่มนุษย์ยุคใหม่หลงลืม การมองเห็น การฟังเสียง การดมกลิ่น การสัมผัส ไปจนถึงกระแสพลังงานที่มองไม่เห็น จนเราค่อยๆ ตัดขาดตัวเองออกมาจากโลกดั้งเดิม และปรากฎการณ์การสื่อสารข้ามสายพันธุ์ ระหว่างคนกับสัตว์ คนกับพืช ที่เริ่มมีข้อมูลสนับสนุนมากขึ้นเรื่อยๆ ว่า จริงๆแล้วยังมี "ความรู้" อีกหลายแง่มุมในธรรมชาติที่มนุษย์เองยังเข้าไม่ถึง หรือละเลยหลงลืมไปในขณะที่มุ่งหน้าใช้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีสมัยใหม่เป็นตัวนำอารยธรรมแห่งยุค

เราสูญเสียทักษะในการเชื่อมโยงตัวเองกับธรรมชาติรอบตัวไปตั้งแต่เมื่อไหร่ เรามองข้ามภูมิปัญญาที่อาจเป็นตัวช่วยให้เราฝ่าวิกฤติที่กำลังเผชิญอยู่รอบด้านไปรึเปล่า

พอจะเขียนถึงหนังสือมนุษย์กาญ่า เลยตัดสินใจหยิบขึ้นมาอ่านเก็บรายละเอียดอีกรอบช่วงปีใหม่ อ่านรอบนี้ก็ยิ่งรู้สึกขอบคุณที่พี่อ้อยรวบรวมประสบการณ์และความคิดที่ตกผลึกมาถ่ายทอดสู่สังคมวงกว้าง ชวนคุยถึงประเด็นสำคัญในการย้อนกลับไปหาทางออกที่มีอยู่แล้วในธรรมชาติ (Nature-based Solutions) และความจำเป็นในการวิวัฒน์เผ่าพันธุ์ของมนุษย์ จาก โฮโม เซเปียนส์ ผู้อหังการ์ ไปสู่ โฮโม กาญ่า ที่พี่อ้อยนิยามว่าเป็น "สายพันธุ์มนุษย์ที่เข้าร่วมเป็นสมาชิกของสังคมชีวิตโลกเคียงคู่ไปกับสรรพชีวิตอื่นๆ เป็นสายพันธุ์ที่วิวัฒนาการผ่านพ้นวิกฤตการทำลายล้างธรรมชาติของ โฮโม เซเปียนส์"

พี่อ้อยเริ่มต้นหนังสือด้วยการบอกเล่าประสบการณ์มหัศจรรย์ในการได้สบตากับแมวน้ำฮาร์เบอร์ นากแม่น้ำ และพบกับวาฬเพชฌฆาตสองแม่ลูกขณะพายเรือคายัคในทะเลเซลิซตามที่ได้เอ่ยปากขอไว้ เป็นห้วงเวลาที่นักนิยมธรรมชาติน่าพอจะเข้าใจได้ มันคือ Aha moment เวลาได้เจอกับสิ่งมีชีวิตอาจเป็นนก หรือสัตว์ หรือพืชที่เราวาดหวังว่าจะได้เห็นในธรรมชาติ เป็นความรู้สึกที่เหมือนเราได้รับการยอมรับว่าเป็นส่วนหนึ่งของแม่ธรรมชาติผู้ยิ่งใหญ่อย่างสมบูรณ์ "ความตระหนักรู้ขยายแผ่ซ่านออกไปกว้างไกลเป็นหนึ่งเดียวกับสรรพสิ่งทั้งจักรวาล ตัวโปร่งโล่งเบาเป็นชั่วขณะที่เติมเต็ม" (น.36)

ทะเลเซลิซทางชายฝั่งตะวันตกเฉียงเหนือของสหรัฐอเมริกาข้ามไปถึงแคนาดา เป็นสถานที่พิเศษของชนพื้นเมือง มีเรื่องเล่า มีวิถีอันเก่าแก่ที่ร้อยเรียงผ่านชีวิตของวาฬเพชฌฆาต ปลาแซลมอน นากทะเล แมวน้ำ อินทรีหัวขาว สาหร่ายเคล์ป และต้นดักกลาสเฟอร์สูงเสียดฟ้า ประสบการณ์ที่พี่อ้อยได้พบเป็นเหมือนการได้ไปเป็นประจักษ์พยานของวิถีอันเก่าแก่ ที่ยังดำรงอยู่ ยังมีชีวิต สายพันธุ์ต่างๆยังสื่อสารถึงกัน ทำอย่างไรเราจะสามารถค้นพบมิติคู่ขนานที่จริงๆ แล้วอาจมีอยู่ตรงนี้และเกิดขึ้นตลอดเวลา

บทต้นๆ พี่อ้อยได้รวบรวมเทคนิคที่สามารถนำไปปฏิบัติได้จริงในการฝึกฝนผัสสะพื้นฐานเพื่อการเชื่อมโยงตัวเองกับธรรมชาติได้มากขึ้น ลึกซึ้งขึ้น เช่นการมองแบบมุมกว้างเพื่อกวาดสายตาหาข้อมูล การฝึกฟังเสียงธรรมชาติรอบตัวอย่างตั้งใจ และทดลองวาดแผนที่เสียง การฝึกดมกลิ่นเพื่อเชื่อมโยงถึงความทรงจำในถิ่นฐานที่ฝังลึก หรือแม้แต่ฝึกดมและแยกแยะกลิ่นต่างๆแบบหมา เช่นดมใกล้ๆ สูดดมแรงๆ บันทึกความทรงจำของสถานที่ด้วยกลิ่น การฝึกใช้กายสัมผัสเพื่อรับรู้ความเป็นไปของสภาพแวดล้อม อุณหภูมิ ความชื้นที่แตกต่าง การฝึกเคลื่อนไหวสร้างสมดุลในการทรงตัว ฝึกเดินเบาๆแบบสุนัขจิ้งจอก แล้วฝึกนำเอาทุกผัสสะมาเชื่อมโยงใช้ในชีวิตประจำวัน

การข้ามให้พ้นโซนผัสสะ หรือการรับรู้ถึงกระแสพลังงานละเอียดในร่างกาย เป็นสิ่งที่สามารถฝึกได้จากการนั่งสมาธิ ภาวนา เป็นการสื่อสารอีกรูปแบบที่อาจท้าทายความเชื่อคนจำนวนมากเพราะเรายังพิสูจน์ไม่ได้แน่ชัด แต่ในขณะเดียวกันก็มีคนแสวงหาผลประโยชน์ด้วยการอ้างว่ามีความสามารถพิเศษที่เชื่อมต่อกับอำนาจพิเศษ มีญานรับรู้ ทำให้ยิ่งเป็นอุปสรรคและปิดกั้นการเรียนรู้ด้านนี้ของมนุษย์ แม้ในทางวิทยาศาสตร์จะเริ่มอธิบายปรากฎการณ์เหล่านี้ได้ในระดับควอนตัมที่เราเป็นทั้งคลื่นพลังงานและอนุภาคสลับไปมา

พี่อ้อยแนะนำให้ใช้กระบวนการเรียนรู้แบบวิทยาศาสตร์มาช่วย ด้วยการฝึกสังเกตและบรรยายความรู้สึกที่เกิดขึ้นทั้งหมด โดยยังไม่ต้องวิเคราะห์หรือตัดสิน เมื่อทำบ่อยๆ เราจะเริ่มเห็นรูปแบบ แนวทาง เก็บเป็นสถิติ ฝึกจนเริ่มเข้าใจความหมาย และอาจเป็นหนทางไปสู่การเข้าถึงพลังชีวิต หรือพลังเกรซของพระเจ้าที่ช่วยชุบชีวิตในภาวะที่จิตตกต่ำถึงที่สุด มันอาจเกิดขึ้นระหว่างการเคลื่อนไหวร่างกายเช่น การรำมวยจีน เล่นโยคะ หรือการนั่งวิปัสสนา ที่ช่วยให้เรารับรู้ถึงความว่างเปล่าอันไพศาล เชื่อมต่อกับพลังของสรรพสิ่ง การเคลื่อนไหวที่สอดรับกับท่วงทำนองของธรรมชาติอาจเป็นกุญแจสำคัญในการเข้าถึงเกรซ แหล่งกำเนิดพลังชีวิต ซึ่งสัตว์ส่วนใหญ่อาจมีความสามารถในการเข้าถึงได้อยู่แล้ว

บทที่น่าประทับใจต่อมาว่าด้วยปัญญาเดรัจฉาน หรือการตั้งคำถามเกี่ยวกับปัญญาและการรับรู้ของสัตว์ ซึ่งความจริงมีตัวอย่างการศึกษามากมายโดยนักวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับการสื่อสารของและวัฒนธรรมของสัตว์ในธรรมชาติ พี่อ้อยได้หยิบยกตัวอย่างหมาป่าหลายเลข 21 จากหนังสือ Beyond Words: what animals think and feel ของคาร์ล ซาฟินา ซึ่งถือว่าเป็นผลงานชิ้นเอกเล่มหนึ่งในการถ่ายทอดเรื่องปัญญาของสัตว์ที่ไม่ได้ใช้ภาษาในการสื่อสาร การเฝ้าสังเกตสัตว์หรือพืชอย่างใกล้ชิดจริงๆ จะเริ่มทำให้เราเห็นถึงลักษณะนิสัยที่มีความเป็นปัจเจก ซึ่งจะเป็นจุดเริ่มต้นในความพยายามสื่อสารข้ามสายพันธุ์ ที่เชื่อกันว่าอาจเป็นภูมิปัญญาเก่าแก่ในทุกวัฒนธรรม

ในหนังสือได้พูดถึง Anna Breytenbach นักสื่อสารข้ามสายพันธุ์อาชีพที่อธิบายว่า จริงๆแล้วการสื่อสารกับสัตว์ หรือพืช เป็นสิ่งที่มนุษย์ทุกคนมีทักษะติดตัวมา วิทยาศาสตร์ควอนตัวช่วยอธิบายการถ่ายทอดพลังงานและความคิด ในลักษณะของโทรจิต (telepathy) นั้นเป็นไปได้อย่างไร แต่การฝึกฝนก็ไม่ใช่เรื่องทางเทคนิคอย่างเดียว เพราะมันเป็นการสื่อสารที่ต้องอาศัยความเห็นอกเห็นใจ ต้องใช้หัวใจในการรับรู้และรับฟังสิ่งที่��ัตว์หรือพืชต้องการที่จะสื่อออกมา

ความสามารถในการพูดคุยกับสัตว์มักถูกมองว่าเป็นความเชื่อ เพราะสัตว์จะเข้าใจภาษาคนได้อย่างไร แต่มีหลายกรณีศึกษาที่เมื่อคนพยายามสื่อสารและรับฟังด้วยหัวใจ เราสามารถทำให้สัตว์เข้าใจได้ เช่นกรณีชาวบ้านที่ถูกช้างเข้ามาบุกกินพืชผลทางการเกษตร เรามักได้ยินเรื่องเล่าตรงกันที่ว่า ชาวบ้านที่พยายามอธิบายดีๆ ว่าขอให้ช้างไม่สร้างความเสียหายมากเกินไป แบ่งเอาไปกินได้บ้างแต่อย่าเหยียบย่ำทำลายทั้งหมด มักอยู่ร่วมกับช้างได้อย่างสันติมากกว่า

อีกตัวอย่างที่น่าทึ่งมากๆ คือการค้นพบโครงข่าย wood wide web ซึ่งเป็นโครงข่ายเส้นใยราใต้ดินที่เชื่อมต่อกับรากของต้นไม้ทั้งป่า ภายในโครงข่ายอันสลับซับซ้อนมีการส่งข้อมูลและสสาร เช่นสารอาหารอย่าง คารบอน ไนโตรเจน ฟอสฟอรรัส น้ำ ไปจนถึงสัญญานป้องกันตัวเอง ล่าสุดเมื่อต้นปี 2022 มีการถอดรหัสจังหวะกระแสไฟฟ้าที่โครงข่ายเส้นใยราส่งถึงกัน พบว่ามีลักษณะเหมือนกับภาษา มีการจัดเรียงประโยค ไม่ต่างจากภาษามนุษย์มากนัก

"ต้นไม้ดูจะมีหน้าที่พิเศษในสังคมนอกเหนือไปจากบทบาททางกายภาพที่ทำหน้าที่เป็นตัวเชื่อมระหว่างสภาวะต่างๆ อาทิ แปรพลังงานจากแสงอาทิตย์มาเป็นพลังงานเคมี รักษาบรรยากาศโดยเก็บกักคาร์บอนและปล่อยอ๊อกซิเจน ในขณะที่มันเชื่อต่อฟ้าดิน มันยังเป็นผู้เก็บรักษาความรู้บางอย่าง เพราะมันไม่เคยตัดขาดไปจากแหล่งพลังชีวิตดั้งเดิมเลย" (น.111)

การพยายามศึกษาวิจัยด้วยกระบวนการวิทยาศาสตร์ช่วยทำให้เรามีความเข้าใจกลไกการทำงานของธรรมชาติมากขึ้นเรื่อยๆ แต่นอกจากการพิจารณาข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ เราเองก็ควรอนุญาตให้ใจได้รู้สึกมากขึ้น พัฒนาความละเอียดอ่อนทางจิตวิญญาณให้มากขึ้น และเก็บรักษาหัวใจของผู้เริ่มต้น (beginner's mind) เอาไว้ให้ได้ มันคือความรู้สึกสดใหม่ อัศจรรย์ใจกับสิ่งที่ได้พบเห็นเป็นครั้งแรก เอาเข้าจริงหากมองสิ่งต่างๆด้วยหัวใจ ธรรมชาติรอบตัวเรามีความสดใหม่เสมอ

"ฉันเพิ่งจะเรียนรู้ว่าเราต้องพยายามหัดฟังต้นไม้และชีวิตอื่นๆรอบตัวให้มากขึ้น ไว้ใจในปัญญาของมัน เช่นเดียวกับการรับฟังเสียงของผู้คนต่างๆในสังคม" น.129

ฟังดูอาจเป็นเรื่องเหลือเชื่อในเชิงวิวัฒนาการสำหรับมนุษย์ที่จะเปลี่ยนแปลงไปเป็นสายพันธุ์ใหม่ แต่ในแง่มุมของจิตสำนึก นี่คือสิ่งที่นักวิทยาศาสตร์ด้านการอนุรักษ์ถกเถียงกันมาพักใหญ่แล้ว อย่างที่ James Gustave Speth นักกฎหมายด้านสิ่งแวดล้อมผู้ก่อตั้งองค์กร Natural Resource Defense Council เคยกล่าวไว้อย่างน่าคิดว่า

"ผมเคยคิดว่าปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ใหญ่ที่สุดคือการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ การล่มสลายของระบบนิเวศ และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ผมเคยคิดว่าด้วยความรู้ทางวิทยาศาสตร์ชั้นนำที่เรามีตลอด 30 ปีที่ผ่านมาจะสามารถแก้ปัญหานี้ได้ แต่ผมเข้าใจผิด ปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ใหญ่ที่สุดคือ ความเห็นแก่ตัว ความโลภ และความไม่แยแสต่างหาก ซึ่งการจะแก้ปัญหาเหล่านั้น เราจำเป็นต้องมีการเปลี่ยนผ่านทางวัฒนธรรมและจิตวิญญาณ ซึ่งนักวิทยาศาสตร์อย่างเราไม่รู้เลยว่าต้องทำอย่างไร"

การฟื้นฟูความสัมพันธ์ระหว่างคนกับธรรมชาตินอกจากจะต้องอาศัยเครื่องมือทางสังคมที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเชิงวัฒนธรรม และพฤติกรรมของมนุษย์แล้ว เรายังจำเป็นต้องรื้อฟื้นความสัมพันธ์กับชีวิตอื่นๆ ผ่านผัสสะและการสื่อสารที่ลึกซึ้งกว่าเดิม

จะว่าไปนี่คือวาระระดับโลกที่กำลังได้รับความสนใจ ท่ามกลางวิกฤตการสูญพันธู์ และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ โลกได้มีฉันทามติร่วมกันแล้วว่า เราจำเป็นจะต้องเปลี่ยนเข็มทิศการพัฒนากลับมาสู่ความยั่งยืน และต้องหยุดยั้งการทำลายธรรมชาติทุกรูปแบบ

หนึ่งในความหวังและทางออกที่ยั่งยืนที่สุดคือความรู้ที่มาพร้อมกับความรัก เราต้องสร้างคนแบบมนุษย์กาญ่า ที่นอกจากจะมีความรู้สมัยใหม่ว่าด้วยการอนุรักษ์แล้ว ยังควรรื้อฟื้นทักษะดั้งเดิมของบรรพบุรษที่ใช้ชีวิตใกล้ชิดกับธรรมชาติ รู้จักให้เกียรติกับชีวิตอื่นๆ พร้อมกับสนับสนุนให้สังคมมนุษย์อยู่ร่วมกับชีวิตอื่นๆได้อย่างเข้าใจมากขึ้น

[Duangkamol L. · Rating 1 out of 5]

Homo Gaia มนุษย์กาญ่า
- สรณรัชฎ์ กาญจนะวณิชย์

📢 ---- ข้อชี้แจ้งของรีวิวนี้ ---- 📢
หนังสือเล่มนี้เป็นเล่มที่เรารู้สึกว่ารีวิวยากพอสมควร เพราะว่าเป็นหนังสือ non-fiction เชิงทฤษฎีที่มีผลการวิจัยรองรับ และคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์น้อยมาก เพราะฉะนั้นรีวิวนี้อาจจะดูไม่ค่อยเปิดใจเท่าไร

📚 ---- เนื้อหาหนังสือ ---- 📚
เนื้อหาในเล่มนี้อธิบายถึงคุณลักษณะ ความสำคัญ และหนทางในการไปสู่ความเป็นมนุษย์กาญ่า (Homo Gaia) โดยผู้เขียนได้เล่าเสริมถึงประสบการณ์ส่วนตัวที่เกี่ยวข้องเพื่อเป็นตัวอย่างเกี่ยวกับหัวข้อนั้น ๆ

🤔 ---- ความคิดเห็นส่วนตัว ---- 🤔
สิ่งที่ชอบคือได้เรียนรู้เกี่ยวกับผัสสะพื้นฐานของมนุษย์ และการใช้ผัสสะนั้น ๆ ให้มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้นเพื่อช่วยให้เราสามารถอยู่ร่วมกัน เกื้อหนุนกัน เป็นส่วนหนึ่งของสิ่งมีชีวิตทุกอย่างบนโลกใบนี้.. ตัวอย่างเช่น "หูได้ยิน" โดยที่หากเราสังเกตเพื่อทำความเข้าใจในภาษาของธรรมชาติอย่างเช่นเสียงนก เราก็จะสามารถรับรู้ถึงภัยอันตรายล่วงหน้าได้

ส่วนสิ่งที่ไม่เข้าใจ นึกภาพตามไม่ออก และถ้าอยากรู้ก็คงต้องไปหาอ่านเพิ่มเติมเองก็มีอยู่ค่อนข้างมาก เช่นการสื่อสารข้ามสายพันธุ์ระหว่างมนุษย์กับต้นไม้ หรือมนุษย์กับสัตว์แบบเข้าใจเรื่องราวรายละเอียดเหมือนกับว่านั่งพูดคุยด้วยภาษากลางเดียวกัน โดยมีเรื่องราวของบุคคลที่ถูกยกขึ้นมาเป็นตัวอย่างคือ อันนา ไบรเทนบัค (Anna Breytenbach) ซึ่งในเนื้อหานั้นไม่มีการอธิบายอะไรเพิ่มเติมถึงเหตุและผลนอกจากว่าเธอทำอะไรได้บ้าง และมันมหัศจรรย์ขนาดไหน

❓---- สรุปทิ้งท้าย ----❓
ถ้าหนังสือเล่มนี้มีการเพิ่มเติมในส่วนของคำอธิบายให้มากขึ้นก็อาจจะทำให้รู้สึกว่าหนทางแห่งมนุษย์กาญ่าเป็นสิ่งที่ใกล้ตัว ไม่เหนือธรรมชาติ หรือไม่เป็นเรื่องลี้ลับมากเกินไป เพราะบางอย่างถ้าได้ค้นคว้าเพิ่มเติมแล้วก็อาจจะทำให้เปิดใจได้มากขึ้น ซึ่งนั่นเป็นสิ่งที่เราคาดหวังจากหนังสือนี้ก็เลยซื้อมาอ่าน แต่สิ่งนั้นมันยังมีไม่มากเท่าที่ควร

[Thursday,nightmare · Rating 5 out of 5]

this book is one of the best books of the year!
จบแล้ว! เป็นหนังสือที่ชอบมาก ๆ อีกเล่มของปีนี้
Homo Gaia #readwithphx #วันนี้อ่านอะไรดี
ธรรมชาติ มนุษย์ สรรพสัตว์ เชื่อมโยงกันเป็นสายธารแห่งชีวิต — ตอนแรกนึกว่าหนังสือแปล แต่เป็นหนังสือคนไทยเขียน! #saltpublishing

มนุษย์ homo sapiens เป็นมนุษย์ที่ทำตัวแยกขาดจากธรรมชาติ และหาผลประโยชน์จากทุกสิ่งทุกอย่าง ไม่เพียงแค่จากมนุษย์ด้วยกัน แต่ยังหาจากสิ่งอื่น ๆ ด้วย ทั้งยอมแลกทุกสิ่งเพื่อระบบ��วามเชื่อจอมปลอมที่ครอบงำชีวิตที่เรียกด้วยสำนวนสำเนียงอันคุ้นเคยสั้น ๆ ว่า “เงิน”

เล่มนี้เป็นหนังสือที่ดีที่สุดอีกเล่มของปี 2023 การเล่าเรื่องของอ.อ้อยนั้นจริงใจมาก อ่านแล้วรู้เลยว่าคิดและกลั่นกรองมาอย่างดีมาก ๆ ด้วยสำนวนการเขียนที่ลื่นไหล และอบอุ่น ทำให้ผู้อ่านอย่างเรา อยากที่จะลองกับไปเชื่อมโยงกับธรรมชาติอย่างแท้จริง หนังสือทำงานกับเราได้ดี ทำงานกับเราหนัก

เพราะตอบคำถามพฤติกรรมบางอย่างของเราได้ ทั้งจุดประกายความรู้สึกแปล็บ ๆ ข้างใน การสั่งสะเทือนเป็นระลอก ๆ ในแต่ละบท น้ำตาคลอไปกับทุกเรื่องราวที่ถูกบรรจงเขียนขึ้นมา มันทำให้รู้ว่าเรายังมีความรู้สึกและห่วงใยชีวิตอื่น ๆ นอกจากพวกเราเหล่ามนุษย์ด้วยกัน เรื่องที่ประทับใจที่สุดคือเรื่องของ “แม่โขง” ที่อ.อ้อยพูดถึงเมื่อกางแผนที่แม่น้ำออกมา อ.อ้อยพรรณนาถึงความมหัศจรรย์ของแม่น้ำสายนี้ได้ออกมาสุดยอดมาก บ้านเกิดเราอยู่ไม่ไกลจากแม่น้ำโขงและเราก็คุ้นเคย ไปเดินริมแม่โขงแทบทุกปี แต่ไม่เคยสัมผัสถึงความงดงามของชีวิตอย่างที่อ.อ้อยพูดถึง พออ่านแล้วจับใจมาก อินไปด้วยได้ด้วยวิธีการเล่าของอาจารย์

อาจารย์เล่าถึงการทำลายแม่น้ำเพื่อสร้างเขื่อนผลิตกระแสไฟฟ้าสำรองที่ไม่จำเป็น** มันก่อให้เกิดผลกระทบอะไรบ้างมันคือการเด็ดดอกไม้สะเทือนถึงดวงดาว ทำให้เราโกรธจากข้างใน **ประเทศไทยไม่มีความจำเป็นจะต้องมีกระแสไฟฟ้าสำรองเพราะมีเกินจำเป็นกว่า 35%** และเรื่องของ “หมาป่าหมายเลข 21” ที่ทำให้เราเข้าใจว่าทำไมการดำรงอยู่ของบางอย่างมันสอดรับประสาน คาน และเสริมกันและกัน ไม่ได้เกิดมาเพื่อมนุษย์แต่เพียงสปีชีส์เดียวเท่านั้น มนุษย์ควรเลิกเอาตัวเองเป็นศูนย์กลางจักรวาล ไม่มีสิ่งใดหมุนรอบตัวเรา แต่เราหมุนไปพร้อม ๆ กัน เหมือนการเต้นรำ

ตัวเราเองไม่ใช่คนที่ห่างไกลธรรมชาติแต่ก็ไม่ได้ใกล้ชิด พฤติกรรมล่าแดด หรือได้กลิ่นดินจากอุโมงค์ลึกใต้ดินของเราจึงดูมีเหตุผลมากขึ้นมื่ออ่านเล่มนี้ เป็นหนังสือที่ทุกคนควรอ่านจริง ๆ อ่านง่ายมาก ๆ น่ารักและอ่อนโยนกับทุกสิ่งทุกอย่างมากจริง ๆ เป็นหนังสือปฐมบทสู่อนาคตที่ดีของพวกเราและลูกหลาน แนะนำเลยค่ะ❤️🌻ขอขอบคุณสำนักพิมพ์ SALT ที่ทำหนังสือดี ๆ และขอขอบคุณงานเขียนดี ๆ ฝีมือคนไทยด้วยค่ะ ☺️

“ที่ได้กลิ่นดิน ฟ้า อากาศ จากที่ห่างไกลหรือใต้ดินลึก ไม่ได้เป็นเพราะเราเป็นแม่มด แต่เพราะเราเป็นมนุษย์” ✨🌏

[Ablueblackcat · Rating 5 out of 5]

คนเขียนชวนเราละลายเส้นแบ่งระหว่างเดียรัจฉานและสัตว์ฉลาดที่เราเพียรขีด และลองคิดถึงมนุษย์ในฐานะสิ่งมีชีวิตสปีชีส์หนึ่งซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโลก - อย่างที่เราเป็นจริงๆ

ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของแมวน้ำที่เซลิช - นกน้ำที่ทุ่งน้ำนูนีนอย - หมาป่าหมายเลข 21 ที่เยลโลว์สโตน - ไลเคนบนไม้ใหญ่ในโลเคชั่นถ่ายละครช่องเจ็ด - ลีลาวดีที่โรงพยาบาล ฯลฯ ล้วนเป็นส่วนตัวมากๆ และเปี่ยมข้อมูลด้วยเช่นกัน จึงแตะทั้งสมองและหัวใจ ชวนให้เราอยากลองกลับไปเชื่อมต่อกับธรรมชาติ

ระหว่างอ่านรู้สึกสงบและอิ่มเอิบ เหมือนการอยู่ใต้ดาวเต็มฟ้า การมองหมอกขาวบนดอย หรือการนั่งมองสวนจิ๋วที่ระเบียง เชื่อว่าทุกคนเคยมีสักจังหวะหนึ่งในชีวิตที่เคยรู้สึกแบบนั้นเช่นกัน

คิดว่าเล่มนี้จะทำงานกับหลายคน ทำให้ตระหนักรู้ถึงความสำคัญของความสัมพันธ์ระหว่างเรากับโลกด้วยเนื้อตัว เหมือนเวลาที่คนเขียนขี่จักรยานผ่านสวนลุมฯ หรือเวลาเราซ้อนมอเตอร์ไซค์ผ่านสวนจตุจักร แล้วเย็นวูบผ่านผิว เพราะต้นไม้ช่วยลดอุณภูมิของเมืองให้ หรือเหมือนเวลาตัวเอกเชื่อมตัวเข้ากับสิ่งมีชีวิตในเรื่องอวตาร

ชอบที่คนเขียนเขียนชัดเจนว่าตัวเองก็ไม่ใช่ “ผู้รู้” แต่เห็นว่าเรื่องนี้สำคัญ ควรคุยกัน ควรชวนกันคิด แล้วถ้ารู้อะไรเพิ่มก็ค่อยมาคุยกันใหม่

เราชื่นชมคนเขียนมากที่เขียนหนังสือเล่มนี้ออกมาจากใจทั้งอย่างนั้น แต่ถึงจะบอกว่าไม่รู้อะไรมาก ทั้งลีลาการเขียน และความรู้เรื่องนิเวศที่ซึมลึกในตัวตนก็ปรากฏออกมาเรื่อยๆ ในทุกบทตอนอย่างเป็นธรรมชาติ เราไม่รู้จักเขามาก่อน แต่อ่านเท่านี้ก็รู้สึกว่าคนเขียนฉลาด น่านับถือ และเปลือยใจมาเขียนเล่มนี้จริงๆ

เข้าใจที่คุณก้องทรงกลด พูดไว้ตอนค่ายอ่านเถิดหนาเลยว่า แต่นักเขียนแต่ละคนมีหนังสือเล่มที่เป็นที่สุดของชีวิต
… และโฮโมกาญ่าเป็นเล่มนั้นของดร.อ้อย

“เมื่อเรารู้สึกถึงเช้าวันใหม่เสมือนเช้าวันแรกของชีวิต
นกร้องเสมือนเพลงนกเพลงแรกที่ได้ยิน
ธรรมชาติทุกอณูทุกมิติอัศจรรย์เสมอ”
คือสิ่งที่เขียนเอาไว้

เมื่ออ่านหนังสือเล่มนี้จบ เรารู้สึกเช่นนั้นจริงๆ

[Meiji · Rating 5 out of 5]

ถ้าใครขอให้แนะนำหนังสือที่ชีวิตนี้ควรอ่าน จะแนะนำหนังสือเล่มนี้ ไม่รู้ว่าทำไม เป็นหนังสือที่ช่วงแรกเนิบ ๆ น่าเบื่อนิดนึง แต่อ่านไปอ่านมาร้องไปหลายยกเหมือนกัน (นสไม่ได้บิ้วเลย แค่รู้สึกเห็นด้วย + ประทับใจมาก ๆ ) เป็นหนังสือที่เรียกว่าจุดประกายได้มั้ยนะ เล่มนี้ทำให้รู้สึกว่า อยากลองทำอันนี้ อันนู้นด้วย อันนี้ด้วย อยากไปนั่งคุยกับต้นไม้ อยากไปนั่งคุยกับสัตว์ เริ่มจากแมวที่บ้านก็ได้ อยากไปปรับปรุงบ่อปลาแถวบ้าน บำบัดน้ำ ระหว่างอ่านมีเรื่องที่อยากทำเยอะไปหมด เป็นหนังสือที่ดึงให้อยู่กับตัวเอง ไม่ตัดสิน แค่ลองปล่อยใจทำตามที่คิด รู้สึกว่าตอนอ่านมีเวลาทบทวนช่วงที่ผ่านมาจริง ๆ (ความเป็นไปของโลก สิ่งที่เจอ) แนะนำ ที่สุดของ 2023 ที่สุดเท่าที่อ่านมาเลยมั้ง ไม่รู้ทำไม ปกติไม่ชอบเขียนรีวิวยาว ๆ แต่ชอบเล่มนี้มาก ๆๆ อ่านวันเดียวจบ

[Thammalux Chaopanon · Rating 4 out of 5]

ขอบคุณสำหรับข้อเสนอแนะต่างๆจากหนังสือ
ให้เราคิดถึงภาพรวมของสรรพสิ่งทั้งหลายในโลก ไม่เฉพาะตัวเรา หรือมนุษย์ชาติ ยังมีสรรพสิ่งทั้งหลายที่อยู่ร่วมโลกใบเดียวกัน มีสิทธิ์มีเสียงเหมือนกัน

ผมไม่เคยมีประสบการณ์ที่สัมผัสสิ่งต่างๆ แม้ว่าจะเคยผ่านการโอบกอดต้นไม้ การเดินป่า มาบ้าง แต่การดูสารคดีมากมาย การเรียนรู้ การปฏิบัติธรรม ก็ทำให้เห็นภาพที่ผู้เขียนต้องการสื่อออกมา

สำหรับผู้ที่ยังติดยึดอยู่กับตัวเรา มนุษย์ อาจจะอ่านแล้วยังไม่ซึมทราบ แต่ก็ขอให้ทบทวนได้อ่านบ่อยๆจะมีประโยชน์ต่อโลกนี้ต่อไป

[Kubpam So · Rating 5 out of 5]

ผมเติบโตมากับ ‘นักสืบสายน้ำ’ คู่มือศึกษาธรรมชาติของผู้เขียนตั้งแต่สมัยชั้นประถมศึกษา หนังสือเล่มนี้ทำให้ได้ทบทวนแก่นของการศึกษาธรรมชาติที่เคยฝึกฝนมา และขยายมุมมองให้กว้างขึ้นแบบผู้ใหญ่ — ผู้เขียนเล่าประสบการณ์ของตัวเองที่มีต่อธรรมชาติอย่างลึกซึ้ง และแนะนำวิธีการสัมผัสธรรมชาติผ่านผัสสะพื้นฐานที่สำคัญ: ตาเห็น, หูได้ยิน, จมูกดมกลิ่น, ลิ้นลิ้มรส, กายสัมผัส, การเคลื่อนไหว และรวมทั้งหมดพร้อมกัน เพื่อเข้าร่วมเป็น ‘สมาชิกของสังคมโลกเคียงคู่ไปกับสรรพชีวิตอื่นๆ’

[Arthitaya · Rating 1 out of 5]

ไม่แน่ใจว่าทำไมถึงจัดอยู่ในหมวดหนังสือวิทยาศาสตร์ ถ้าผู้เขียนต้องการจะสื่อว่าเซนส์ของตนเองนั้นน่าเชื่อถือกว่าการศึกษาตามกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ และมีการอ้างอิงถึงงานวิจัยที่ได้รับการโต้แย้งว่าไม่มีหลักฐานสนับสนุนเพียงพออย่างงานวิจัยของ Gagliano et al. (2016) ประหนึ่งว่าเป็นงานวิจัยที่มีความน่าเชื่อ

และยังมีความย้อนแย้งในบางจุด เช่น อ้างถึงคำว่า "ควอนตัม" หลายครั้ง แต่กลับมีข้อความประมาณว่า "ฉันจะไม่อ้างถึงควอนตัมเพราะมันเข้าใจยาก" อยู่ในหนังสือเล่มเดียวกัน

[Neenee · Rating 5 out of 5]

น้องเป็นหนังสือที่ดีมากกกจริง ๆ ค่ะ สำหรับเรา ทั้งในเรื่องของมุมมองต่อธรรมชาติ และการสอดแทรกคำแนะนำหลายด้าน มีการกล่าวถึงรายการหรือหนังสือที่น่าสนใจ เหมือนถูกพาไปเปิดมุมมองใหม่ที่อาจลืมไปแล้วตามกาลเวลา เป็นหนังสือที่มีเนื้อหาไม่มากแต่สอดแทรกประเด็นที่ต้องการจะเอ่ยไปตรงจุดในทุกประเด็นเลยค่ะ

[Biminator · Rating 5 out of 5]

ว้าวว เป็นหนังสือที่เปิดมุมมองใหม่ใฟ้กับผมมากๆ จากคนที่คิดปค่ว่า การเดินป่า ชมนกชมไม้เป็นงานอดิเรกอย่างหนึ่ง และไกลตัว จากคนที่อยู่ในเมือง เมื่ออ่านจบทำให้ผมได้ไปเดินป่าไป connect กับธรรมชาติ และ wow มากๆ กับสิ่งที่ได้ไปเจอ

[Suphanat Boonyiamyien · Rating 4 out of 5]

ทางรอดของ the sixth extinction อยู่ในหนังสือเล่มนี้

[Sugus Kanchanatraiphop · Rating 5 out of 5]

หนังสือเล่มนี้ทำให้อยากพัฒนาตัวเองให้อยู่กับทุกสรรพสิ่งรอบตัวให้ดีขึ้น อยู่อย่างเห็นอกเห็นใจกัน และตระหนักอยู่เสมอว่า มนุษย์ไม่ใช่ศูนย์กลางจักรวาล

[Nopadol Rompho · Rating 5 out of 5]

เป็นหนังสือที่อ่านแล้วให้ความรู้สึกสงบและรักธรรมชาติ และอยากรักษาธรรมชาติให้ดีขึ้น ๆ ไปอีก ลองอ่านกันได้นะครับ