Van kleermaker tot kapo: De oorlog van een Duits-Joodse vluchteling

by Aline Pennewaard

Kleermaker Heinz Bontscheck was een van de ruim 34.000 Joden die Nazi-Duitsland ontvluchtten en in Nederland belandden. Na verraad door zijn zwager kwam hij via Westerbork in concentratiekamp Auschwitz-Birkenau terecht. Daar werd hij ‘Kapo’, een gevangene die toezicht moest houden op andere een positie die hem hielp overleven, maar die niet kon voorkomen dat hij moest toezien hoe zijn eigen vrouw naar de gaskamers werd gevoerd.Na de oorlog emigreerde Bontscheck naar Australië, waar andere overlevenden hem herkenden en een aanklacht tegen hem indienden. Ze verklaarden dat ze door Bontscheck nog slechter waren behandeld dan door de Duitsers. Een onderzoek naar de waarheid volgde.

Genres: World War II

267 pages, Kindle Edition

Published September 5, 2018

Reviews

[Alexander Peterhans · Rating 4 out of 5]

Een boek van twee helften. De eerste helft brengt vooral het opgejaagde leven van Bontscheck voor de oorlog in kaart, waar hij Duitsland ontvluchtte om aan het opkomende Nazi geweld te ontkomen, om daarna jaren door Nederland te zwerven van tijdelijke verblijfplek naar verblijfplek. Het is een essentieel deel van Bontscheck's verhaal, het vormt hem wellicht tot de overlever die hij tot het extreme wordt in Birkenau, maar het neemt de vorm van een eindeloze opsomming van plekken en personen, die niet altijd even pakkend is om te lezen.

De vreselijke tijd in Birkenau wordt grondig omschreven, behalve echt wat Bontscheck nou eigenlijk deed als kapo. Ik hoef geen smakeloze beschrijvingen van allerlei gruwelen, maar gezien het boek gaat over hoe Bontscheck uiteindelijk een volgens velen uitermate wreede kapo werd, lijken meer getuigenissen me van belang (het eerste hoofdstuk noemt wel enkele van deze getuigenissen, dus misschien is het de plaatsing die me dwars zit).

Dan komen de delen die mij het meest interesseerden. Eerst krijgen lezen we dat het einde van de oorlog nadert, en de Nazis de gevangenen op vreselijke dodenmarsen beginnen te sturen, naar kampen binnen Duitsland. Ik heb dit natuurlijk al vaak genoemd zien worden, maar dit is een van de weinige beschrijvingen van hoe het er daarna aan toe ging in die Duitse kampen.

Daarna volgt de bevrijding, en Bontscheck's vertrek naar zijn familie in Australie, en de overlevenden van Auschwitz die hem daar herkennen als de kapo die hij was. Het is vooral interessant omdat op dat punt het boek een redelijke case heeft gemaakt dat de concentratie kampen een totaal eigen situatie vormen, een hermetisch gesloten wereld waarin alle gewone en redelijke menselijke omgangsvormen betekenisloos waren, en dat een integraal onderdeel van het Nazi systeem was om de gevangenen zelf tot fascisten om te vormen. Het boek stelt het niet zo klip en klaar natuurlijk, want zo klip en klaar is het ook niet, maar de vraag is hoe kwalijk je het iemand kan nemen dat hij of zij alles heeft gedaan om proberen te overleven in een gruwelijke situatie. Daarnaast blijft het ook geheel begrijpelijk dat de overlevenden daar compleet anders over dachten, laat dat duidelijk zijn.

Pennewaard stapt graag in de speculatieve schoenen van Bontscheck, en het is de vraag hoe je daar als lezer tegenover staat. Ze doet allerlei uitspraken over mogelijke gedachtes en emoties die Bontscheck wellicht gehad zou kunnen hebben, gedeeltelijk opgebouwd uit getuigenissen van andere overlevenden in soortgelijke omstandigheden. Ik kan er persoonlijk niet de vinger op leggen - het werkt, maar ik bleef me afvragen hoe verantwoord dit was. Ik ben er nog niet over uit.

3.5 sterren

[Rockobarocco · Rating 4 out of 5]

Ein Bucher eher über einen staatenlosen Juden, als die Tätigkeit eines Kapos. Deutsche Version gelesen: Eine Bearbeitung der Übersetzung wäre wünschenswert, da sich noch viele Rechtschreibfehler finden lassen.

[Shira Kavita · Rating 5 out of 5]

Aline heeft over een enorm gevoelig onderwerp, namelijk een Joodse kapo in Auschwitz, een goed, invoelend en zonder om de waarheid heen te draaien verhaal geschreven. Het is geen boek dat je even leest om lekker te ontspannen, maar als je er eenmaal voor gaat zitten dan laat dit verhaal je zien hoe zelfs de mensen die we zien als extreem wreed toch een eigen verhaal hebben dat tot hun wreedheid heeft geleid.

[Edwin · Rating 3 out of 5]

Dit is het verhaal hoe een Duits-Joodse kleermaker uiteindelijk een Kapo wordt in een Auschwitz, maar tegelijkertijd is het ook een verhaal over hoe Nederland in die tijd omging vluchtelingen met een andere cultuur. 

Een heel gevoelig onderwerp, aangekaart door de auteur Aline Pennewaard. Een Joodse kapo in Auschwitz. Het verhaal is goed geschreven en komt bij je binnen. Geen boek om eventjes 'gezellig' te gaan lezen. Dit verhaal laat je zien hoe een wreed persoon tot zijn daden kwam. 

[Ebbe Negenman · Rating 4 out of 5]

Good read. The comfort of the opinion is, when reading this story, replaced by the discomfort of own thoughts. When in the middel of the storm how should we react on the circumstances? Good to see that a the writer of this book is of young age so that these importnat stories are told again. We should never forget what happened.