Schaduwbeeld of Het geheim van Appeltern: kroniek van een Leven

by Hella S. Haasse

Joan Derk van der Capellen (1741-1784) noemde zich, terecht volgens Jan en Annie Romein in Erflaters van onze beschaving , 'De tribuun der burgerij'.Als jonge man baande hij zich met moeite een weg naar de politiek, door zijn admissie te forceren tot de Overijsselse Ridderschap (1772) en zo tot de Staten. Het is de tijd van de de Republiek der Verenigde Nederlanden wordt gekenmerkt door oligarchisch, aristocratisch bestuur, stadhouder prins Willem V treedt, onder invloed van zijn voogd en adviseur de hertog van Brunswijk Wolfenbüttel, vaak op als absoluut monarch. Het rommelt weliswaar onder de burgerij, maar dat neemt bij lange na niet zulke vormen aan als in Frankrijk en Amerika. Van der Capellen correspondeert met de 'nieuwlichters' in andere landen. Hij verzet zich in en buiten de Staten steeds meer tegen machtsmisbruik en de behandeling van de burger als een onmondige.In 1781 verschijnt er een hartstochtelijk pamflet tegen Willem V en zijn de bekende Brief aan het volk van Nederland , een oproep aan de natie om oude vrijheden en rechten te verdedigen. Joan Derk ontwierp dit kritische geschrift, waarschijnlijk in samenwerking met zijn vriend de predikant François van der Kemp, op zijn landgoed Huis Appeltern.Hella S. Haasse heeft aan de hand van authentieke tijdsdocumenten een kroniek samengesteld waaruit een beeld ontstaat van Nederland in een weinig bekende periode, te midden van landen in grote beroering. Tevens is het boek een speurtocht naar de persoon en de innerlijke roerselen van Joan Derk baron van der Capellen tot den Pol, een man wiens karakter vol tegenstrijdigheden ons telkens voor raadsels plaatst. Ondanks zijn zwakke gezondheid, ondanks tegenwerking en teleurstellingen, heeft hij zich met verbazingwekkende, doelgerichte energie ingezet voor democratische vernieuwingen in de Republiek der Verenigde Nederlanden.

Genres: History, Biography, Nonfiction, Literature

Hardcover

First published January 1, 1989

About the author

Hella S. Haasse (1918 - 2011) was born in Batavia, modern-day Jakarta. She moved to the Netherlands after secondary school. In 1945 she debuted with a collection of poems, entitled Stroomversnelling (Momentum). She made her name three years later with the novella given out to mark the Dutch Book Week, Oeroeg (The Black Lake, 1948). As with much of her work, this tale of the friendship between a Dutch and an Indonesian boy has gained the status of a classic in the Netherlands. Titles such as Het woud der verwachting (In a Dark Wood Wandering, 1949), Een nieuwer testament (Threshold of Fire, 1966) and Mevrouw Bentinck of Onverenigbaarheid van karakter (Mrs Bentinck or Irreconcilable in Character, 1978) have been greatly enjoyed by several generations.

Reviews

[Jan · Rating 4 out of 5]

Joan Derk van der Capellen tot den Pol (1741-1784) is de hoofdpersoon van de ‘kroniek van een leven’ die Hella Haasse heeft geschreven. Haasse heeft zich hiermee begeven op het grensvlak van historie en literatuur. Zij heeft haar wagen volgeladen met zeer vele documenten, brieven, dagboeknotities, adviezen en verzoekschriften van Van der Capellen, familieleden, vrienden en bestuurders, tot en met stadhouder Willem V. Niettemin is het een goed doorlopend verhaal. Het lijkt alsof dat zo nu en dan onderbroken wordt, want afgewisseld met exposés over weer een tijdgenoot die op dat moment past in de tijdlijn, maar het een loopt naadloos door naar de volgende passage van de kroniek. Waar het om Haasses geheel eigen teksten gaat, is sprake van elegant en zorgvuldig taalgebruik. Dat laatste is ook het geval met de officiële stukken, waaruit volop is geciteerd, zij het dat die logischerwijs overvloeien van een veel ambtelijker getint karakter en toonzetting – dat is waar het in de naar volledigheid en waterdichtheid strevende juristentaal nu eenmaal altijd naar riekt, een taal die mij bepaald niet vreemd is.
Was Joan Derk nu politicus tegen wil en dank, of met hart en ziel? Want enerzijds had hij aan weinig een grotere hekel dan alle machinaties waarmee die bedrijvigheid in de praktijk pleegt gepaard te gaan, anderzijds zag hij dat als de enige begaanbare weg naar het uitbannen van machtsmisbruik en het geven van meer stem van het volk in het bestuur, lees: het doorvoeren van democratisering ten opzichte van het regenteske gedrag van de zittende ridderschap, te beginnen in Overijssel, zijn woonprovincie. Overigens is hij zelf geenszins wars van frenetiek lobbygedrag, tot en met correspondentie met de stadhouder.
Hij heeft zich, niettegenstaande zijn permanent zwakke gezondheid en alle mogelijke tegenwerking, onverdroten gekweten van zijn taak, zijn roeping. Uiteindelijk heeft hij in brede kring veel respect gekregen, ja afgedwongen.
De kroniek speelt zich tevens af in een periode die in de vorming van de Verenigde Staten van cruciaal belang is; men maakte zich in 1776 los van Engeland. Omdat voor de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden de internationale handel een economische factor van belang was – de Republiek dreef wereldwijd handel, met name via de WIC en de VOC – werden ook politieke overwegingen gewijd aan de gemelde losmaking. En Joan Derk toonde zich voorstander van sympathie voor de toenmalige VS, wat blijkt uit geldelijke investeringen en de vele schriftelijke en persoonlijke contacten die hij onderhield met prominente vertegenwoordigers van de VS; met naam noem ik Benjamin Franklin, John Adams, verder gouverneurs en gezanten. Maar ook in dat streven kreeg hij in eigen land de wind van voren, dus tegen.
Wat van de reputatie van Joan Derk tegenwoordig, anno 2026, vooral is overgebleven, is dat hij een van de auteurs is van de ‘Brief aan het Volk van Nederland’, anoniem gepubliceerd in 1781. De andere auteur is zijn goede vriend ds. François van der Kemp. Zij stellen hierin de eerder genoemde thema’s publiekelijk aan de orde. In het boek van Haasse wordt dit uitgebreide pamflet wel nadrukkelijk genoemd en besproken, maar het krijgt als zodanig in het boek niet een centrale rol. Dat komt omdat Van der Capellens hele openbare leven, ook lang voor en na 1781, in het teken stond van bestuurlijke vernieuwing en het mondiger maken van de burgerij, het boek is ervan doordesemd.
Ook al kan ik mij voorstellen dat dit boek van Hella Haasse voor veel onbevangen lezers taaie kost is, vind ik het, misschien mede door mijn ervaringen als gemeenteambtenaar, soepel lezen èn van eminent belang wegens het onderwerp. JM

[Janneke · Rating 3 out of 5]

Een zeer boeiend boek over het leven en werken van Joan Derk van den Capellen, een patriot en iemand die zich inzette voor de sociaal zwakkeren. Verrassend genoeg is het nog zeer actueel ondanks dat het zich afspeelt in de 18e eeuw. Het gekonkel van politici om de macht is duidelijk van alle tijden.
Joan Derk van den Capellen was ook betrokken bij de steun aan de Amerikaanse vrijheidsstrijd. Hij had veel Amerikaanse contacten en werd in de jonge Verenigde Staten ook bijzonder gewaardeerd. Hiervan getuigt bijvoorbeeld een plaquette aan de gevel van het woonhuis van Joan Derk in de Bloemendalstraat in Zwolle.
Ik heb het boek met plezier en interesse gelezen, maar vond het minder geschikt als leeskringboek.

[Joke Kolthoff · Rating 3 out of 5]

Alhoewel Hella Haasse ook dit boek heel goed heeft geschreven, vond ik het soms moeizaam om te lezen, vooral door de vele briefwisselingen van de hoofdpersoon Joan Derk van der Capelle aan tijdgenoten in Holland en in de provincies, maar ook internationaal (Frankrijk, Engeland en Amerika). De rode draad "pogingen om misstanden onder de boeren en het volk op te heffen, het invoeren van kleine democratische veranderingen, de macht van de edelen te verminderen" was goed te volgen. Alles komt voorbij, politieke intriges, fraude, machtsspelletjes en de macht van het geschreven woord. Plakkaten vlugschriften, brochures. Er werd wat afgeschreven voor de goede zaak. Al met al een boeiend en informatief maar niet een makkelijk leesbaar boek.