Indië, betovering en desillusie: een persoonlijke zoektocht naar een verborgen geschiedenis

by Thom Hoffman

‘Thom Hoffman vindt een nieuwe vorm voor koloniale geschiedschrijving.’ Kester Freriks NRC

‘Razend interessant. Wij sluiten het boek om het vervolgens weer te openen, voor iedereen. Omdat het belangrijk is. Indië, betovering en een persoonlijke zoektocht naar een verborgen geschiedenis die net iets minder verborgen is geworden dankzij Thom Hoffman.’ Ruth Joos en Wilfried de Jong in Brommer op zee

‘De liefde van de schrijver voor het land is, ondanks de desillusie, voelbaar in elk hoofdstuk.’ Femke van der Laan in Nooit Meer Slapen

‘Thom Hoffman heeft iets bijzonders gedaan. Dertig jaar geleden kende hij dankzij zijn grootvader vooral de warme herinneringen aan de Indische sfeer en het lekkere eten. Maar hij is veel over Nederlands-Indië gaan lezen. Subtiel ontvouwt hij de wrede kant van de geschiedenis. Begeleid door prachtige illustraties, oude affiches en foto’s.’ Mascha Sluijter (Boekhandel Los) in AD MEZZA

‘Toch zijn het niet alleen maar losse stukjes zoals in een encyclopedie die hij ons voorschotelt. Het is juist zijn persoonlijke zoektocht in de ondertitel die dit boek bijzonder maakt en die de losse delen aan elkaar verbindt. […] Het zijn die delen in het boek waarin zijn persoonlijke betrokkenheid tot uiting komt en verklaren waarom hij dit allemaal doet.’ Moesson



‘Een compliment aan Thom Hoffman voor dit fabuleuze resultaat van een zoektocht die ooit begon met zijn spreekbeurt op de middelbare school in 1969.’ Azië Magazine

 

Hoffmans jarenlange zoektocht naar het werkelijke Indië, vanaf het begin van de VOC tot aan de onafhankelijkheid van Indonesië, vindt zijn eindpunt in dit boek

‘Boven mijn jongensbed hing een Sumatraanse tijger.’ Zo begint Thom Hoffmans fascinerende en beeldende reis door de tijd. Onder een imposante tijgerkop droomde hij als 13-jarige over het sepiagekleurde Nederlands-Indië, het land van zijn grootouders. Oma en opa overleden kort na elkaar. Hoe was hun leven in Indië geweest? Omdat Thom zijn lievelingsoma geen vragen meer kon stellen, ging hij op zoek naar antwoorden.

Geraakt door Couperus, Multatuli, Kousbroek, Kartini, Székely-Lulofs en andere schrijvers, en door films en documentaires, maakte Hoffman de afgelopen dertig jaar een persoonlijke reis. Hij begon met het verzamelen van boeken over Nederlands-Indië en hoe meer hij las, hoe duidelijker de contouren zich aftekenden van de kolonie onder Nederlands gezag, van de VOC tot aan de soevereiniteitsoverdracht in 1949. Een geschiedenis die ver uitstijgt boven familieverledens.

Indië als decor voor betovering, mysterie en schandaal, maar ook het strijdtoneel voor opvattingen over verandering. Het Indonesisch vrijheidsstreven leefde op. Hoe ging Nederland daarmee om? Boeiende persoonlijkheden als Jacob Haafner, baron Van Hoëvell, Kartini, Tan Malaka, Hatta en Soekarno completeren een caleidoscopisch en vaak aangrijpend beeld.

Indië, betovering en desillusie is een boeiende en persoonlijke zoektocht naar de waarheid achter deze voormalige Nederlandse kolonie.

In de pers

OVER THOM HOFFMAN

‘Geef die man een filmprogramma! – Hoffman is een geboren verteller.

Genres: History, Nonfiction

981 pages, Kindle Edition

First published October 25, 2022

About the author

Thom Hoffman (1957) is acteur, fotograaf en documentairemaker. Hij is bekend van onder andere De Vierde Man en Zwartboek van Paul Verhoeven, Zoeken naar Eileen, De Avonden. Voor zijn rollen won hij prijzen in binnen- en buitenland. Televisiekijkers kennen hem van hitseries als Het Wassende Water, De Co-Assistent, Klem 3 en zes jaar Dokter Tinus waarvoor hij als allereerste acteur in 2016 de Televizier Zilveren Ster ontving. Hoffman maakte documentaires over cineast Adriaan Ditvoorst (1992) en Hollywood-rebel Dennis Hopper (2002), en fotografeerde meer dan twintig jaar voor uiteenlopende opdrachtgevers zoals War Child, NRC Handelsblad, Volkskrant Magazine en het Volkenkundig Museum Leiden. In 2003 verscheen een fotoboek met door hem gemaakte portretten en reisfoto’s. Vanaf 1995 legde Hoffman een grote verzameling boeken aan over Nederlands-Indië, waar zijn grootmoeder en vader zijn geboren. In 2009 en 2015 was hij gasthoogleraar aan de Universiteit van Tilburg en de TU Delft, met Nederlands-Indië als onderzoeksgebied. Deze research vormde de basis voor de veelbesproken tentoonstelling Dossier Indië in het Wereldmuseum Rotterdam en het fotoboek Een Verborgen Geschiedenis, anders kijken naar Nederlands-Indië, dat ik 2020 werd gekozen tot geschiedenisboek van het jaar. Hoffman werd onder andere voor zijn Nederlands-Indische onderzoek in 2016 onderscheiden als Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw

Reviews

[Olaf Koopmans · Rating 5 out of 5]

Dit boek zou verplichte literatuur moeten zijn voor iedere Nederlander. Maar omdat dat een illusie is, zouden we kunnen beginnen het de komende 10 jaar onderdeel te laten uitmaken van het HAVO/VWO Eindexamen.
Dat zou een goed begin zijn om een nieuwe generatie Nederlanders bewust te maken van de treurige Geschiedenis die wij als land in Indonesië te weeg hebben gebracht.
Het knappe aan dit boek is dat het ter gelijkertijd heel toegankelijk is, maar ook heel diepgaand. In een persoonlijke zoektocht slaagt Hoffman erin de lezer langzaam mee te slepen in zijn ontluisterende ontdekkingsreis. En hoewel hij geen Academicus is, of misschien wel juist daarom schroomt hij niet de gruwelijke verhalen uit onze koloniale geschiedenis boven tafel te halen. Daarbij gesteund door een frisse, brede, diverse hoeveelheid aan bronnen. Hij steunt op Academische werken, maar ook op literatuur, poëzie, persoonlijke verhalen en tijdschriften, clubbladjes en verenigingsuitgave van destijds.

Wat daarbij vooral knap is, is dat hij uiteindelijk slaagt om antwoord te geven op de belangrijkste vraag van dit boek: 'Wat hadden wij daar eigenlijk te zoeken?' Het beklemmende antwoord daarop is: 'Eigenlijk niets'. Niets in ieder geval waar Indonesië in z'n ontwikkeling iets mee is opgeschoten. Machtswellust en Hebzucht waren uiteindelijk de enige drijfveren waarom onze kleine kikkerlandje eeuwenlang een terreur en schrikbewind heeft gevoerd op de Indische Archipel.
En toen het eigenlijk tijd had moeten zijn, om op eervolle wijze dat bewind over te dragen aan de logische onafhankelijke nieuwe leiders van Indonesië, volgde een onbegrijpelijke laatste stuiptrekking van een verlamd land zonder zelfkennis, met onbegrip gadegeslagen door hele wereld, de VN voorop.
Die laatste koloniale jaren zullen van nu af aan de Geschiedenis in moeten gaan als één van de allergrootste historische miskleunen in de wereldgeschiedenis. Vergelijkbaar met de Spaanse Inquisitie, Stalins terreur en de Vietnamoorlog. En helaas ook met veel te veel onnodige, maar vooral ook onschuldige slachtoffers.

Ik ben zelf in 1993 aan de RUG afgestuurd als historicus zonder ooit iets over de Atjeh oorlog, Politionele acties, Bersiap of Simon Spoor als college onderwerp te hebben gehad. Ik denk dat uitgaven als deze door Thom Hoffman, maar ook de boeken van Remy Limpach en David van Reybrouck (niet toevallig beide buitenlandse onderzoekers) er toe bij zullen dragen dat de Universiteit zich dat niet langer meer kan permitteren.

[Marijke · Rating 5 out of 5]

In het gedicht dat ik op 5-12 bij dit boek kreeg, stond dat ik wel een vakantie nodig zou hebben om het te lezen. Ik heb het idd in een vakantie gelezen en wel in Indonesië, op Bali. Hoewel ik dacht al veel te weten, ben ik in korte tijd door het boek gevlogen en zijn mijn ogen nog meer geopend en staat het schaamrood me op het gezicht. Hoe heeft dit zo kunnen gebeuren? Mijn gevoelens heb ik hier ook besproken. Zoals al eerder bemerkt, zijn de Indonesiërs, die ik spreek, niet haatdragend. Ze geven aan dat dit nu eenmaal gebeurde en dat dit mij en de huidige generatie niet te verwijten is. We moeten vooruit denken. Ze weten zelfs een positieve kant aan de invloed van Nederland op het huidige Indonesië te geven. Hierdoor zijn ze een grote eenheid geworden en geen aparte landjes meer. Hoe het ook zij en wat je daar ook van vindt; een goed, bijzonder en belangrijk boek dat deel zou moeten uitmaken van de educatie van iedereen.

[Jort Fokkens · Rating 5 out of 5]

Diep onder de indruk van dit boek. Hoffman is erudiet, schrijft helder en weet je aandacht van kaft tot kaft vast te houden.

De gruwelijke details, maar ook de 'koloniale tunnelvisie' van onze voormalige regeringen worden pijnlijk blootgelegd.

Een lange review ga ik niet schrijven, lees dit boek!

[Hans Keukens · Rating 5 out of 5]

Wat een werk heeft Thom Hoffman verzet voor het schrijven van dit boek. Onderzoek van VOC tijd tot de politionele acties (of eigenlijk koloniale oorlog). Al voor dat werk alleen al zou ik al vijf sterren geven.

Maar het boek is ook een persoonlijk verhaal van Hoffman. Een eigen ontdekkingsreis door het verleden en ook nog het heden. En ook nog fijn geschreven zodat je blijft lezen.

Voor mijzelf was het ook een ontdekking van een verborgen verleden waar ik niks vanaf wist. Een pijnlijk verleden ook. Je gaat steeds meer denk "wat deden wij daar, wat hadden wij daar te zoeken". Met uiteindelijke sluitstuk een koloniale oorlog, onze eigen"special military operation".

[Henri Jacobs · Rating 5 out of 5]

Indrukwekkend en buitengewoon boeiend boek over ons bewogen verleden en koloniale historie in Nederlands-Indië. Een ‘must read’!

[Robert Van haastert · Rating 3 out of 5]

Er worden veel boeken over Indie geschreven. De laatste jaren vooral vanuit de drang om af te rekenen met ons koloniale verleden, aangespoord door het huidige klimaat van 'Woke-activisme' dat in origine gerechtvaardigd is maar tegenwoordig steeds meer religieus-dogmatische trekken vertoond. Ook dit boek past in deze ontwikkeling. Het boek van Hoffman lijkt vooral een poging om af te rekenen met het koloniale verleden van zijn familie. Als egodocument van waarde, maar niet als een werk van geschiedschrijving.
Zoals zoveel hedendaagse historische werken draait het niet om factfinding of het beschrijven van een objectieve werkelijkheid, maar om een bonte verzameling van egodocumenten die hemzelf en de lezer een 'gevoel' moeten geven. De schrijver vertelt trots hoe hij in antiquarische boekhandels telkenmale een obscuur pamflet of boekje vindt dat weer een nieuw licht op de zaak werpt. Onveranderlijk zijn het bronnen van zwarte waarheden, roof- en moordzucht van slechte Nederlanders die niets liever doen dan Indie uitmoorden en leegzuigen. Met name als we bij de politionele acties/koloniale oorlog/vrijheidsstrijd uitkomen is het boek doorspekt met eindeloze getuigenissen over moord en doodslag. Let wel, moord door Nederlanders. De Bersiapperiode (als het al genoemd mag worden) is wellicht niet fraai maar natuurlijk wel heel begrijpelijk na al het slechts dat de Nederlanders daar deden.
Ik snap dat er een tegengeluid geboden moet worden tegen de eenzijdige berichtgeving van Nederlandse journalisten en geschiedschrijvers van de afgelopen 70 jaar. Maar wat snak ik naar een gebalanceerd verhaal gebaseerd op feiten (en niet alleen emoties) die de verschillende tijdperken in hun context plaatsen. Pas dan is er mijns inziens echt sprake van verwerking. Ik wens het Thom Hoffman van harte toe.

[Peer · Rating 3 out of 5]

Begint indrukwekkend, maar verzandt uiteindelijk teveel in de reconstructie van de onafhankelijkheid. Het deel voor de oorlog, eigenlijk het deel van Tempo Doeloe, is het interessantst en schokkendst. Soms krijg ik wel de indeuk dat iets te eenzijdig is gekeken. Mij bekroop het gevoel van als je een hamer hebt zie je overal spijkers. Neemt niet weg dat het koloniaal verleden absurt schokkend is. Maar in dit boek is het soms wel een vorm van gezochte feiten ipv gewogen feiten. De schrijver vermeldt overigens netjes dat het geen wetenschappelijk werk is, en de ondertitel vermeldt ook dat het om een persoonlijke zoektocht gaat.
Het deel na de bevrijding van de Japanners kon ik niet doorheenkomen.

[Roald Leeuwerik · Rating 5 out of 5]

Wat een indrukwekkend boek van Hoffman! Ik heb er erg veel van geleerd. Hoffman beschrijft de lange gedeelde geschiedenis van Nederland en Indonesië, en hoe dit helaas ook gepaard ging met langdurige onderdrukking. De VOC, J.P. Coen, overname van de VOC bezittingen door de Nederlandse Staat, de Totoks, Indos en Inlanders, het Kultuurstelsel en het gevecht om behoud van het Nederlandse gezag, het komt allemaal voorbij. Zo blijkt dat de Java oorlog tussen 1825 en 1830 en de Atjeh campagne niet op zichzelf staan maar slechts deel waren van een veel langere campagne in 19e en begin 20e eeuw. Erg leerzaam vond ik ook te lezen over meer kritische geluiden die eigenlijk door de hele geschiedenis wel voorkwamen: Multatuli (Eduard Douwes Dekker) is bekend, maar ook andere namen zoals Ridder de Stuers, Van Swieten en Székely-Lulofs komen aan bod (en nog veel meer). Uiteraard ook aandacht voor de periode voor, tijdens en na de tweede Wereldoorlog met de strijd voor onafhankelijkheid en de sleutelrol die Hatta en Soekarno hierin hadden. Het is zeker niet allemaal prettig om over te lezen; denk bijvoorbeeld aan het “sweepen” van kampongs en het concentratiekamp Boven-Digoel, maar Hoffman laat zien dat dit deel was van de onderdrukking die gepaard ging met het behouden van Nederlands-Indië. De kwalijke rol van generaal Spoor en Westerling komen aan bod, als ook de bredere context van de politieke wereld in Nederland waarin heel verschillend werd gekeken naar de koloniale oorlog tussen 1945-49. Hoffman beschrijft hoe deze geschiedenis tot vandaag gevoelig blijft, getuige de Excessennota en langdurig gebruik van de benaming Politionele Acties. Ik raad het iedereen aan die meer wil leren over een belangrijk deel van onze geschiedenis!

[Eric Miedema · Rating 5 out of 5]

Ik ken Thom Hoffman natuurlijk als acteur, en een beetje als fotograaf, maar, man, wat kan hij ook schrijven!! Dit boek beschrijft het koloniale Nederlands-Indië aan de hand van boeken. Vanuit zijn eigen boekenreis, langs antiquariaten, archieven en bibliotheken, beschrijft hij aan de hand van romans, brieven, dagboeken en studies de relatie van Nederland met Nederlands-Indië. Daarmee is dit een gevaarlijk boek voor mij omdat ik nu ook veel van die boeken wil lezen. Thom begint bij de VOC en via onder meer Multatuli, Couperus en Birney komt hij bij de tweede wereldoorlog en de onafhankelijkheidsstrijd uit. Ik heb al een paar lijvige boeken tot mij genomen vóór mijn reis naar Indonesië. Hij komt echter met allerlei nieuwe gezichtspunten, mede omdat hij zijn eigen verbazing er doorheen vlecht, en een ontluisterend beeld over generaal Spoor. Elke keer als ik me bezighoud met de onafhankelijkstrijd en de rol van Nederland daarbij, moet ik denken aan een gesprek dat ik ooit had in conferentieoord Avegoor in Ellecom met Jaap van der Scheur, toen voorzitter van AbvaKabo. Hij vertelde dat hem nog steeds dwars zat dat zijn eigen politieke club (van Drees) hem naar Indonesië stuurde. Dat was onbestaanbaar. Met het lezen van dit boek denk ik dat ik het nog meer met hem eens ben.

[H.J. O. · Rating 5 out of 5]

indrukwekkend boek dat boeit van begin tot eind en ontluisterend voor diegenen die nog een rooskleurig Nederlands zelfbeeld hebben. De auteur pretendeert geen wetenschappelijk werk te hebben geschreven. Terecht, want dit boek is meer, het is literatuur en wetenschap bijeen. Naast Max Havelaar, Stille kracht, Revolusi en 'de wraak van Diponegoro' behoort dit boek voor mij tot het zeldzame soort boek dat je denken verandert. In het laatste hoofdstuk beschrijft hij een uitvaart van een Indië veteraan in Bronbeek. De laatste zin zegt alles: " Ik kijk naar de vlag aan de mast, halfstok, roerloos, kleurloos. En kon hij spreken, sprakeloos." Naast gevierd acteur is Thom Hoffmann ook wetenschapper en schrijver, een homo universalis. Lees dit boek!

[Carmen Esselink · Rating 5 out of 5]

Terwijl ik dit non-fictie boek las, heb ik meermaals met tranen in mijn ogen gezeten. Ik dacht aan mijn opa, maar voelde ook het diepe onrecht dat de voorvaders van anderen is aangedaan. Hoe kan Nederland zo lang wegkijken voor eigen gruweldaden en hypocrisie, niet alleen tijdens 1945-1950, maar ook in de koloniale bezetting ervoor en in het niet erkennen van de oorlogsmisdaden in de periode erna?

[Marc · Rating 4 out of 5]

Fascinerend boek dat iedereen moet lezen met interesse in geschiedenis van Nederland in brede zin. Boek verklaart ook waarom het ongepast is hoe veel Nederlanders vandaag de dag over migratie denken. Tegen die mensen zegt de schrijver: denk vooral eens terug aan hoe 'wij' ons in het verleden in het buitenland hebben gedragen c.q. misdragen. Enige minpuntjes: het is wel wat langdradig en springt soms beetje hak op de tak in de tijd.

[Margreeth · Rating 5 out of 5]

Boeiend en intrigerend geschreven. Door een persoonlijke reis door rapporten, boeken en het land zelf geeft Hoffman een kijk op de aanloop en de uiteindelijke strijd van Nederland om Nederlands Indie te behouden.
'Wat deden wij Nederlanders daar überhaupt!'.

[Dees · Rating 5 out of 5]

Zeer gedegen onderzocht, waanzinnig pakkend geschreven. Denk je al heel wat te weten over dit onderwerp, kom je erachter niet eens het topje van de ijsberg te hebben gezien. Zeer onder de indruk, complimenten.

[Fred Janssens · Rating 4 out of 5]

Impressionistische geschiedschrijving van voormalig Nederlands-Indie, mede aan de hand van de literatuur. Mooi aanvullend op het gruwelijk goede (en goed geschreven) boek vanMaurice Swirc, De Indische doofpot.