Culturele veldslagen

by Gijs van Oenen

Filosofische en historische duiding van de heetste hangijzers van onze tijd.

In de culture wars bestoken partijen elkaars culturele stellingen met claims en verwijten over identiteit, zelfbegrip en sociale tegenstellingen. Cultuurmarxisten, social justice warriors, alt‑righters, populisten en woke activisten strijden in kwesties als Black Lives Matter en #MeToo over voorrechten en achterstelling – soms met ironie, soms verbitterd, maar altijd vanuit de vaste overtuiging van een gelijk dat is verbonden met de eigen identiteit. Juist in die stellige overtuiging lijken links en rechts op elkaar, net als in hun afkeer van hun gezamenlijke vijanden: het liberale denken, de burgerlijke normaliteit en het kapitalisme.

In Culturele veldslagen schetst Gijs van Oenen de filosofische en historische achtergronden van de culture wars. Hij laat zien dat deze enerzijds voortvloeien uit vernieuwende ideeën binnen het marxisme over het belang van cultuur, en anderzijds worden aangedreven door radicale inzichten uit de Franse filosofie over taal, waanzin en seksualiteit. Deze inzichten, van met name Derrida en Foucault, hebben in de afgelopen halve eeuw ingrijpende gevolgen gehad voor ons denken en doen in kwesties als multiculturalisme, etniciteit, zwart bewustzijn, postkolonialisme, gender, seksualiteit en heteronormativiteit.

320 pages, Paperback

Published November 1, 2022

About the author

Gijs van Oenen (1959) is universitair hoofddocent filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Eerder verschenen van zijn hand Overspannen democratie (2018) en Culturele veldslagen (2022, shortlist Socratesbeker). . Daarnaast is hij een van de auteurs van de filosofiemethode Durf te denken!

Reviews

[Luc De Coster · Rating 4 out of 5]

“In ‘Culturele veldslagen’ schetst Gijs van Oenen de filosofische en historische achtergronden van de culture wars”, zo belooft de achterflap. En dat maakt het boek helemaal waar. Wie wel eens het noorden kwijt raakt in al dat verbale geweld rond seksuele en etnische/culturele identiteit kan hier houvast vinden. Onderwerpen zijn dus: seksisme, racisme, ongelijkheid, emancipatie, kolonisatie, gender, burgerlijkheid, marxisme, … . Thema’s die zeer persoonlijk zijn en vandaag tegelijk erg politiek en heel aanwezig in de media. Het is ook niet onbelangrijk omdat het niet alleen een academisch thema is, maar omdat er ook rond gewerkt wordt in het onderwijs, overheidsinstellingen, bedrijven: er is geen maatschappelijke sector die eraan ontsnapt.

De historische lijn van Van Oenen begint na wereldoorlog I, toen de stabiele burgeridentiteit een zware klap kreeg. Daarna komt de filosofie en sociologie van de Frankfurter Schule en die van de Franse “Postmodernisten”. Daarna vervormen en evolueren deze kritische theorieën en kennisfilosofische inzichten vanaf de jaren zestig (Vietnam, seksuele revolutie, Martin Luther King, …) in opéénvolgende emancipatiegolven en verschillende soorten activisme tot vandaag (metoo, BLM, ..). Toch is “Culturele veldslagen” geen historisch overzicht, want de hoofdstukken zijn eerder thematisch, maar de verbanden tussen de verschillende tijdsgewrichten worden wel gelegd.

Welke historische en nieuwe ideeën er achter die felle strijd om de geesten zitten, die nu vaak ontaardt in dwingende, soms erg fanatieke, haast religieuze bitsigheid, legt Van Oenen heel goed uit. Er staan heel veel namen in het boek; maar je krijgt er ook hun ideeën bij uitgelegd.

Van Oenen doet zijn best om originele ideeën en de uitvergroting, karikaturisering of intellectueel oneerlijk misbruik ervan uit mekaar te houden. Zo bijvoorbeeld de stelling van Foucault dat wat normaal is of wat krankzinnig is een scheidslijn is die door de maatschappij bepaald wordt. Dus geen absolute strak gedefinieerde wetenschappelijke of uit de natuur voortkomend gegeven. Dat is dus aan verandering onderhevig. Sommigen putten uit dat inzicht een praktijk waarbij we niet te snel mensen moeten uitsluiten of veroordelen terwijl anderen dan weer gaan beweren dat èlke maatschappelijke norm per definitie een instabiel fundament van de samenleving is en daarbij nog eens levens verwoest. Misschien vindt u ook wel dat de sociale normering van mannen- en vrouwenrollen gerust heel los kunnen zijn, maar het zou ook kunnen dat u gaat beweren dat mannen en vrouwen alleen maar een sociaal construct zijn en dat biologie geen rol speelt. Dat is hoe filosofische en academische meningsverschillen tot “culturele veldslagen” kunnen evolueren.

Dit slechts als voorbeeld op welk chaotisch terrein de veldslagen zich afspelen. Strijders bedienen zich uit een historische graaiton van verzet en geven er de draai aan die hen vandaag goed uitkomt. Van Oenen aarzelt niet om de extremen aan beide zijden als elkaars spiegelbeeld te portretteren. Altright of linkse extreme seksisme en racisme activisten die geen gesprek meer aangaan zijn diegenen die er oorlog van maken. Ze vinden elkaar ook in hun afkeer van de gematigde conservatief of de links-liberaal die nog denken dat compromissen kunnen gevonden worden in een democratisch proces.

Heerlijk is ook hoe de schrijver onhoudbare paradoxale posities met verve fileert. Stellingen die in hun eigen staart bijten of die geen practische benaderingen of beleidspolitiek mogelijk maken of van de tegenstrever alleen de totale overgave aanvaarden, kunnen dan misschien wel een intellectueel of emotioneel genoegen verschaffen, maar de wereld vooruithelpen dat lukt dan weer niet.

Aanbevolen. Veel en veel beter dan de zeven vinkjes.

[Fons Mariën · Rating 5 out of 5]

Wie al over woke heeft gelezen, weet dat dat een hedendaags fenomeen is dat kadert in het ruimere begrip ‘culture wars’. Gijs van Oenen, politicoloog en filosoof verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, probeert in dit boek de filosofische achtergronden van die ‘culture wars’ te achterhalen en te duiden. Hij heeft zich hiermee geen gemakkelijke opdracht gesteld. Cultuurmarxisme, de kritische theorie van de Frankfurter Schule, de tegencultuur van de jaren 60, het postmodernisme, identiteitspolitiek, politieke correctheid en woke passeren de revue. Het boek vergt van de lezer een flinke inspanning. Het is intellectueel uitdagend, zeker voor iemand die geen filosofie heeft gestudeerd zoals ik

Wat verstaan we onder cultuurstrijd of ‘culture wars’? Volgens de Wikipedia-pagina die hieraan gewijd is, is het “de naam voor een politiek conflict tussen verschillende sociale groepen, die ieder streven naar culturele dominantie binnen een samenleving”. En: “Vaak gaat het om een conflict tussen een progressieve, seculiere of stedelijke groep, versus een conservatieve, religieuze of agrarische groep”. In deze laatste quote zou beter staan “groepen” in plaats van “groep”. Dat maakt het terrein van de cultuurstrijd ingewikkelder, zoals in de praktijk ook blijkt. Denk niet dat Gijs van Oenen een helder overzicht geeft van de verschillende cultuurveldslagen vroeger en nu. In een inleidend hoofdstuk schetst hij wel “de contouren van de culture wars”. Hij vertrekt van het recente voorbeeld van de discussie rond de Nederlandse vertaling van Amanda Gormans gedicht ‘The hill we climb’ (voorgelezen op de inauguratie van Joe Biden, 20 januari 2021). Dat een blanke auteur, Marieke Lucas Rijneveld, door sommigen ongeschikt werd geacht om het gedicht van een zwarte ‘spoken word artist’ te vertalen, is een voorbeeld van een typische woke-oprisping. Daarmee bevinden we ons meteen in een cultuurstrijd. Kenmerkend is dat deze strijd heel polariserend werkt.

Gijs van Oenen onderneemt een lange en gedetailleerde reis door allerhande filosofische stromingen, te beginnen bij het cultuurmarxisme van Antonia Gramsci uit de jaren twintig. Tal van stromingen en auteurs passeren de revue. In de hedendaagse tijd tekenen zich “de klassieke contouren van de culturele veldslagen af” (p. 230). Het begrip woke duikt op. Kenmerkend hiervoor is de ervaring van slachtofferschap en de aanspraken op respect en erkenning, waarbij het taalgebruik nog meer bewaakt wordt dan in de politieke correctheid. Taal is een wapen geworden en een bepaald taalgebruik wordt zelfs letterlijk als geweld beschouwd. Woke is een voortzetting van politieke correctheid en identiteitspolitiek en staat voor “positieve waardering voor het hedendaags j’accuse van minderheden van etnische of lhbtqi+-signatuur jegens de witte man en zijn netwerk en geschiedenis van macht en status” (p. 232). De witte man wordt privileges toegedicht, die andere, ‘onderdrukte‘ groepen (vrouwen, mensen van kleur, lhbtqi+ers, immigranten, vluchtelingen …) niet hebben.

In mijn boek ‘Ik ben geen witte man’ heb ik ook getracht – in korter bestek – de filosofische achtergronden van woke te duiden en die heb ik gevonden in het postmodernisme. Uit dit boek blijkt dat het hedendaagse woke-fenomeen kadert in de culture wars en dat de filosofische achtergronden ouder en meer gevarieerd zijn, ook al speelt het postmoderne denken een voorname rol in het boek van Gijs van Oenen. Hij traceert vooral, zoekt naar auteurs, teksten, fenomenen en gebeurtenissen die meespelen of een rol gespeeld hebben. Daarbij gaat hij niet echt oordelend tewerk. Hij neemt niet echt een standpunt in, tenzij dan dat hij het postmoderne denken van bijvoorbeeld Foucault niet afwijst. Hiermee onderscheidt Gijs van Oenen zich van de visie die Helen Pluckrose en James Lindsay ontwikkelen in hun boek ‘Cynical Theories’. Zij zijn zeer kritisch voor het postmodernisme en het Theorie-denken dat daaruit is voortgevloeid. Daarom vind ik dat beide boeken elkaar goed aanvullen en dat ze samen een licht werpen op de filosofische achtergronden van hedendaagse denkwijzen en standpunten

[Erik Jansen · Rating 4 out of 5]

Trump heeft "woke" de oorlog verklaard en alles wat de laatste decennia aan multiculturalisme en genderemancipatie (lhbtqi+) is ontstaan. Ook is er toenemend verzet tegen de eisen van “politieke correctheid” om genoegdoening voor discriminatie, kolonialisme en racisme. Dit heeft de ‘culture wars’, die na de perioden van fascisme en communisme juist leken te luwen, weer sterk aangezet. Het rechts-populisme, dat liever “straight” als norm wil handhaven, doet met de brede aversie tegen ‘woke’ nu zijn voordeel. Het framet het onbehagen als een strijd tegen links, maar het is feitelijk – vooral in zijn ontkenning van wetenschappelijke waarheden – een gevecht tegen het op zich waardenvrije, maar in principe rationele, liberalisme.

Gijs van Oenen, hoofddocent praktische filosofie aan de EUR, beschrijft aan de hand van de drie hoofdstromen: links-progressief, liberalisme, en rechts-conservatisme, c.q. populisme, hoe met de culturele verschillen wordt omgegaan.
In de eerste zeven hoofdstukken (ca. 200 pagina’s) staat de reflectie van de filosofie op de teloorgang van de traditionele burgerlijke cultuur en de bepalende nieuwe factoren van identiteit en seksualiteit, op het programma.

Via het cultuur-marxisme van Gramsci, de repressie van de sexualiteit door het kapitalistische en hoogtechnologische systeem volgens Herbert Marcuse, de normering en maatschappelijke onderdrukking van de seksualiteit volgens Foucault, komen we bij de post-moderniteit van Jean-François Lyotard, waar afscheid wordt genomen van het rationele ideaal en van de grote verhalen van de Verlichting (‘metanarratieven’), zoals de voortgang van de geschiedenis, de kenbaarheid van alles door de wetenschap. Die zijn ontoereikend gebleken om het verschil, de diversiteit, de onverenigbaarheid van menselijke aspiraties, overtuigingen en verlangens, in een samenhangend verhaal te vatten. Jacques Derrida keert zich vervolgens met zijn ‘deconstructieve’ benadering tegen de gemene deler achter de ‘constructivistische’ benaderingen, dat de maatschappelijke verschijnselen gedetermineerd worden door een onderliggend economisch, psychologisch of cultureel patroon. Alles is contingent, alles is ‘spel’. Differentie is een wezenlijk kenmerk van de maatschappij. Judith Butler voegt aan deze French Theory de vraag toe naar de status van gender, van queerness, in wezen de vraag naar het oneindige spel van seksuele betekenissen en de eigen ‘macht’ daarover. Het begrip ‘queer’ wordt tot speerpunt in de culturele veldslagen, door zich af te zetten tegen een normaliserende opvatting van seksualiteit en gender.

De culturele geschiedenis van de laatste eeuw wordt al doende op een inspirerende wijze gepresenteerd en gelardeerd met filosofische interpretaties. Het vraagt wel enige achtergrondkennis van de filosofie en de stijl van het boek is vrij associatief en subthema’s worden herhaaldelijk hernomen. Kortom, niet een heel strak verhaal maar zeker onderhoudend. Of al die filosofische ideeën nu werkelijk veel doorwerking hebben gehad, al of niet indirect, mag betwijfeld worden. Zeker de conclusie dat opvattingen over ‘seksualiteit en waanzin’ het slagveld van de ‘culture wars’ vormen, moet met een korreltje zout worden genomen.

In het laatste hoofdstuk keert hij terug naar de driedeling: links-progressief / liberaal / rechts-conservatief, waarbij het liberalisme geen specifieke agenda heeft, maar iedereen de vrijheid geeft. Als belangrijkste kritiek kan gelden dat Gijs van Oenen het linkse perspectief wel heel sterk vereenzelvigt met “woke”. De genderdiscussie is natuurlijk prominent in de beeldvorming (vooral aangezet door rechts), maar is maar een beperkt deel van het conflict van waarden. Vanuit een linkse én liberale levenshouding is er niets mis met meer aandacht voor ongelijkheid, diversiteit, inclusiviteit en multiculturalisme, als het niet wordt overdreven tot een dictatuur van politieke correctheid. Ook zaken als het klimaat maken onderdeel uit van de culturele veldslagen. Dat zal eerder toenemen de komende tijd als rechts de klimaatcrisis nog langer blijft ontkennen.

Gijs van Oenen gaat hier te veel mee in het populaire “anti-woke” sentiment van rechts. De identiteitspolitiek wordt gepresenteerd als verraad aan het traditionele linkse gedachtegoed. Hier tapt van Oenen uit hetzelfde vaatje als de rechtse pers die het “goede” arbeideristische oud-links van Joop den Uyl afzet tegen de postmoderne praatjes van de nieuwe vrijgestelden, die door het “afschudden van de ideologische veren” de traditionele achterban zouden hebben verraden. Dat die achterban daarmee niet alleen kiest voor traditionele waarden, maar ook voor de afbraak van de rechtsstaat, wordt er niet bij gezegd.

Het echte conflict wordt goed verwoord in De elf geboden van radicaal rechts van Jitske Kramer (NRC, 22 apr. 2025): "Het gedachtegoed van radicaal rechts wijst in één richting: het liberale, egalitaire en pluralistische systeem moet kapot. Radicaal rechts verkiest besluitvaardigheid boven democratie, eenheid boven diversiteit, media manipulatie boven wetenschappelijke waarheid, vaste waarden boven cultuurrelativisme, boosheid (want emotie) boven redelijkheid. Het “weke” liberalisme staat dan voor gelijkheid, wetenschappelijkheid, kosmopolitische waarden, democratie". Dat heeft dus weinig met links te maken in de zin van “een te grote overheid, hoge belastingen, meer economische gelijkheid”.

Eigenlijk hebben we te maken met een conservatief-populistische aanval op het progressief-liberale gedachtegoed en niet met een links-rechts ca. woke-straight tegenstelling zoals Gijs van Oenen het consequent blijft framen: “Wat links ziet als verrijking en verruiming, ziet rechts als verarming en ontsporing. Het liberalisme kan zich hier als lachende derde profileren” (p. 225). Dit is geen juiste voorstelling van zaken. Wat Trump, Poetin en Wilders doen is een regelrechte aanval op het liberalisme. Dat heeft Timothy Snyder in Over vrijheid beter in de gaten.

Een uitgebreide bespreking is te lezen op Civis Mundi

[Timothy · Rating 1 out of 5]

This book was quite different from what I expected it to be and imho also what it purports to be. The book is presented as a historical overview of what is known as "the culture wars", looking at intellectual, cultural and political philosophy and the developments therein from the late 19th century onwards to help analyse and explain the current phase of this phenomenon. However, for it to be a war, one would assume that multiple "sides" are involved and that those will be discussed as well. Van Oenen primarily focuses on more critical, progressive and/or "left" movements and schools of thought within academia and their effects on and engagements with politics and civil society. Moving from the Frankfurt Schule to "Theory" (Derrida, Foucault, etc.) to postcolonialism and queer theory, it traces the general developments within philosophy and the humanities over this past century.

This could be quite interesting for those who are somewhat unfamiliar with these works or who need a refresher, though I'm not sure if this is the best first introduction to these schools of thought. But there is little to no discussion of the other "side(s)" in this culture war, despite van Oenen's frequent referencing of the term and how each chapter and section is relevant in understanding the culture wars. This is where the book fell short for me. Yes, many of these intellectuals engaged with their predecessors who frequently swam in the same proverbial waters. But they were neither the only intellectuals and thinkers who were active nor were they the only ones these people were responding to. The final chapter briefly discusses the two other sides, identified as the "right" and "liberalism" and the general claim is that there is a dearth of work here to be discussed at length. This is a problematic answer for a book which is aimed to explain the culture wars. Firstly because it isn't very convincing. I know that within my own field of modern history there are plenty of scholars who operate within schools of thought in either of these "camps" and I find it very unlikely that there wouldn't be similar groups or prominent intellectuals in the field of philosophy (let alone economics, political science and IR, all fields related to the "culture wars" to one extent or another). Secondly, if this were true then this dearth of intellectuals in these two groups requires more analysis. How was it possible that there were no prominent people who were associated with either group in the past 100 years? How did they continue to exist if there were no valid intellectual rebuttals to the "left"? And how come these two sides at times became more influential within academia let alone outside it, where the "left" has generally had a marginal influence, without the existence of thinkers who developped its philosophy and ideologues who proselytised it?

Finally, the choice to use "cultural marxism" in the way van Oenen did was unusual in my opinion. Perhaps this is more common to within (Dutch) philosophy but it generally holds a particular view of these thinkers which is far from neutral. Van Oenen's treatment of how the concept of cultural marxism is frequently used in (alt-)right circles and among conspiracy theorists did little to assuage my concerns about his treatment of this topic (e.g. identifying Gramsci as a cultural marxist instead of a neo-marxist, which is the more commonly used term, was rather baffling).

All in all, this book was definitely not for me and I was quite disappointed by it. One highlight, however, is that you can also use "de idee" if the idea is of a philosophical nature. Unfortunately van Oenen seems to use this for all forms of idea and thus always uses "de idee" even when "het idee" would be more fitting imho (I'm neither a linguist nor a Neerlandicus so I could be wrong but it seemed to me like he was too liberal with it).

[Rien De Groot · Rating 4 out of 5]

Gijs van Oenen duidt het fenomeen 'culture wars' vanuit geschiedenis en filosofie. Met een pakkende inleiding omtrent de ophef over wie wel en wie niet het gedicht van Amanda Gorman mag vertalen duikt de lezer de materie in. Overtuigend toont hij aan dat de 'culturele veldslagen' zijn te herleiden naar wat hij noemt 'Theorie' - een begrip dat zich lastig laat kaderen, maar misschien nog het beste te omschrijven is als een uitbraak van taal, waanzin en seksualiteit die categorieën en kaders in potentie kan doorbreken. De auteur kiest een breed perspectief; Foucault, Stalinistische Showprocessen, alt-right, Jordan Peterson en Queer passeren de revue. Bij tijden wordt filosofische voorkennis van de lezer veronderstelt, wat het niet altijd even toegankelijk maakt. Een minpunt vond ik het aantal voorbeelden - ik had graag gezien dat de auteur meer contemporaine voorbeelden van 'Wokeness' als fenomeen benoemde. Al met al een gedegen en zeer interessant boek voor wie geïnteresseerd is in identiteit en sociale tegenstellingen in maatschappij en politiek.

[Daan Bos · Rating 5 out of 5]

Wie de filosofische achtergrond van de strijd om identiteit, taal en cultuur beter wil begrijpen, moet dit boek lezen. Gijs van Oenen zet 150 jaar aan denkers in om de culturele polarisatie tussen links en rechts, en daartussenin het (neo)liberalisme, te duiden. Vaak wel in behoorlijk uitdagende bewoordingen, wat het boek niet al te toegankelijk maakt.

[Daniel Schotman · Rating 5 out of 5]

Een vooral theoretische (en hoognodige) verklaring van het Wokisme. Eigenlijk precies wat ik van het boek verwachtte.