Due lettere da Westerbork

by Etty Hillesum, Stefano Musilli (Translator), Marcella Filippa (Contributor)

Un treno merci partiva quasi ogni martedì dal "campo di transito" di Westerbork, in Olanda, portando il suo carico di esseri umani verso la Polonia, verso Auschwitz. Più di centomila furono i deportati alla fine della guerra, cinquemila i superstiti. Da Westerbork passarono anche Anna Frank e Edith Stein, e a Westerbork visse i suoi ultimi giorni la giovane scrittrice Etty Hillesum, osservando, scrivendo, aiutando i suoi simili e continuando a vivere fino all'ultimo, fino a quando anche lei dovette salire sul treno. In queste due lettere, scritte nel dicembre 1942 e nell'agosto 1943, Etty racconta il luogo dell'umiliazione e l'attesa della morte, guarda le persone famiglie, anziani, bambini -, parla con loro, mostra i preparativi per la partenza nella notte, la dignità, la paura, descrive i volti dei soldati. L'autrice, che per il suo ruolo nella comunità avrebbe avuto la possibilità di salvarsi, adempie al suo dovere di testimone come chi sembra aver superato speranza e disperazione, ma vive e scrive in perfetta armonia e sa cosa deve fare: aiutare gli altri. "Aiutare Dio". Le due lettere, tramite un'amica di Etty, vennero pubblicate clandestinamente dalla resistenza olandese nell'autunno del 1943. Per proteggere le persone coinvolte ed evitare sequestri, l'editore David Koning le aveva fatte precedere dalla biografia fittizia di un pittore di nome Van Der Pluym e aveva poi aggiunto alla fine una lettera falsa...

Genres: History, Nonfiction

72 pages, Paperback

First published January 1, 1943

About the author

Esther 'Etty' Hillesum was a young Jewish woman whose letters and diaries, kept between 1941 and 1943 describe life in Amsterdam during the German occupation. They were published posthumously in 1981, before being translated into English in 1983.

Etty spent her childhood years in Middelburg, Hilversum (1914–16), Tiel (1916–18), Winschoten (1918–24) and Deventer, from July 1924 on, where she entered the fifth form of the Graaf van Burenschool. The family lived at number 51 on the A. J. Duymaer van Twiststraat (at present time number 2). Later (in 1933) they moved to the Geert Grootestraat 9, but by then Etty was no longer living at home. After primary school, Etty attended the gymnasium (grammar school) in Deventer, where her father was deputy headmaster. Unlike her younger brother Jaap, who was an extremely gifted pupil, Etty's marks were not particularly worthy of note. At school she also studied Hebrew, and for a time attended the meetings of a Zionist young people's group in Deventer. After completing her school years, she went to Amsterdam to study law. She took lodgings with the Horowitz family, at the Ruysdaelstraat 321, where her brother Mischa had been staying since July 1931. Six months later she moved to the Apollolaan 29, in where her brother Jaap also lived from September 1933 while he was studying medicine. In November, Jaap moved to the Jan Willem Brouwerstraat 22hs; Etty followed one month later. As from September 1934, Etty's name once again appeared in the registry at Deventer.On 6 June 1935 she took her bachelor's exams in Amsterdam. At that time she was living with her brother Jaap at Keizersgracht 612c. In March 1937 she took a room in the house of the accountant Hendrik (Hans) J. Wegerif, at Gabriel Metsustraat 61, an address also officially registered as the residence of her brother Jaap from October 1936 to September 1937. Wegerif, a widower, hired Etty as his housekeeper, but also began an affair with her. It was in this house that she lived until her definitive departure for Westerbork in 1943.

Before her final departure for Westerbork, Etty gave her Amsterdam diaries to Maria Tuinzing, who had meanwhile come to live in the house on the Gabriel Metsustraat as well. Etty asked her to pass them along to the writer Klaas Smelik, with the request that they be published if she did not return. In 1946 or 1947, Maria Tuinzig turned over the exercise books and a bundle of letters to Klaas Smelik. His daughter Johanna (Jopie) Smelik then typed out sections of the diaries, but Klaas Smelik's attempts to have the diaries published in the 1950s proved fruitless. Two letters Etty had written, in December 1942 and on 24 August 1943, concerning conditions in Westerbork, did get published. They appeared in the autumn of 1943 in an illegal edition by David Koning, at the recommendation of Etty's friend Petra (Pim) Eldering. This edition, with a run of one hundred copies, was printed by B. H. Nooy of Purmerend under the title Drie brieven van den kunstschilder Johannes Baptiste van der Pluym (1843–1912) [Three Letters from the Painter Johannes Baptiste van der Pluym (1843–1912)]. The two letters were preceded by a foreword with a biography of the artist, and followed by a third letter, both written by David Koning to camouflage the true contents. The revenues from the publication were used to provide assistance to Jews in hiding. These letters have since been republished on several occasions.

Etty's father and mother either died during transport to Auschwitz or were gassed immediately upon arrival. The date of death given was 10 September 1943. According to the Red Cross, Etty died at Auschwitz on 30 November 1943. Her brother Mischa died on 31 March 1944, also at Auschwitz.

Reviews

[Zeehondkoe]

Voor de straftransport:
‘In het washok staat een vrouwtje, een bak druipend wasgoed op haar arm. Ze pakt me beet. Ze ziet er een beetje verwilderd uit. Ze giet een stroom van woorden over mij heen: ‘Dat kan toch niet, hoe kan dat nou, ik moet weg en krijg niet eens mijn wasgoed meer droog voor morgen.’

Druipend wasgoed als een stroom van woorden, wordt niet meer droog. Dit kunnen schrijven na zo’n nacht..

[DeWereldvanKaat · Rating 4 out of 5]

Tijdens de kerstvakantie bezochten wij Westerbork, een concentratiekamp waar maar 107 000 joden naartoe werden gebracht. Etty Hillesum was er één van. Ik heb een kleine 20 jaar geleden haar dagboeken gelezen, door het bezoek aan het kamp kwam ze weer dichterbij.
In deze brieven beschrijft Etty Hillesum het leven in Westerbork.
Ook al is dit alles meer dan een halve eeuw geleden, het blijft de moeite om te lezen, Hillesum is een krachtige en wijze vrouw. Wat ze schrijft is evengoed voor deze tijd van tel.

Ze schrijft over het gevaar van ontkenning en onverschilligheid:
Wat zich daar het laatste halve jaar voor onze ogen aan menselijk leed heeft afgespeeld en zich dagelijks nog afspeelt, is meer, dan één enkeling in een half jaar zou kunnen verwerken. Men hoort het dan ook dagelijks om zich heen in alle toonaarden: ‘We willen niet denken, we willen niet voelen, we willen zo gauw mogelijk vergeten.’ En het lijkt me toe, dat dit een groot gevaar is.

Maar evengoed schrijft ze over dat kleine stuk vrijheid/verantwoordelijkheid dat er altijd is:

Ik denk soms, dat iedere nieuwe situatie, ten goede of ten kwade, het in zich draagt de mens met nieuwe inzichten te kunnen verrijken. En wanneer wij de harde feiten, waarvoor wij onherroepelijk gesteld staan, aan hun lot overlaten, wanneer we ze geen onderdak verlenen in onze hoofden en in onze harten, om ze daar te laten bezinken en te veranderen in feiten, waaraan wij zouden kunnen groeien en waarop wij een zin zouden weten te winnen, dan zijn wij geen levensvatbare generatie.

Etty Hillesum blijft actueel.

[Francine · Rating 5 out of 5]

Etty Hillesum beschrijft, boots on the ground, hoe het leven in Westerbork eruit ziet, vlak voordat ze zelf naar Auschwitz word gestuurd en de dood vindt.
Hoe kun je aan zo'n verhaal een rating verbinden?

Ik heb de twee brieven niet achter elkaar gelezen, want het was best wel heftig en emotioneel. Het is heel beschrijvend, maar er komen zo veel mensen in beeld en het is bijna overweldigend hoe veel individuen in dat kamp woonden en leefden, en van hieruit op de trein werden gezet. En dan denkende aan wat er daarna met hen gebeurde...

Ik heb als tiener ooit 'Het verstoorde leven' gelezen en toen vond ik Etty echt een trut - ik dacht, hoe kun je nou als vrijwilliger in zo'n kamp gaan werken, samen met de Duitsers ipv tegen hen? waarom ga je niet gewoon in het verzet? ...maar als volwassene voel ik de nuance. Het is niet zo zwartwit als ik vroeger dacht.

Ik voelde me vooral verbonden als ze dan sprak, in haar eerste brief, over haar vroegere vrijwilligerswerk met vluchtelingen, voor de oorlog... en in de tweede brief, wat ze voelt als ze zich tussen de kampbewoners beweegt die morgen met de trein mee moeten...

Ik twijfelde om een sterretje minder dan vijf te geven omdat de brieven stream of consciousness zijn en soms sprong het zo van de hak op de tak. En de andere reden om vier sterren te geven is omdat het allemaal best dramatisch overkomt (maar dat was het ook!).
Ik kan het gewoon niet over mijn hart verkrijgen, vanwege de extratextuele context.

[Patricia Heres · Rating 5 out of 5]

Heel indrukwekkend om te lezen wat men meemaakte in dit kamp.

[Cath Van · Rating 5 out of 5]

In 1943 this small book by Etty Hillesum, now published under the title 'Twee Brieven uit Westerbork'(Two Letters from Westerbork), appeared as 'Three Letters by Painter Johannes Baptiste van der Pluym' to hide it was an illegal print about life at Camp Westerbork. The camp being the place most Dutch Jews were sent to, before being deported to Dachau or Auschwitz. I have rated this book about life in the camp with five stars, yet honestly think one cannot 'rate' a book like this. It has to be read in all it's horridness, the bitter and the hopeful. Because it happened.
These two letters can be found too in Etty Hillesum's collected Diaries and Letters.

[Inge (Inge1990) · Rating 4 out of 5]

Ontzettend indrukwekkend om deze brieven die gestuurd zijn naar mensen buiten het kamp te lezen. Sterker nog, tijdens de oorlog zijn deze brieven uitgebracht door het verzet. Ik kan het me wel voorstellen. Etty kan heel mooi droevige dingen omschrijven. Ze heeft een uitzonderlijke kijk in de dagelijks leven van het kamp geschetst met de angst en tekorten waar de bewoners dagelijks of wekelijks mee te maken hadden. Helaas is Etty gedoporteert en omgekomen in Auswitch