What do you think?
Rate this book
Berlijn 1989-2009
Eind jaren tachtig vestigde Cees Nooteboom zich in Berlijn, aan de vooravond van de historische omwenteling die de hereniging van West- en Oost-Duitsland inluidde. Nooit voor mogelijk gehouden gebeurtenissen kwamen met ongehoorde snelheid tot uitbarsting. Het was een periode waarin iedereen opeens het gevoel kreeg een beetje belangrijker te zijn geworden omdat niemand de gebeurtenissen nog kon bijhouden. Nooteboom schreef tijdens dit verblijf zijn Berlijnse notities,dat in Duitsland werd bekroond en inmiddels de status heeft bereikt van een van de beste ooggetuigenverslagen van de Wende. Tien jaar later keerde hij terug en vulde het boek aan met nieuwe beschouwingen. Nu,ter gelegenheid van de twintigste verjaardag van de val van de Muur, tekent hij opnieuw zijn ervaringen op.
413 pages, Hardcover
First published January 1, 1990
35 people are currently reading
522 people want to read
About the author
Cees Nooteboom
249 books424 followersCees Nooteboom (born Cornelis Johannes Jacobus Maria Nooteboom, 31 July 1933, in the Hague) is a Dutch author. He has won the Prijs der Nederlandse Letteren, the P.C. Hooft Award, the Pegasus Prize, the Ferdinand Bordewijk Prijs for Rituelen, the Austrian State Prize for European Literature and the Constantijn Huygens Prize, and has frequently been mentioned as a candidate for the Nobel Prize in literature.
His works include Rituelen (Rituals, 1980); Een lied van schijn en wezen (A Song of Truth and Semblance, 1981); Berlijnse notities (Berlin Notes, 1990); Het volgende verhaal (The Following Story, 1991); Allerzielen (All Souls' Day, 1998) and Paradijs verloren (Paradise Lost, 2004). (Het volgende verhaal won him the Aristeion Prize in 1993.) In 2005 he published "De slapende goden | Sueños y otras mentiras", with lithographs by Jürgen Partenheimer.
His works include Rituelen (Rituals, 1980); Een lied van schijn en wezen (A Song of Truth and Semblance, 1981); Berlijnse notities (Berlin Notes, 1990); Het volgende verhaal (The Following Story, 1991); Allerzielen (All Souls' Day, 1998) and Paradijs verloren (Paradise Lost, 2004). (Het volgende verhaal won him the Aristeion Prize in 1993.) In 2005 he published "De slapende goden | Sueños y otras mentiras", with lithographs by Jürgen Partenheimer.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 30 of 41 reviews
June 12, 2017
This book is something of a curious mixture, as it was written over a period of more than 20 years, but the whole is rather brilliant, and Nooteboom's perspective seems especially persuasive when read in the chaos of Brexit Britain.
The first part of the book is a sort of diary of a year Nooteboom spent living in Berlin, which turned out to be a particularly momentous one because in started in 1989 and included the fall of the Berlin wall and the first steps towards German reunification. Nooteboom's position as a wise Dutch outsider who is old enough to remember the Germans invading his country, and also as an erudite historian and art expert, makes this a particularly vivid and moving account.
The remainder of the book collects various later writings about Germany. I was particularly interested in the last one, written in 2012, focusing on Germany's difficult position in relation to the European financial crisis of the time - I enjoyed reading his caricatures of the British perspective. One of his thoughts was that whenever one writes about contemporary historical events, the present can always change ones conclusions, so there is never a right time to do it. Perhaps this accounts for the fluid nature of this book, which has been added to several times since the first part was published in 1990.
The first part of the book is a sort of diary of a year Nooteboom spent living in Berlin, which turned out to be a particularly momentous one because in started in 1989 and included the fall of the Berlin wall and the first steps towards German reunification. Nooteboom's position as a wise Dutch outsider who is old enough to remember the Germans invading his country, and also as an erudite historian and art expert, makes this a particularly vivid and moving account.
The remainder of the book collects various later writings about Germany. I was particularly interested in the last one, written in 2012, focusing on Germany's difficult position in relation to the European financial crisis of the time - I enjoyed reading his caricatures of the British perspective. One of his thoughts was that whenever one writes about contemporary historical events, the present can always change ones conclusions, so there is never a right time to do it. Perhaps this accounts for the fluid nature of this book, which has been added to several times since the first part was published in 1990.
June 3, 2019
In 1989 voltrok zich "Die Wende", waarbij de Berlijnse muur viel zodat Oost- en West- Duitsland één konden worden. Cees Nooteboom was daar bij, als betrokken buitenstaander die met open oog keek, met lenige geest mijmerde en met ongelofelijk soepele pen schreef.
In "Berlijn 1989-2009" zijn Nootebooms in Duitsland bekroonde Berlijnse notities uit 1989 opgenomen, alsook zijn beschouwingen over andere steden in Duitsland, en de notities die hij schreef over zijn latere verblijf in Berlijn. Resultaat: vierhonderd verbazende bladzijden over het al even verbazende raadsel van de Duitse geschiedenis. Opgetekend door iemand die voortdurend verbijsterde vragen stelt bij het onbegrijpelijke verleden, en over hoe dat verleden in al zijn onbegrijpelijkheid het turbulente heden bewoont. Nooteboom neemt daarbij de dubbele positie in van de getuige die zich helemaal onderdompelt in de turbulentie van de actualiteit, maar die tegelijk reflecteert op die actualiteit en de raadselachtig veelvormige historische wortels ervan. Wat vreemd is, die combi van onderdompeling en gedistantieerde reflectie, maar voor Nooteboom ook natuurlijk: sterker nog, hij kan gewoon niet anders. Kijk maar hoe Nooteboom zichzelf en zijn project, met een opmerkelijke mix van ironische distantie en romantisch pathos, als volgt in de hij-vorm karakteriseert: "Het verleden als beroep, dat moest een ziekte zijn. Normale mensen hielden zich met de toekomst bezig, of met die drijvende ijsschots die ze het leven noemden, dat bewegende station dat nergens bij hoorde, altijd onderweg was. Op die schots was hij degene die omkeek. Alles in Europa was oud, maar de ouderdom leek hier, in het midden van de landvlakte, van een ander soortelijk gewicht. Hij liep in een verdwenen koninkrijk, maar dat riep op zichzelf geen bijzondere sentimenten op, nee, als hij doorliep naar het Oosten, dan begon het pas goed, de uit elkaar geslagen wereld van Musil, van de K.u.K., al die brokstukken, fragmenten, de tot onmacht geworden macht, de afgesloten wereld van Polen en Tsjecho- Slowakije, die uit het werelddeel gerukt leken, maar ook Servië, Kroatië, Slovenië, Triëst, de zuigkracht van wat er met die landstreken in deze eeuw gebeurd was, nog steeds gebeurde, de dubbele verloren werelden van Isaac Bashevis Singer en Vladimir Nabokov, van Roth en Canetti, hier was, leek het hem, de uitkijkpost waar je tot diep in de tijd kon kijken en kon zien hoezeer die verre streken er eenmaal bij hadden gehoord, hoe diep de wond was. Je moest in een mijn afdalen om het terug te halen". Ik bedoel: de passie en betrokkenheid druipen er in deze passage van af, maar de gedistantieerde reflectie evenzeer, al was het maar omdat Nooteboom niet voor de ik- vorm kiest maar voor de hij- vorm, waardoor hij zaken die hem persoonlijk zeer aangaan toch als van buitenaf beschouwt. En zichzelf eveneens.
Het geciteerde stuk vind ik vintage Nooteboom, in elk geval kenmerkend voor het boek als geheel. Waarmee ik ook maar wil aangeven dat dit boek niet als een trein leest. Passages als deze vragen immers om langzaam gelezen te worden, aandachtig meebewegend met het meanderende beschouwende ritme. Dat is nodig om rustig de beelden tot je te laten doordringen, bijvoorbeeld het beeld van het leven als ijsschots, en van Nooteboom als de man die op die ijsschots staat en die niet, zoals zoveel anderen, vooruitkijkt maar achterom. En die bovendien weet dat hij op een ijsschots staat, niet op vaste grond. Waardoor hij ook een scherp oog heeft voor de totale onbestendigheid en onwerkelijkheid van het heden, zeker in de periode van de "Wende" toen alles doorlopend veranderde. En dat verwoordt hij bijvoorbeeld weer als volgt: "Of het door al die turbulentie komt weet ik niet, maar op deze manier lijkt het of er geen heden meer is: de vluchtige momenten waarin al die wendingen, onderhandelingen, besluiten, tegenstellingen plaatsvinden lijken of al bij het geschiedenisboek te horen of te worden opgeslokt door de vraatzuchtige toekomst die alleen maar kan worden bevredigd met steeds meer veranderingen. Thatcher en Mitterand wonen intussen in Oceanië, zelfs de oostelijke nabuurlanden zijn achter mistbanken verdwenen, alleen Gorbatsjov wordt nog gevolgd in zijn eenzaam avontuur omdat iedereen hier, volgens de oude wetten van het Gleichgewicht, donders goed weet dat daar waar hij het nog voor het zeggen heeft het andere randpunt van Europa ligt".
Fraaie passage, vind ik, omdat de verbazing over de voortdurend veranderende actualiteit in zulke pregnante beelden wordt gevat. En die verbazing over de voortdurend veranderende, en bovendien erg dominerende actualiteit wordt dan, verrassend genoeg, in andere stukken weer afgewisseld met verbazing over het verleden, tijdens het wandelen door een van het heden afgesloten klassiek en maniakaal geometrisch Duits park: "De achttiende eeuw wilde geen wildgroei, erkende geen onbeheersbare krachten, eiste onderwerping, afgemeten carrés met gesnoeide rozen, plantaardige geometrie, priëlen en pavillons met naar buiten geopende poorten waardoor een prins een jonge graaf volgens de ijzeren wetten van het perspectief al uit de verte kon zien aankomen, studerend op zijn Franse openingszin. Maten, verhoudingen, letterlijk en figuurlijk, de verlichting van de Encyclopédie tegenover de duisternis van de mogelijke, altijd op de loer liggende chaos, daarover praten de vrienden terwijl ze langs de rietkraag lopen, en over het heen en weer van werkelijkheid en kunst, want terwijl ze van het gereglementeerde park naar de duistere vorm van het Boberowwoud lopen, zijn de kale bomen ineens de dreigende naakte bomen van Caspar David Friedrich geworden, die met hun verstarde grijpvingers in de ijzeren lucht klauwen. Stil is het, zo'n geladen stilte die sneeuw of hevige regens oproept, en waar het ijverige geluid van een kleine tractor als tegenspraak bij hoort. Ouderwetse woorden dringen zich op, rietkraag, plompebaren, ze worden begeleid door het doffe geluid van een bijl, hier wil het nog geen heden worden".
"Berlijn 1989- 2009" staat vol met dit soort passages. Ik vond het daarom een fascinerend ongrijpbaar boek. Die ongrijpbaarheid vond ik weliswaar soms ook vermoeiend, vooral omdat al die meanderende Nooteboom- zinnen in al die vierhonderd bladzijden mij soms te veel werden, vooral omdat ze mij te vaak tot langzaam lezen dwongen terwijl ik daar deze keer niet altijd genoeg geduld voor had. En je moet die zinnen wel langzaam lezen, want anders mis je details en denk je puur geouwehoer te lezen of mooischrijverij om niks. Ook de opzet van het boek als geheel vraagt om veel geduld, aandacht en flexibiliteit: het ene moment lees je bladzijden die bol staan van de turbulente actualiteit van toen, al wordt die actualiteit wel vermengd met allerlei zijpaden en omwegen die je bij een meer journalistieke of documentaire schrijver nooit zou zien, maar op andere momenten word je ondergedompeld in heel meeslepende maar ook opmerkelijk eigenzinnige beschouwingen over Duitse monumenten of hedendaagse experimentele kunst, of in passages zoals hierboven over een klassiek park dat helemaal los lijkt te staan van welke actualiteit dan ook. Als lezer moet je dan overschakelen van actualiteit met zijpaden naar zijpaden over het verleden die ook weer vol zijpaden staan. Maar ja, zo werkt het brein van de schrijver Nooteboom, de man die op de ijsschots van het leven staat en achterom kijkt, de man ook die naar eigen zeggen schrijver is geworden omdat je dan meerdere omwegen en zijwegen tegelijk kunt kiezen. De passage hierboven over dat park, vol geometrie die de chaos verdringt met daarachter een woud dat die chaos toch weer oproept, is dan zo'n zijweg. Maar wel een uiterst functionele, naar mijn smaak, al was het maar door dat sfeerbeeld van de chaos die toch door de geometrie heen kiert. Of die in het werk van Caspar David Friedrich zo suggestief wordt geschilderd. Want tja, Duitsland, in de 20e eeuw zeer betrokken bij twee wereldoorlogen, en bij het vormgeven aan twee dictatoriale en repressieve ideologieën.... Berlijn, lange tijd de stad waarin het vrije westen en het communistisch oosten in één enkele stad naast elkaar bestonden...… En dan nog al die turbulentie van al die verschillende vorstendommen in het zo gefragmenteerde Duitsland van voor de 20e eeuw..... Daar kiert de chaos toch ook behoorlijk doorheen, ondanks alle symmetriedrift die je via allerlei klassieke Duitse gebouwen tegemoet komt.
Precies die chaos brengt Nooteboom dan mooi over in sfeerbeelden zoals die in het citaat hierboven. Zoals hij ook de pluriformiteit van de Duitse geschiedenis mooi overbrengt door de pluriformiteit van zijn boek. En hij maakt mooi voelbaar hoe het Duitse verleden duister en ongrijpbaar voortleeft in het Duitse heden, door zelf steeds van heden naar verleden te bewegen en weer terug, zonder ooit de complexiteit van dit heden en dit verleden te versimpelen. Hij verklaart niet, maar stelt vragen. Hij legt geen verhelderende patronen bloot, maar omcirkelt de raadsels en zoekt zijwegen. Hij geeft geen documentaire opsomming van feiten over de Holocaust, maar impressies over de zeer bevreemdende kunst van Anselm Kiefer waarin vorm gegeven wordt aan de verbijstering in sprakeloosheid over de Holocaust. En in Nootebooms impressies wordt die kunst niet verklaard of geduid, maar als raadsel getoond.
Veel van zijn zijwegen gaan over schrijvers, kunstenaars en filosofen, waarbij hij niet streeft naar diepgravende duidingen van hun werk maar wel naar impressionistische suggesties waar je lang over kunt mijmeren. Zo zegt hij bijvoorbeeld op een voor mij onverwacht moment dat Heidegger woordsnoeren construeerde rondom het Niets. Dat is wat kort door de bocht, want over Heidegger is veel meer interessants te zeggen dan alleen dat. Maar het is wel een rake en bewonderenswaardig bondige typering van Heideggers werk, en de verwijzing naar het ongrijpbare Niets past mooi bij de vele onwerkelijkheden in de Duitse geschiedenis. Een soortgelijk effect is er zodra Nooteboom Hegels beeld aanhaalt over "de lege bladzijden van de geschiedenis": door zijn kortheid lijkt deze Hegel-verwijzing bijna een vorm van name-dropping, maar tegelijk is het wel een raak beeld voor de ongrijpbaarheid waar het Nooteboom vooral op gaat, en voor momenten in de geschiedenis die zich niet laten samenvatten als zinvol volgeschreven pagina's in de Geschiedenis (met hoofdletter) als Totaaloverzicht (met hoofdletter). Een enkele keer zou je willen dat Nooteboom dieper inging op de door hem gememoreerde filosofen of schrijvers, en wat meer deed dan hen alleen aanraken in zijpaden. Maar meestal zijn dit soort impressionistische zijpaden ook heel geslaagd, juist door hun suggestieve openheid, door het ontbreken van duiding en compleetheid, door de ruimte die zij bieden aan verwonderde mijmering. Nooteboom schrijft, wellicht om dezelfde redenen, ook geen uitputtende beschouwing over hoe men na WO II worstelde met de vraag of men nog wel Duits kon spreken, nu die taal door de Nazi's zo was bevlekt. Nee, hij schrijft een fraai gedicht over iemand die de onschuld van het Duits weer wilde herstellen, door zichzelf en anderen weer helemaal onder te dompelen in de vooroorlogse Duitse poëzie. De introductie van dit gedicht is uiteraard alleen kort, en suggestief. Nooteboom schrijft geen journalistieke of feitelijke beschouwingen, maar persoonlijke en poëtische impressies. "Berlijn 1989-2009" wordt niet gepresenteerd als "dé geschiedenis" van Berlijn of Duitsland, maar als Nootebooms geschiedenis, ook vanuit de gedachte dat er alleen persoonlijke geschiedenissen bestaan en dat alle persoonlijke geschiedenissen samen "dé geschiedenis" zijn. Die dan uiteraard pluriform is en vol irrationele zijwegen, wat Nooteboom ook al had benadrukt door de pluriformiteit van zijn boek en de vele zijwegen binnenin zijn meanderende, melodieuze zinnen.
Door al zijn meanderende zijwegen stelde dit boek mij stevig op de proef. Maar juist die zijwegen gaven mij ook veel intrigerende beelden en gedachten terug. Nooteboom is niet alleen een schrijver, hij is door de eigenheid van zijn stijl en vorm volgens mij ook een genre. En van dat genre zal ik zeker nog meer gaan lezen, in de toekomst.
In "Berlijn 1989-2009" zijn Nootebooms in Duitsland bekroonde Berlijnse notities uit 1989 opgenomen, alsook zijn beschouwingen over andere steden in Duitsland, en de notities die hij schreef over zijn latere verblijf in Berlijn. Resultaat: vierhonderd verbazende bladzijden over het al even verbazende raadsel van de Duitse geschiedenis. Opgetekend door iemand die voortdurend verbijsterde vragen stelt bij het onbegrijpelijke verleden, en over hoe dat verleden in al zijn onbegrijpelijkheid het turbulente heden bewoont. Nooteboom neemt daarbij de dubbele positie in van de getuige die zich helemaal onderdompelt in de turbulentie van de actualiteit, maar die tegelijk reflecteert op die actualiteit en de raadselachtig veelvormige historische wortels ervan. Wat vreemd is, die combi van onderdompeling en gedistantieerde reflectie, maar voor Nooteboom ook natuurlijk: sterker nog, hij kan gewoon niet anders. Kijk maar hoe Nooteboom zichzelf en zijn project, met een opmerkelijke mix van ironische distantie en romantisch pathos, als volgt in de hij-vorm karakteriseert: "Het verleden als beroep, dat moest een ziekte zijn. Normale mensen hielden zich met de toekomst bezig, of met die drijvende ijsschots die ze het leven noemden, dat bewegende station dat nergens bij hoorde, altijd onderweg was. Op die schots was hij degene die omkeek. Alles in Europa was oud, maar de ouderdom leek hier, in het midden van de landvlakte, van een ander soortelijk gewicht. Hij liep in een verdwenen koninkrijk, maar dat riep op zichzelf geen bijzondere sentimenten op, nee, als hij doorliep naar het Oosten, dan begon het pas goed, de uit elkaar geslagen wereld van Musil, van de K.u.K., al die brokstukken, fragmenten, de tot onmacht geworden macht, de afgesloten wereld van Polen en Tsjecho- Slowakije, die uit het werelddeel gerukt leken, maar ook Servië, Kroatië, Slovenië, Triëst, de zuigkracht van wat er met die landstreken in deze eeuw gebeurd was, nog steeds gebeurde, de dubbele verloren werelden van Isaac Bashevis Singer en Vladimir Nabokov, van Roth en Canetti, hier was, leek het hem, de uitkijkpost waar je tot diep in de tijd kon kijken en kon zien hoezeer die verre streken er eenmaal bij hadden gehoord, hoe diep de wond was. Je moest in een mijn afdalen om het terug te halen". Ik bedoel: de passie en betrokkenheid druipen er in deze passage van af, maar de gedistantieerde reflectie evenzeer, al was het maar omdat Nooteboom niet voor de ik- vorm kiest maar voor de hij- vorm, waardoor hij zaken die hem persoonlijk zeer aangaan toch als van buitenaf beschouwt. En zichzelf eveneens.
Het geciteerde stuk vind ik vintage Nooteboom, in elk geval kenmerkend voor het boek als geheel. Waarmee ik ook maar wil aangeven dat dit boek niet als een trein leest. Passages als deze vragen immers om langzaam gelezen te worden, aandachtig meebewegend met het meanderende beschouwende ritme. Dat is nodig om rustig de beelden tot je te laten doordringen, bijvoorbeeld het beeld van het leven als ijsschots, en van Nooteboom als de man die op die ijsschots staat en die niet, zoals zoveel anderen, vooruitkijkt maar achterom. En die bovendien weet dat hij op een ijsschots staat, niet op vaste grond. Waardoor hij ook een scherp oog heeft voor de totale onbestendigheid en onwerkelijkheid van het heden, zeker in de periode van de "Wende" toen alles doorlopend veranderde. En dat verwoordt hij bijvoorbeeld weer als volgt: "Of het door al die turbulentie komt weet ik niet, maar op deze manier lijkt het of er geen heden meer is: de vluchtige momenten waarin al die wendingen, onderhandelingen, besluiten, tegenstellingen plaatsvinden lijken of al bij het geschiedenisboek te horen of te worden opgeslokt door de vraatzuchtige toekomst die alleen maar kan worden bevredigd met steeds meer veranderingen. Thatcher en Mitterand wonen intussen in Oceanië, zelfs de oostelijke nabuurlanden zijn achter mistbanken verdwenen, alleen Gorbatsjov wordt nog gevolgd in zijn eenzaam avontuur omdat iedereen hier, volgens de oude wetten van het Gleichgewicht, donders goed weet dat daar waar hij het nog voor het zeggen heeft het andere randpunt van Europa ligt".
Fraaie passage, vind ik, omdat de verbazing over de voortdurend veranderende actualiteit in zulke pregnante beelden wordt gevat. En die verbazing over de voortdurend veranderende, en bovendien erg dominerende actualiteit wordt dan, verrassend genoeg, in andere stukken weer afgewisseld met verbazing over het verleden, tijdens het wandelen door een van het heden afgesloten klassiek en maniakaal geometrisch Duits park: "De achttiende eeuw wilde geen wildgroei, erkende geen onbeheersbare krachten, eiste onderwerping, afgemeten carrés met gesnoeide rozen, plantaardige geometrie, priëlen en pavillons met naar buiten geopende poorten waardoor een prins een jonge graaf volgens de ijzeren wetten van het perspectief al uit de verte kon zien aankomen, studerend op zijn Franse openingszin. Maten, verhoudingen, letterlijk en figuurlijk, de verlichting van de Encyclopédie tegenover de duisternis van de mogelijke, altijd op de loer liggende chaos, daarover praten de vrienden terwijl ze langs de rietkraag lopen, en over het heen en weer van werkelijkheid en kunst, want terwijl ze van het gereglementeerde park naar de duistere vorm van het Boberowwoud lopen, zijn de kale bomen ineens de dreigende naakte bomen van Caspar David Friedrich geworden, die met hun verstarde grijpvingers in de ijzeren lucht klauwen. Stil is het, zo'n geladen stilte die sneeuw of hevige regens oproept, en waar het ijverige geluid van een kleine tractor als tegenspraak bij hoort. Ouderwetse woorden dringen zich op, rietkraag, plompebaren, ze worden begeleid door het doffe geluid van een bijl, hier wil het nog geen heden worden".
"Berlijn 1989- 2009" staat vol met dit soort passages. Ik vond het daarom een fascinerend ongrijpbaar boek. Die ongrijpbaarheid vond ik weliswaar soms ook vermoeiend, vooral omdat al die meanderende Nooteboom- zinnen in al die vierhonderd bladzijden mij soms te veel werden, vooral omdat ze mij te vaak tot langzaam lezen dwongen terwijl ik daar deze keer niet altijd genoeg geduld voor had. En je moet die zinnen wel langzaam lezen, want anders mis je details en denk je puur geouwehoer te lezen of mooischrijverij om niks. Ook de opzet van het boek als geheel vraagt om veel geduld, aandacht en flexibiliteit: het ene moment lees je bladzijden die bol staan van de turbulente actualiteit van toen, al wordt die actualiteit wel vermengd met allerlei zijpaden en omwegen die je bij een meer journalistieke of documentaire schrijver nooit zou zien, maar op andere momenten word je ondergedompeld in heel meeslepende maar ook opmerkelijk eigenzinnige beschouwingen over Duitse monumenten of hedendaagse experimentele kunst, of in passages zoals hierboven over een klassiek park dat helemaal los lijkt te staan van welke actualiteit dan ook. Als lezer moet je dan overschakelen van actualiteit met zijpaden naar zijpaden over het verleden die ook weer vol zijpaden staan. Maar ja, zo werkt het brein van de schrijver Nooteboom, de man die op de ijsschots van het leven staat en achterom kijkt, de man ook die naar eigen zeggen schrijver is geworden omdat je dan meerdere omwegen en zijwegen tegelijk kunt kiezen. De passage hierboven over dat park, vol geometrie die de chaos verdringt met daarachter een woud dat die chaos toch weer oproept, is dan zo'n zijweg. Maar wel een uiterst functionele, naar mijn smaak, al was het maar door dat sfeerbeeld van de chaos die toch door de geometrie heen kiert. Of die in het werk van Caspar David Friedrich zo suggestief wordt geschilderd. Want tja, Duitsland, in de 20e eeuw zeer betrokken bij twee wereldoorlogen, en bij het vormgeven aan twee dictatoriale en repressieve ideologieën.... Berlijn, lange tijd de stad waarin het vrije westen en het communistisch oosten in één enkele stad naast elkaar bestonden...… En dan nog al die turbulentie van al die verschillende vorstendommen in het zo gefragmenteerde Duitsland van voor de 20e eeuw..... Daar kiert de chaos toch ook behoorlijk doorheen, ondanks alle symmetriedrift die je via allerlei klassieke Duitse gebouwen tegemoet komt.
Precies die chaos brengt Nooteboom dan mooi over in sfeerbeelden zoals die in het citaat hierboven. Zoals hij ook de pluriformiteit van de Duitse geschiedenis mooi overbrengt door de pluriformiteit van zijn boek. En hij maakt mooi voelbaar hoe het Duitse verleden duister en ongrijpbaar voortleeft in het Duitse heden, door zelf steeds van heden naar verleden te bewegen en weer terug, zonder ooit de complexiteit van dit heden en dit verleden te versimpelen. Hij verklaart niet, maar stelt vragen. Hij legt geen verhelderende patronen bloot, maar omcirkelt de raadsels en zoekt zijwegen. Hij geeft geen documentaire opsomming van feiten over de Holocaust, maar impressies over de zeer bevreemdende kunst van Anselm Kiefer waarin vorm gegeven wordt aan de verbijstering in sprakeloosheid over de Holocaust. En in Nootebooms impressies wordt die kunst niet verklaard of geduid, maar als raadsel getoond.
Veel van zijn zijwegen gaan over schrijvers, kunstenaars en filosofen, waarbij hij niet streeft naar diepgravende duidingen van hun werk maar wel naar impressionistische suggesties waar je lang over kunt mijmeren. Zo zegt hij bijvoorbeeld op een voor mij onverwacht moment dat Heidegger woordsnoeren construeerde rondom het Niets. Dat is wat kort door de bocht, want over Heidegger is veel meer interessants te zeggen dan alleen dat. Maar het is wel een rake en bewonderenswaardig bondige typering van Heideggers werk, en de verwijzing naar het ongrijpbare Niets past mooi bij de vele onwerkelijkheden in de Duitse geschiedenis. Een soortgelijk effect is er zodra Nooteboom Hegels beeld aanhaalt over "de lege bladzijden van de geschiedenis": door zijn kortheid lijkt deze Hegel-verwijzing bijna een vorm van name-dropping, maar tegelijk is het wel een raak beeld voor de ongrijpbaarheid waar het Nooteboom vooral op gaat, en voor momenten in de geschiedenis die zich niet laten samenvatten als zinvol volgeschreven pagina's in de Geschiedenis (met hoofdletter) als Totaaloverzicht (met hoofdletter). Een enkele keer zou je willen dat Nooteboom dieper inging op de door hem gememoreerde filosofen of schrijvers, en wat meer deed dan hen alleen aanraken in zijpaden. Maar meestal zijn dit soort impressionistische zijpaden ook heel geslaagd, juist door hun suggestieve openheid, door het ontbreken van duiding en compleetheid, door de ruimte die zij bieden aan verwonderde mijmering. Nooteboom schrijft, wellicht om dezelfde redenen, ook geen uitputtende beschouwing over hoe men na WO II worstelde met de vraag of men nog wel Duits kon spreken, nu die taal door de Nazi's zo was bevlekt. Nee, hij schrijft een fraai gedicht over iemand die de onschuld van het Duits weer wilde herstellen, door zichzelf en anderen weer helemaal onder te dompelen in de vooroorlogse Duitse poëzie. De introductie van dit gedicht is uiteraard alleen kort, en suggestief. Nooteboom schrijft geen journalistieke of feitelijke beschouwingen, maar persoonlijke en poëtische impressies. "Berlijn 1989-2009" wordt niet gepresenteerd als "dé geschiedenis" van Berlijn of Duitsland, maar als Nootebooms geschiedenis, ook vanuit de gedachte dat er alleen persoonlijke geschiedenissen bestaan en dat alle persoonlijke geschiedenissen samen "dé geschiedenis" zijn. Die dan uiteraard pluriform is en vol irrationele zijwegen, wat Nooteboom ook al had benadrukt door de pluriformiteit van zijn boek en de vele zijwegen binnenin zijn meanderende, melodieuze zinnen.
Door al zijn meanderende zijwegen stelde dit boek mij stevig op de proef. Maar juist die zijwegen gaven mij ook veel intrigerende beelden en gedachten terug. Nooteboom is niet alleen een schrijver, hij is door de eigenheid van zijn stijl en vorm volgens mij ook een genre. En van dat genre zal ik zeker nog meer gaan lezen, in de toekomst.
October 15, 2019
Erudiet maar te meanderend en ongefocust
“Als er één plek op de wereld is waar het verleden zich thuis voelt moet het Berlijn zijn.”
Erudiet, met veel meanderende zijstappen naar culturele en politieke gebeurtenissen rondom de val van de Muur. Nooteboom brengt de tijd dat de Muur er nog stond tot leven via korte anekdotes over hoe het was om de grens over te steken, door verslag te doen van een bezoek van Gorbatsjov en door overdenkingen over de geschiedenis van Berlijn tijdens museumbezoeken.
Nooteboom reflecteert veel en lijkt weinig echt te praten met de mensen waarover hij schrijft. Zo blijft de grote omwenteling waar hij van getuige is toch afstandelijk, zeker als er ook nog een intermezzo in München tussen de observaties komt. Het boek is verre van laagdrempelig, met politici die mij als lezer in 2019 in ieder geval niet meer bekend voorkomen en standpunten en controversen die nauwelijks ingeleid of geduid worden. Op een gegeven moment stelt Nooteboom ook de vraag aan zichzelf of de manier waarop hij over geschiedenis nadenkt, en associaties heeft met de Duitse geschiedenis, wel is hoe de Berlijners het zelf ervaren.
Zijn antwoord is een “”Jein” maar ik, als lezer die alleen verhalen van de Tweede Wereldoorlog meegekregen heeft, beleeft Duitsland ondanks de eruditie van de auteur meer als een gewoon (en bovendien een beetje saai) buurland dan als “Duitsland is niet af, het is oeroud maar het wordt nog steeds gemaakt, dat dubbelzinnige maakt het fascinerend.”
Soms kwam Berlijn (als boek, zeker niet als stad, een geweldige Pasen in Berlijn gehad dit jaar!) op mij over als navelstaardiger, bedacht en pretentieus.
Het tempo was laag en dat gold, ondanks de soms mooie zinnen en observaties waarvan ik een paar voorbeelden hieronder heb opgenomen, ook voor mijn leesplezier:
1,5 ster.
Mooie quotes::
“Dit land gaat niet frivool met zichzelf om.”
“Geschiedenis hoort iets te zijn dat al gebeurd is, niet iets dat gebeurt.”
“Waarom is het verval van planten mooi en dat van mensen meestal niet?”
“Mensen zijn, of ze willen of niet, het materiaal van de geschiedenis. Geschiedenis kan niet zonder mensen, zoals je hout nodig hebt om een tafel te maken heeft de geschiedenis mensen nodig”
“... tot je op het punt aankomt waar je zelf bent. Daar heet geschiedenis plotseling politiek, en dat is niets anders dan toekomstige geschiedenis.”
“Als er één plek op de wereld is waar het verleden zich thuis voelt moet het Berlijn zijn.”
Erudiet, met veel meanderende zijstappen naar culturele en politieke gebeurtenissen rondom de val van de Muur. Nooteboom brengt de tijd dat de Muur er nog stond tot leven via korte anekdotes over hoe het was om de grens over te steken, door verslag te doen van een bezoek van Gorbatsjov en door overdenkingen over de geschiedenis van Berlijn tijdens museumbezoeken.
Nooteboom reflecteert veel en lijkt weinig echt te praten met de mensen waarover hij schrijft. Zo blijft de grote omwenteling waar hij van getuige is toch afstandelijk, zeker als er ook nog een intermezzo in München tussen de observaties komt. Het boek is verre van laagdrempelig, met politici die mij als lezer in 2019 in ieder geval niet meer bekend voorkomen en standpunten en controversen die nauwelijks ingeleid of geduid worden. Op een gegeven moment stelt Nooteboom ook de vraag aan zichzelf of de manier waarop hij over geschiedenis nadenkt, en associaties heeft met de Duitse geschiedenis, wel is hoe de Berlijners het zelf ervaren.
Zijn antwoord is een “”Jein” maar ik, als lezer die alleen verhalen van de Tweede Wereldoorlog meegekregen heeft, beleeft Duitsland ondanks de eruditie van de auteur meer als een gewoon (en bovendien een beetje saai) buurland dan als “Duitsland is niet af, het is oeroud maar het wordt nog steeds gemaakt, dat dubbelzinnige maakt het fascinerend.”
Soms kwam Berlijn (als boek, zeker niet als stad, een geweldige Pasen in Berlijn gehad dit jaar!) op mij over als navelstaardiger, bedacht en pretentieus.
Het tempo was laag en dat gold, ondanks de soms mooie zinnen en observaties waarvan ik een paar voorbeelden hieronder heb opgenomen, ook voor mijn leesplezier:
1,5 ster.
Mooie quotes::
“Dit land gaat niet frivool met zichzelf om.”
“Geschiedenis hoort iets te zijn dat al gebeurd is, niet iets dat gebeurt.”
“Waarom is het verval van planten mooi en dat van mensen meestal niet?”
“Mensen zijn, of ze willen of niet, het materiaal van de geschiedenis. Geschiedenis kan niet zonder mensen, zoals je hout nodig hebt om een tafel te maken heeft de geschiedenis mensen nodig”
“... tot je op het punt aankomt waar je zelf bent. Daar heet geschiedenis plotseling politiek, en dat is niets anders dan toekomstige geschiedenis.”
January 24, 2023
Dutch writer Cees Nooteboom is among the prominent travel writers. Roads to Berlin takes a rather different approach compared to travelogues by European writers that commonly chronicle the orient. Instead of orientation, Cees’ travelogue takes us to the heart of Europe. Berlin, a city divided in the centre of Europe. Twenty-eight years of the Berlin Wall and almost forty years of the division of the two Germany, Cees’ account is deeply personal, yet brings us closer to the gist of the German reunification.
In 1989, he happened to stay in Berlin, almost a Berliner, yet a foreigner in the sense that he possessed the privileges to move back and forth between the two countries. He recounts his experience in the present tense, as he captures moment by moment happening in Berlin in the months leading up to 9 November 1989, the same night when Günter Schabowski, a member of SED Politbüro, improvised a slightly mistaken answer in his interview that led up to a gathering of massive crowds at the Berlin Wall. History, not in the past tense, is reported by Cees as it was happening, frozen in time.
At times, Cees’ way of reporting is dense with poetic sentences that take time to read, bringing into being elements of German Romanticism and various mythologies. Despite how the book is a travelogue, Cees’ account also discusses German philosophies or German ways of life at times. Cees has his way with words, especially in romanticising an era that is not yet far, yet so far away to become a believable phenomenon. Re-published in 2012 with additional materials, the travelogue also contains reflections on moments that have been happening in Germany and Europe in the years following German reunification. Berlin, as a city, and Germany, as a country, have been evolving since then.
The year 2000s saw the rise of Angela Merkel, a former East German, holding the office of the Bundeskanzlerin, with its own share of problems of modern life. The book is also full of question marks, asking this very question: Has Germany truly reunified and has Cold War really ended? Cees' words have evocative quality, which I consider close to German writer Jenny Erpenbeck in viewing the fate of former East Germany after reunification. The reunification happened at a speed unimaginable in the early 1980s, not yet one year after the DDR celebrated its forty-year anniversary. Cees’ account is perhaps among the few interesting assessments of Germany’s position in Europe, highly relevant, especially with regards to the 2012 Europe financial crisis and the challenges that plagued the Merkel administration, yet still retains its artistic quality and persuasive in its attempt to bring into understanding about what constitutes Germany from an outsider’s perspective.
In 1989, he happened to stay in Berlin, almost a Berliner, yet a foreigner in the sense that he possessed the privileges to move back and forth between the two countries. He recounts his experience in the present tense, as he captures moment by moment happening in Berlin in the months leading up to 9 November 1989, the same night when Günter Schabowski, a member of SED Politbüro, improvised a slightly mistaken answer in his interview that led up to a gathering of massive crowds at the Berlin Wall. History, not in the past tense, is reported by Cees as it was happening, frozen in time.
At times, Cees’ way of reporting is dense with poetic sentences that take time to read, bringing into being elements of German Romanticism and various mythologies. Despite how the book is a travelogue, Cees’ account also discusses German philosophies or German ways of life at times. Cees has his way with words, especially in romanticising an era that is not yet far, yet so far away to become a believable phenomenon. Re-published in 2012 with additional materials, the travelogue also contains reflections on moments that have been happening in Germany and Europe in the years following German reunification. Berlin, as a city, and Germany, as a country, have been evolving since then.
The year 2000s saw the rise of Angela Merkel, a former East German, holding the office of the Bundeskanzlerin, with its own share of problems of modern life. The book is also full of question marks, asking this very question: Has Germany truly reunified and has Cold War really ended? Cees' words have evocative quality, which I consider close to German writer Jenny Erpenbeck in viewing the fate of former East Germany after reunification. The reunification happened at a speed unimaginable in the early 1980s, not yet one year after the DDR celebrated its forty-year anniversary. Cees’ account is perhaps among the few interesting assessments of Germany’s position in Europe, highly relevant, especially with regards to the 2012 Europe financial crisis and the challenges that plagued the Merkel administration, yet still retains its artistic quality and persuasive in its attempt to bring into understanding about what constitutes Germany from an outsider’s perspective.
January 31, 2018
Impressies van zijn verblijf in Berlijn en reizen door Duitsland in de periode febvruari 1989 tot mei 1990; eerder al verschenen in het tijdschrift Elsevier. Aanvankelijk vrij rustige beschouwingen, maar uiteraard opgaand in de Wende vanaf oktober 1989; beschrijving van de extase maar vooral ook de vertwijfeling van de Duitsers over zichzelf.
Zeer nuchter-hollands kijkend naar de historische gebeurtenissen en vooral verwonderd over de vertwijfeling van de Duitsers. Zeer beeldrijke taal, maar zuinig, heel efficiënt gebruik ervan.
Zeer nuchter-hollands kijkend naar de historische gebeurtenissen en vooral verwonderd over de vertwijfeling van de Duitsers. Zeer beeldrijke taal, maar zuinig, heel efficiënt gebruik ervan.
December 7, 2020
Review to come.
August 8, 2013
(nb: I received a review copy of this book from the publisher via Edelweiss)
“Whoever writes a book in a fluid political situation is writing on an icefloe.”
In many ways, that’s the most telling line in Dutch author Cees Nooteboom’s new work, “Roads to Berlin,” for in this book, he does just that.
“Roads to Berlin” is a collection of essays from three of Nooteboom’s extended stays in Germany, at the end of the 1980’s, 1990’s, and 2000’s, respectively, plus some additional observations since then.
The first section is devoted to his extended stay in Berlin, from early 1989 through June, 1990. This, of course, was the period when The Berlin Wall came down, and Germany began the long process of reunification. It’s nearly inconceivable to read his account of Checkpoint Charlie, and the arduous security checks one endured to get from West Berlin to East Berlin. In one placid river along the border, there were actually signs in the middle of the water, advising that THIS was the border, and you’d damned well not cross it. The East German Guard towers could see you if you did, and cars patrolled the other side.
His late 1990’s visits find the former East Berlin seeming to spring forth from the earth. Construction is rampant, with huge cranes erecting huger buildings. Ten years later, in 2009, Berlin is nearly unrecognizable with all the new skyscrapers, and there is an entire generation of young adults who grew up without the wall looming over them.
That’s really the crux of this remarkable collection: the transition from a divided Berlin to just plain Berlin. How did this change affect the rest of Germany?
We find these answers here, too. Many of these essays focus specifically on Berlin’s metamorphoses, but others recount his forays deep along Germany’s roads less traveled. He visits small villages with unpaved roads, towns essentially unaffected by the big events in the east. As Nooteboom puts it, Germany is really a collection of several different countries. Yes, they’re all part of Germany, but their citizens to an extent maintain their Bavarian or Prussian, etc, roots.
While each of these essays is thoughtful and elegant, my favorite is entitled “Return to Berlin.” It starts off in, of all places, Los Angeles. Loyola-Marymount University is unveiling a large chunk of the Berlin Wall, given to them by the City of Berlin. This giant monolith is covered with bright, colorful graffiti, and it looks almost cheerful. This takes him back to his first visions of The Wall, to much starker, grayer times, when you could almost feel the cold fog of misery from “The Other Side.”
Cees Nooteboom is Dutch, though he has travelled the world. He lived in Berlin for those three periods, and he spent a year living in Los Angeles; he passes the winter away in Spain. My point is that his views of Berlin are neither those of a native Berliner nor of a complete foreigner. This unique viewpoint allows us to see Berlin and its remarkable last quarter-century through the wizened eyes of a German citizen and the unjaded eyes of a world citizen.
Nooteboom has a flair for language as well. His descriptions of both urban and pastoral scenes evoke clear pictures in a broad palette of color and shade; his visions of war-crumbled buildings make us wonder what Germany could have been had World War 2 never happened.
Certainly, this book will appeal to history fans, as it gives first-hand accounts of modern German events. Travel aficionados should appreciate the well-narrated journeys down the various roads to and from Berlin. But “Roads to Berlin” should resonate with everyone who grew up during the Cold War. This book relates the demarcation not only of The Wall, but between the world we grew up in and the world our children and grandchildren will inherit. If only for its ability to straddle that line so eloquently, this book is a remarkable achievement.
Highly Recommended
“Whoever writes a book in a fluid political situation is writing on an icefloe.”
In many ways, that’s the most telling line in Dutch author Cees Nooteboom’s new work, “Roads to Berlin,” for in this book, he does just that.
“Roads to Berlin” is a collection of essays from three of Nooteboom’s extended stays in Germany, at the end of the 1980’s, 1990’s, and 2000’s, respectively, plus some additional observations since then.
The first section is devoted to his extended stay in Berlin, from early 1989 through June, 1990. This, of course, was the period when The Berlin Wall came down, and Germany began the long process of reunification. It’s nearly inconceivable to read his account of Checkpoint Charlie, and the arduous security checks one endured to get from West Berlin to East Berlin. In one placid river along the border, there were actually signs in the middle of the water, advising that THIS was the border, and you’d damned well not cross it. The East German Guard towers could see you if you did, and cars patrolled the other side.
His late 1990’s visits find the former East Berlin seeming to spring forth from the earth. Construction is rampant, with huge cranes erecting huger buildings. Ten years later, in 2009, Berlin is nearly unrecognizable with all the new skyscrapers, and there is an entire generation of young adults who grew up without the wall looming over them.
That’s really the crux of this remarkable collection: the transition from a divided Berlin to just plain Berlin. How did this change affect the rest of Germany?
We find these answers here, too. Many of these essays focus specifically on Berlin’s metamorphoses, but others recount his forays deep along Germany’s roads less traveled. He visits small villages with unpaved roads, towns essentially unaffected by the big events in the east. As Nooteboom puts it, Germany is really a collection of several different countries. Yes, they’re all part of Germany, but their citizens to an extent maintain their Bavarian or Prussian, etc, roots.
While each of these essays is thoughtful and elegant, my favorite is entitled “Return to Berlin.” It starts off in, of all places, Los Angeles. Loyola-Marymount University is unveiling a large chunk of the Berlin Wall, given to them by the City of Berlin. This giant monolith is covered with bright, colorful graffiti, and it looks almost cheerful. This takes him back to his first visions of The Wall, to much starker, grayer times, when you could almost feel the cold fog of misery from “The Other Side.”
Cees Nooteboom is Dutch, though he has travelled the world. He lived in Berlin for those three periods, and he spent a year living in Los Angeles; he passes the winter away in Spain. My point is that his views of Berlin are neither those of a native Berliner nor of a complete foreigner. This unique viewpoint allows us to see Berlin and its remarkable last quarter-century through the wizened eyes of a German citizen and the unjaded eyes of a world citizen.
Nooteboom has a flair for language as well. His descriptions of both urban and pastoral scenes evoke clear pictures in a broad palette of color and shade; his visions of war-crumbled buildings make us wonder what Germany could have been had World War 2 never happened.
Certainly, this book will appeal to history fans, as it gives first-hand accounts of modern German events. Travel aficionados should appreciate the well-narrated journeys down the various roads to and from Berlin. But “Roads to Berlin” should resonate with everyone who grew up during the Cold War. This book relates the demarcation not only of The Wall, but between the world we grew up in and the world our children and grandchildren will inherit. If only for its ability to straddle that line so eloquently, this book is a remarkable achievement.
Highly Recommended
February 12, 2023
In 1989 viel de muur tussen Oost en West Berlijn en leek de scheiding tussen oost en west Europa te gaan verdwijnen. De schrijver Cees Nooteboom woonde en in leefde in dat cruciale jaar in Berlijn en trok toen veel door Duitsland. In het eerste deel waren er nog twee Duitslanden, de Bondsrepubliek en de DDR. West Berlijn was toen een enclave in min of meer vijandig gebied. De snelle verandering kon je toen nog niet voorzien, ook Nooteboom niet. Hij heeft de tekst niet achteraf aangepast, boven elk hoofdstuk staat de datum van publicatie. Nooteboom beschrijft de dingen die hij ziet, maar vooral ook zijn gedachten. Dat doet hij met kennis en eruditie. Af en toe heb ik het gevoel dat hij die eruditie iets te nadrukkelijk wil uitstralen, met veel citaten. Het boek ontleent zijn kracht aan zijn gevoel voor historische gebeurtenissen, er als het ware een neus voor heeft en dat gevoel aan de lezer weet over te brengen.
May 27, 2025
What a beautifully poetic and lyrical book. Nooteboom begins with a description of his time in the then divided city of Berlin on the eve of revolution - the wall a river, wide and hard to cross (as I am writing this I find myself distracted by a dragonfly, crawling up the side of a tomato plant). The wall falls, he leaves, only to return over and over, watching the city change as it reintegrates. Whilst the final section becomes a clunky allegory for the (failed?) integration of Europe, Nooteboom never loses his poetic charm as he drifts into the second decade of this century.
Throughout there are moments where he becomes the “everyman”, a Franz Bieberkopf wandering through Berlin, Alexanderplatz, slightly drunk on his way to a späti. These are interspersed with historical anecdotes, and asides the people he meets along his way; the serious youth listening to Goethe, Angela Merkel refusing to be drawn on politics, a Polish translator, the writings of Proust, and, of course, himself, young and in half serious fear of the secret police. The further into the book one goes, the more apparent it becomes that our author is in dialogue with his past versions, as they, too, attempt to make sense of the changing city. Nooteboom cannot leave Berlin, nor Germany (which invaded his own country during his childhood, and which he remains deeply ambivalent about). His thoughts become multifaceted memories marking the city, at once both all consuming, and only visible in passing.
Throughout there are moments where he becomes the “everyman”, a Franz Bieberkopf wandering through Berlin, Alexanderplatz, slightly drunk on his way to a späti. These are interspersed with historical anecdotes, and asides the people he meets along his way; the serious youth listening to Goethe, Angela Merkel refusing to be drawn on politics, a Polish translator, the writings of Proust, and, of course, himself, young and in half serious fear of the secret police. The further into the book one goes, the more apparent it becomes that our author is in dialogue with his past versions, as they, too, attempt to make sense of the changing city. Nooteboom cannot leave Berlin, nor Germany (which invaded his own country during his childhood, and which he remains deeply ambivalent about). His thoughts become multifaceted memories marking the city, at once both all consuming, and only visible in passing.
December 13, 2024
This is not a typical travel book. Its main part revolves around events of Berlin Wall in 1989. The author, a Dutch writer was living then in Berlin and witnessed the important events leading to dismantling the Berlin Wall and a subsequent demise of the Communist German Party resulting in unification of Germany. Over the years the author updated his thoughts about the Germany and included them in his book, covering over twenty years of the modern Germany.
Even though the author provides his impressions from his travels around the country, the main focus remains on the people, their opinions about their country, and differences between two parts of Germany, separated for over forty years. The book presents the modern German writers, virtually unknown in the English speaking countries, and their books describing how the changes affect the society. One of those books was written by the Czech writer - Libuse Monikova, who settled in the West Germany after 1968, and wrote "The Facade", which describes life in post-war Eastern Europe.
Another interesting point I learned was to find out about Mildred Harnack, an American literary historian, who moved to Germany in 1929. She, with her husband Arvid Harnack, became members of resistance against the Nazi regime The couple were arrested in September 1942 and executed shortly after.
Even though the author provides his impressions from his travels around the country, the main focus remains on the people, their opinions about their country, and differences between two parts of Germany, separated for over forty years. The book presents the modern German writers, virtually unknown in the English speaking countries, and their books describing how the changes affect the society. One of those books was written by the Czech writer - Libuse Monikova, who settled in the West Germany after 1968, and wrote "The Facade", which describes life in post-war Eastern Europe.
Another interesting point I learned was to find out about Mildred Harnack, an American literary historian, who moved to Germany in 1929. She, with her husband Arvid Harnack, became members of resistance against the Nazi regime The couple were arrested in September 1942 and executed shortly after.
July 25, 2022
This is really 2 1/2 stars so I rounded up.
Since I live in Germany, this book intrigued me. Part 1 was fascinating as it is about the Berlin Wall and its fall. Part 2 went downhill and Parts 3 and 4 were better. I like straightforward writing. There was a lot of rambling, a lot of things that didn’t mean anything to me so I found it boring, but there were a few nuggets that I enjoyed learning about. I think you have to be a huge history buff to understand who a lot of the people are that he talks about. And he wrote about things of which I was clueless. Oh well. A little bit interesting, a lot sort of ho hum.
Since I live in Germany, this book intrigued me. Part 1 was fascinating as it is about the Berlin Wall and its fall. Part 2 went downhill and Parts 3 and 4 were better. I like straightforward writing. There was a lot of rambling, a lot of things that didn’t mean anything to me so I found it boring, but there were a few nuggets that I enjoyed learning about. I think you have to be a huge history buff to understand who a lot of the people are that he talks about. And he wrote about things of which I was clueless. Oh well. A little bit interesting, a lot sort of ho hum.
April 6, 2019
I feel like I've been reading this in real time. These are generally good essays with a lot of things I have to stop and think about.There were many moments I lost the thread through references I didn't know and often am not compelled to seek out. In the more Berlin-focused pieces, there are plenty of moments marked with flags that I will have reason to come back to, but also some that I felt too disconnected from. I came away with the impression this is someone I would've enjoyed running into in a cafe.
January 15, 2021
Although reading anything by Nooteboom is a pleasure, I found this to be a slightly uneven read, encompassing as it did four stages of his relationship with Berlin (Wall going up, Wall coming down, unification, post-unification) and ranging far and wide through the fields of history, literature and art. Although Berlin in all its glory and tragedy is the star and central focus of the book, Nooteboom ranges far and wide on all the many 'roads to Berlin' and some of these diversions, particularly to former towns within the DDR, are the most interesting parts of the book for me. A worthy read and tour through half a century of his relationship with Berlin and ultimately, himself, it is leavened with welcome humour and self-awareness, and written in elegant prose. It is however not a linear journey but much more a collection of essays. Treat it as such and it will be a rewarding experience.
Like all good travel writing (and this is only very loosely part of that genre), it makes me want to go to Berlin and walk the streets where so much weight of history still lingers.
Like all good travel writing (and this is only very loosely part of that genre), it makes me want to go to Berlin and walk the streets where so much weight of history still lingers.
June 4, 2017
Berlin just after the wall was built, Berlin during the cold war with the wall between east block and west block and Berlin after the Mauerfall (as the German calls it). Super cool book, mostly because I live here and I know what he is talking about.
Berlino appena prima e appena dopo la costruzione del muro, Berlino durante il muro come posto diviso tra il blocco occidentale e quello orientale e Berlino dopo la caduta del muro. Libro figo, soprattutto perché vivo qui e so di cosa parla l'autore.
Berlino appena prima e appena dopo la costruzione del muro, Berlino durante il muro come posto diviso tra il blocco occidentale e quello orientale e Berlino dopo la caduta del muro. Libro figo, soprattutto perché vivo qui e so di cosa parla l'autore.
July 26, 2019
Nicht nur ist Cees Nooteboom einer der großartigsten Reiseschriftsteller der Gegenwart und ein notorischer Nobelpreiskandidat, ihm ist die deutsche Geschichte des letzten Jahrhunderts auch tief eingeschrieben – der Niederländer kam 1933 zur Welt und erlebte den brutalen Einmarsch von Hitlers Truppen selbst als Kind mit, im Buch kurz nur als eine Schreckensvision gleich einem apokalyptischem Brueghel-Gemälde geschildert, das diesem Berliner Tagebuch irgendwie immer unterliegt. Nooteboom hat ein Talent dafür, zur rechten Zeit am richtigen Ort zu sein, und sein Förderstipendium in der geteilten Spreestadt in eben den Monaten, die wieder einmal alles verändern werden, bot ihm einen zeitgeschichtlichen Glücksgriff mitten in die euphorisch-erratischen innerdeutschen Turbulenzen der Wendezeit und das explosive Ende einer vierzigjährigen Trennung an. Nooteboom geht viel spazieren, das macht der Autor immer so, er besucht aber auch hoffnungslose Pressekonferenzen und schaut beim Bäumepflanzen im ehemaligen Todesstreifen zu, er beobachtet das Zerkrümeln des Restkommunismus. Nooteboom erliegt als zurückhaltender Zeuge nicht dem patriotischen Moment und einem ergriffen singenden Kohl unterm prasselnden Feuerwerk, sondern erfasst auch das Prekäre, Undurchdachte, Überstürzte der Ereignisse mit Scharfsinn – und er denkt auf Reisen ins Umland und bis in einen gespenstischen Harz, mit unheimlichen Nationaldenkmälern in nebligen Schluchten scheinbar übersät, über die merkwürdige Romanze der Deutschen mit dem Mythischen nach. Sehr viel spröder, notwendig gegenwärtiger natürlich lesen sich Nootebooms Nachträge ins Tagebuch von späteren Berlinreisen – in den frühen Schröderjahren steht der Schriftsteller staunend an der klaffenden, himmelstürmenden Großbaustelle am Potsdamer Platz, und ein weiteres Jahrzehnt danach sieht er inmitten der Weltwirtschaftskrise ganz neue, globalisierte Identitätskrisen über der grundüberholten Kapitale der Bundesrepublik aufziehen.
May 19, 2025
Cees Nooteboom woonde en observeerde op uitnodiging van begin 1989 tot juni 1990 in West-Berlijn. Hij maakte dus de opmaat tot de Val van de Muur mee en vooral ook de onduidelijke periode er na. Verslagen hiervan verschenen regelmatig in Elseviers weekblad en de Volkskrant en zijn hier gebundeld. Gelukkig heeft hij er achteraf niets meer aan veranderd, waardoor je mooi kunt zien dat er gedurende het grootste deel van 1989 nauwelijks besef was dat de Muur weleens zou kunnen verdwijnen. Zo was Nooteboom gewoon in de zomer in zijn geliefde Spanje en ternauwernood op tijd terug voor de Val van de Muur. De onzekerheid over het vervolg, en dan met name over de mogelijke eenwording van Duitsland wordt meesterlijk beschreven. Wel vindt Nooteboom het wel erg nodig zijn eruditie ten toon te spreiden. Ook wordt er een indringend beroep gedaan op de parate (politieke)kennis van de lezer, wat het lezen van deze notities er zo’n 35 jaar later niet eenvoudiger op maakt. Het is prachtig proza, maar wel met vaak vergezochte vergelijkingen en onnavolgbare redeneringen. Desalniettemin een indrukwekkende en zeker ook treffende beschrijving én beleving van historische gebeurtenissen door de toevallige, maar precies de goede aanwezige.
January 16, 2020
An excellent book that is one writers reflections on the city of Berlin and its role in history - both the world's, literature's and the writer's. The first part of the book is a collection of columns written between the early autmn of 1989 and the summer of 1990. As such it provided an ongoing account of the fall of the wall and its consequences, in a way that is insightful, interesting and occasionally deeply moving. The second and third parts, written at various times between 1991 and 2012 were if anything more impressive, using the city of Berlin and its dramatic changes as triggers for personal reflections about his life as a Dutchman born before World War II but closely associated with Germany. Throughout it makes interesting and challenging literary analogies - it is clear that we are dealing with fan of Goethe and Proust. And although these might not be worn lightly, they add a depth to the accounts.
December 14, 2024
Took me just under five months to finish…whew! It was arduous for me! Nooteboom is obviously brilliant and talented. I just struggled to keep up!
I bought this book at a used book sale as my sister was living in Germany, and the cover is eye-catching! I love the cover, actually!
However, the cover is the only thing about this book that I love.
For example, when thinking of Berlin, “a city divided in two by a wall. Wrapped in legends and stories, an almost obsolete proverb, a comedy by Tirso de Molina, found in a corner of the library of Salamanca, an adaptation of Molière, an opera by Salieri, and later, of course, a couple of hours of highbrow video froth, an anecdote with symbols popping up all over like mushrooms, cultural heritage” (303). He said, “of course!” 🤪🤪🤪🤪 The entire book is like this. Just 😳! How many people can keep up with all of this?! Not me! Definitely not me!
“Why is the decay of plants beautiful while the decay of humans usually is not” (348)?
I bought this book at a used book sale as my sister was living in Germany, and the cover is eye-catching! I love the cover, actually!
However, the cover is the only thing about this book that I love.
For example, when thinking of Berlin, “a city divided in two by a wall. Wrapped in legends and stories, an almost obsolete proverb, a comedy by Tirso de Molina, found in a corner of the library of Salamanca, an adaptation of Molière, an opera by Salieri, and later, of course, a couple of hours of highbrow video froth, an anecdote with symbols popping up all over like mushrooms, cultural heritage” (303). He said, “of course!” 🤪🤪🤪🤪 The entire book is like this. Just 😳! How many people can keep up with all of this?! Not me! Definitely not me!
“Why is the decay of plants beautiful while the decay of humans usually is not” (348)?
October 21, 2020
Verhalenverteller en krasse 80er Cees Nooteboom neemt je mee naar Berlijn
en zijn omgeving. Jaren 80 en erna, heerlijk ronddwalen in zijn woordenpracht in deze fabelhaftige wereldstad.
Zelf ben ik met Stephen naar Berlijn in september gereisd.
De commerciële plaatsen bezocht: Brandenburger Tor en Reichstag enz.
We vertoefden langs de Berliner Mauer en werden er stil van.
Aan het Mauerpark logeerden we, zeer gezellige buurt en mitte de bewoners
genoten we van een Weisser beer and homemade pizza uit het vuistje.
Rondwandern langs de Spree, gezellige buurten, modernistisch Berlin.
Maar natuurlijk ook een brok cultuur: wat minder prettig in coronatijd, Nerfertiti bewonderen in Altes museum.
En o ja, de gezellige koffiebars dat was work en pleasure combineren.
en zijn omgeving. Jaren 80 en erna, heerlijk ronddwalen in zijn woordenpracht in deze fabelhaftige wereldstad.
Zelf ben ik met Stephen naar Berlijn in september gereisd.
De commerciële plaatsen bezocht: Brandenburger Tor en Reichstag enz.
We vertoefden langs de Berliner Mauer en werden er stil van.
Aan het Mauerpark logeerden we, zeer gezellige buurt en mitte de bewoners
genoten we van een Weisser beer and homemade pizza uit het vuistje.
Rondwandern langs de Spree, gezellige buurten, modernistisch Berlin.
Maar natuurlijk ook een brok cultuur: wat minder prettig in coronatijd, Nerfertiti bewonderen in Altes museum.
En o ja, de gezellige koffiebars dat was work en pleasure combineren.
January 14, 2018
Interessantes Zeitzeugnis, zu fragmentiert für mich.
January 22, 2019
At times this gets way too intellectual for me, and his musings on politics often stay pointless. But when describing the average citizen, Nooteboom really shines!
July 11, 2019
Niet enkel een gids voor, maar vooral een ode aan Duitsland, Europa en het schrijverschap.
Read
July 4, 2022Prachtig boek - over gebeurtenissen in Duitsland voor en na de val van de muur - en meer algemene gedachten over geschiedenis en geheugen
November 21, 2023
Een verzameling rake, literaire beschouwingen van de stad 'waar de geschiedenis zich thuis voelt'. 'Berlijn' is niet alleen een bijzonder ooggetuigenverslag van een reeks duizelingwekkende historische ontwikkelingen (Nooteboom zat eerste rij bij Die Wende), maar ook een fijne ontleding van de Duitse volksaard. Tegelijkertijd is het zeker niet altijd een makkelijk boek. De auteur - immer intellectueel - kan wijdlopig zijn en mijmert rustig pagina's lang over de betekenis van een enkel standbeeld. Andere keren gaat het net te veel over hemzelf, al of niet in de derde persoon.
August 11, 2025
Een ontzettend saai boek over Berlijn ten tijde van de val van de muur. DNF
July 8, 2019
Cees Nooteboom (1933) is a Dutch poet, novelist and above all, writer about travel and culture, whose name regularly turns up on those mysterious short lists of Nobel Prize contenders. Nooteboom has written impressive novels as Rituals (1980), All Souls Day (1998) and Lost Paradise (2004). His travel writing is always of a philosophical and historical bent and has appeared in such collections as Roads to Santiago (1997) and Nomad's Hotel (2009).
Nooteboom's work has been extensively translated into English, Spanish (the country of his residence), and above all, German - in Germany, even his collected works have been published and one could safely say that he is more popular in that country than in The Netherlands. The reason is probably that Nooteboom's work has an "idealistic" bent, it is full of whirling thoughts, and his sentences also are rather long - general characteristics of German prose. The display of erudition one finds in his work is probably another element that puts off some Dutch readers.
That doesn't mean in the least Nooteboom is German - he is much more than Dutch or German or Spanish or whatever nationality, he is an all too rare example of a pan-European intellectual. Nooteboom is a modern Renaissance man, with a huge field of interests ranging from philosophy and political thought, to contemporary art, literature, music, architecture and almost anything else. I always feel envious when in his essays he casually scatters names of famous thinkers and writers, while it is clear that he has also actually found the time to read and study them.
Roads to Berlin (subtitle: "Detours & Riddles in the Lands & History of Germany") is a collection of various essays written about Germany between 1963 and 2012, with an emphasis on 1989, the year the Berlin Wall fell and a period when Nooteboom actually was living in that city. In this way he became witness to one of the most significant turning points in 20th century history, mapping the changing moods of the country, describing the pivotal events of Germany's difficult passage to reunification. We are lucky with this observer, the most informed and perceptive one you could wish for.
Nooteboom always sees present events through the lens of history. He writes a beautiful prose, poetical and whimsical. He is both personal and objective. Besides the Wall which is viewed from countless perspectives (including that of the Wall which is no longer there), there are long discussions about Germany's history, its influence on its neighbors, and the question which was deliberated in 1989 whether the Germans themselves or its neighbors wanted Germany to be again reunited and become a large force in Europe. Of course this is what has happened, and now Europe itself is unthinkable without Germany.
But Nooteboom also shows us other interesting vistas: mythical, such as the huge statue of the legendary German tribal leader Hermann in the Teutoburg Forest, or the grotto of Emperor Barbarossa; political, as Nuremberg with Hitler's Walhalla and Nazi Party rally grounds, or the bridge into Poland over the Oder; literary, as the Brocken of Walpurgisnacht fame in the Harz mountains and Goethe's Weimar; weird, as the East-German Museum of the Unconditional Surrender of Fascist Germany, or an exhibition of the disintegrating aeroplanes built by the artist Anselm Kiefer, or a rhapsody on German eagles.
Most impressive, too, are the two intermezzo's about Munich, where the author falls in love with "Justice," a stone woman holding a Sword and a Book on the Max II monument, and later experiences an apocalyptic Liebestraum about a golden angel...
Nooteboom's work has been extensively translated into English, Spanish (the country of his residence), and above all, German - in Germany, even his collected works have been published and one could safely say that he is more popular in that country than in The Netherlands. The reason is probably that Nooteboom's work has an "idealistic" bent, it is full of whirling thoughts, and his sentences also are rather long - general characteristics of German prose. The display of erudition one finds in his work is probably another element that puts off some Dutch readers.
That doesn't mean in the least Nooteboom is German - he is much more than Dutch or German or Spanish or whatever nationality, he is an all too rare example of a pan-European intellectual. Nooteboom is a modern Renaissance man, with a huge field of interests ranging from philosophy and political thought, to contemporary art, literature, music, architecture and almost anything else. I always feel envious when in his essays he casually scatters names of famous thinkers and writers, while it is clear that he has also actually found the time to read and study them.
Roads to Berlin (subtitle: "Detours & Riddles in the Lands & History of Germany") is a collection of various essays written about Germany between 1963 and 2012, with an emphasis on 1989, the year the Berlin Wall fell and a period when Nooteboom actually was living in that city. In this way he became witness to one of the most significant turning points in 20th century history, mapping the changing moods of the country, describing the pivotal events of Germany's difficult passage to reunification. We are lucky with this observer, the most informed and perceptive one you could wish for.
Nooteboom always sees present events through the lens of history. He writes a beautiful prose, poetical and whimsical. He is both personal and objective. Besides the Wall which is viewed from countless perspectives (including that of the Wall which is no longer there), there are long discussions about Germany's history, its influence on its neighbors, and the question which was deliberated in 1989 whether the Germans themselves or its neighbors wanted Germany to be again reunited and become a large force in Europe. Of course this is what has happened, and now Europe itself is unthinkable without Germany.
But Nooteboom also shows us other interesting vistas: mythical, such as the huge statue of the legendary German tribal leader Hermann in the Teutoburg Forest, or the grotto of Emperor Barbarossa; political, as Nuremberg with Hitler's Walhalla and Nazi Party rally grounds, or the bridge into Poland over the Oder; literary, as the Brocken of Walpurgisnacht fame in the Harz mountains and Goethe's Weimar; weird, as the East-German Museum of the Unconditional Surrender of Fascist Germany, or an exhibition of the disintegrating aeroplanes built by the artist Anselm Kiefer, or a rhapsody on German eagles.
Most impressive, too, are the two intermezzo's about Munich, where the author falls in love with "Justice," a stone woman holding a Sword and a Book on the Max II monument, and later experiences an apocalyptic Liebestraum about a golden angel...
August 15, 2013
[English version - scroll down]
Ik ben gefascineerd door 20ste eeuwse geschiedenis en helemaal door ooggetuigenverslagen daar van. Berlijn is de hoofdstad van een land dat hoewel het voor mij, als Twentenaar, op een steenworp afstand ligt en het feit dat ik me redelijk kan redden in de taal toch nog altijd een grote onbekende buurman is. Toen mijn oog op de titel viel bij een doelloos bezoek aan een lokale boekenwinkel, werd ik nieuwsgierig en begon de eerste bladzijden te lezen puur om te zien of de stijl mij aansprak. Het was per slot van rekening op zijn minst al zeker jaren geleden dat ik iets met een zekere mate van literaire / poëtische inslag had gelezen. Ik werd onmiddellijk gegrepen en het boek heeft mij gedurende de gehele leesperiode niet echt meer los gelaten. Cees Nooteboom was op een cruciaal moment in de geschiedenis te gast in Berlijn, iets wat hij aan het begin van zijn verblijf van een jaar absoluut niet kon bevroeden. Hij maakte van dichtbij, maar eigenlijk ook weer van ver af, de val van de Muur mee. Hij nam ons mee op zijn reis waar in hij de confrontatie aan gaat met de stad, haar geschiedenis en de invloed die het heeft gehad op Nooteboom's eigen persoonlijke geschiedenis.
Het boek is aan de ene kant licht van toon (soms vloog ik met groot gemak door de pagina's), ja bijna zelfs poëtisch en op andere momenten ook weer zwaar en gevuld met vaak literaire referenties en verwijzingen die mij niets zeiden of onbekend voor me waren. Maar dat deed geen afbreuk aan het plezier dat ik had in het lezen van zijn verhalen. Het maakt mij zelfs nog nieuwsgieriger naar deze grote buurman en het heeft mijn aandrang om deze fascinerende stad nog een keer te bezoeken alleen maar versterkt.
[English]
I am fascinated by 20th century history and especially by eyewitness reports covering that period. Berlin is now the capital of a country which for me is just a stone’s throw away but still remained quite an elusive big neighbour. While visiting a local bookstore just to pass some time my attention was grabbed by the title of this book and out of curiosity I started to read the first pages to see wether the style of the writing appealed to me. Something I had to do since it had been quite a long time ago since I read anything with a literary / poetic inclination. But within a few pages I was gripped by the narrative and observations. Cees Nooteboom was a guest of this city at a crucial point in time, something he at the beginning of his stay really couldn’t have foreseen. He was a witness, but at the same time a distant spectator, of the events surrounding the fall of the Berlin Wall. He took us on this journey in which he confronts this city, its history and the effect it has had on his, Nooteboom’s, personal history.
This book has on the one hand a very light touch in its style of writing (at times you read through pages at a lightning speed), almost poetic but on the other hand there were moments it was quite heavy handed and filled with literary references with which I had no connection or were even totally unknown to me. Luckily those moments were fleeting and they didn’t detracted from the pleasure I had in reading his observations. In fact, it has made me even more curious about this virtually unknown neighbour of mine and has also rekindled my urge to visit this fascinating city again.
Ik ben gefascineerd door 20ste eeuwse geschiedenis en helemaal door ooggetuigenverslagen daar van. Berlijn is de hoofdstad van een land dat hoewel het voor mij, als Twentenaar, op een steenworp afstand ligt en het feit dat ik me redelijk kan redden in de taal toch nog altijd een grote onbekende buurman is. Toen mijn oog op de titel viel bij een doelloos bezoek aan een lokale boekenwinkel, werd ik nieuwsgierig en begon de eerste bladzijden te lezen puur om te zien of de stijl mij aansprak. Het was per slot van rekening op zijn minst al zeker jaren geleden dat ik iets met een zekere mate van literaire / poëtische inslag had gelezen. Ik werd onmiddellijk gegrepen en het boek heeft mij gedurende de gehele leesperiode niet echt meer los gelaten. Cees Nooteboom was op een cruciaal moment in de geschiedenis te gast in Berlijn, iets wat hij aan het begin van zijn verblijf van een jaar absoluut niet kon bevroeden. Hij maakte van dichtbij, maar eigenlijk ook weer van ver af, de val van de Muur mee. Hij nam ons mee op zijn reis waar in hij de confrontatie aan gaat met de stad, haar geschiedenis en de invloed die het heeft gehad op Nooteboom's eigen persoonlijke geschiedenis.
Het boek is aan de ene kant licht van toon (soms vloog ik met groot gemak door de pagina's), ja bijna zelfs poëtisch en op andere momenten ook weer zwaar en gevuld met vaak literaire referenties en verwijzingen die mij niets zeiden of onbekend voor me waren. Maar dat deed geen afbreuk aan het plezier dat ik had in het lezen van zijn verhalen. Het maakt mij zelfs nog nieuwsgieriger naar deze grote buurman en het heeft mijn aandrang om deze fascinerende stad nog een keer te bezoeken alleen maar versterkt.
[English]
I am fascinated by 20th century history and especially by eyewitness reports covering that period. Berlin is now the capital of a country which for me is just a stone’s throw away but still remained quite an elusive big neighbour. While visiting a local bookstore just to pass some time my attention was grabbed by the title of this book and out of curiosity I started to read the first pages to see wether the style of the writing appealed to me. Something I had to do since it had been quite a long time ago since I read anything with a literary / poetic inclination. But within a few pages I was gripped by the narrative and observations. Cees Nooteboom was a guest of this city at a crucial point in time, something he at the beginning of his stay really couldn’t have foreseen. He was a witness, but at the same time a distant spectator, of the events surrounding the fall of the Berlin Wall. He took us on this journey in which he confronts this city, its history and the effect it has had on his, Nooteboom’s, personal history.
This book has on the one hand a very light touch in its style of writing (at times you read through pages at a lightning speed), almost poetic but on the other hand there were moments it was quite heavy handed and filled with literary references with which I had no connection or were even totally unknown to me. Luckily those moments were fleeting and they didn’t detracted from the pleasure I had in reading his observations. In fact, it has made me even more curious about this virtually unknown neighbour of mine and has also rekindled my urge to visit this fascinating city again.
July 9, 2015
I ended up skimming the second half of the book. The writing was gorgeous, the sentences fluid, thoughtful, Nooteboom's thought processes complex yet still crystal clear. I remember looking him up in Amsterdam; it's obvious why he's famous there -- he writes as a normal person who can give readers an all-encompassing view into insightful, beautifully-crafted observations. Especially in this book, where he constantly presents himself as a foreigner visiting Berlin and other German cities during a most historically remarkable time, he almost casts himself as an intruder.
I picked it up randomly at the library, and the beginning did draw me in; the time period, the location, the effervescing social scene and people's fears and hopes and the way they were conveyed in conversations that Nooteboom had and overheard were all exciting to read about. But then it started to drag on. Especially when he went into the third person in one essay, it became unbearable -- almost metaphysical in a way, without the riveting dynamism of the earlier parts. That's when I started skimming.
The last few essays -- written recently -- were especially relevant to today's economic and political environment in Europe.
I picked it up randomly at the library, and the beginning did draw me in; the time period, the location, the effervescing social scene and people's fears and hopes and the way they were conveyed in conversations that Nooteboom had and overheard were all exciting to read about. But then it started to drag on. Especially when he went into the third person in one essay, it became unbearable -- almost metaphysical in a way, without the riveting dynamism of the earlier parts. That's when I started skimming.
The last few essays -- written recently -- were especially relevant to today's economic and political environment in Europe.
January 17, 2017
This is quite a marvelous book, the heart of which is a series of essays about Nooteboom's year-plus stay in Berlin in 1989-90, when he observed the fall of the Wall and the run-up to reunification. But he'd been there before, the first time in 1963, and he returned often over the years, with the last essay in the book dated April 2012. In addition, some of the essays recount his thoughts on travels in other parts of Germany, most notably Bavaria and Munich.
I can't speak to the original Dutch-language edition, but the writing in the English language translation is often very fine, and I found most of the essays both eloquent and persuasive. There were a couple (in particular the one entitled, "Dead Aeroplanes and Eagles Everywhere") that verge on annoying pseudo-profundity, but all in all, very worthwhile.
One minor complaint: Why date the essays only at their ends? Although in many cases the time frame became apparent from the events recounted, I found myself paging ahead at the beginning of each one to find out for certain when it had been written.
I can't speak to the original Dutch-language edition, but the writing in the English language translation is often very fine, and I found most of the essays both eloquent and persuasive. There were a couple (in particular the one entitled, "Dead Aeroplanes and Eagles Everywhere") that verge on annoying pseudo-profundity, but all in all, very worthwhile.
One minor complaint: Why date the essays only at their ends? Although in many cases the time frame became apparent from the events recounted, I found myself paging ahead at the beginning of each one to find out for certain when it had been written.
Displaying 1 - 30 of 41 reviews