Paperback. 12,00 / 20,00 cm. In Turkish. 96 p. Ferit Edgü, ilk kez 1977'de yayinlanan O [Hakkâri'de Bir Mevsim] adli romaninda, Türkiye'nin dogusuna, sarp daglarina, umarsiz insanlarina bir agit yakmisti. Melih Cevdet Anday'in "gerçegin inanilmaz bir düse dönüstügü, sasirtici bir öykü" diye niteledigi O'dan tam o otuz yil sonra, Edgü Yarali Zaman'la yeniden Doguya dönüyor. Bu kez, Hakkâri'de hiç de düssel olmayan bir yolculuga çikiyor.
1936’da İstanbul’da doğdu. İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümü’nde başladığı öğrenimini Paris’te sürdürdü. 1976-1990 yılları arasında, kurucusu olduğu Ada Yayınları’nda, çağdaş Türk ve dünya yazarlarının, şairlerinin yapıtlarını yayınladı. Edebiyatın çeşitli alanlarında onlarca ürün verdi. "Bir Gemide" adlı kitabıyla 1979 Sait Faik Armağanı, "Ders Notları" ile 1979 Türk Dil Kurumu Ödülü, "Eylülün Gölgesinde Bir Yazdı" ile 1988 Sedat Simavi Edebiyat Ödülü’nü aldı. Abidin Dino, Yüksel Arslan, Bedri Rahmi, Eren Eyüboğlu, Füreya, Aliye Berger, Ergin İnan gibi sanatçılar üzerine yayınlanmış kitapları vardır.
Şiir ve nesir karışımı bir kabus. Kalbe saplanan hızlı bir hançer darbesi. "O"dan (Hakkâri'de Bir Mevsim) otuz yıl sonra yeniden Doğu, yeniden karanlık. "O" ile aynı kuvvette olmasa da, Edgü yazıdaki mahirliğiyle yine beni benden aldı.
"Bir karabasan bu. Elleri yüzleri yanmış insanlar, akın akın bana doğru geliyor. Ölmüş annem de aralarında. Yorgunsun oğul, biraz dinlensen, diyor. Sonra, ardımda bıraktığım sevgilimi görür gibi oluyorum, Oralara gitme, oralarda ölme diyen. Birden, güneş dağın ardında batıyor. Alacakaranlık: Kayalıklar al kana boyanıyor. Kan rengi kayalıklar arasından döne dolana akan Zap. Zap da kan rengi. Bağırmak çığlık atmak istiyorum, atamıyorum. Uyanmak istiyorum, uyanamıyorum. Sonunda attım çığlığı ve uyandım - kan ter içinde. Çığlığımı duyan olmamıştı - her zamanki gibi." (s.65)
Yaralı Zaman, Hakkâri’de Bir Mevsim’den yaklaşık otuz yıl sonra yazılmış, ona benziyor ama oradaki ruh halinden biraz daha karamsar. Sınırda göç eden, acı içindeki insanları anlatıyor. Benim cahilliğimden olacak, kurgu mu gerçek bir hikaye mi olduğunu çok anlayamadım. Kitabı bitirdikten sonra biraz araştırdım neyi anlattığını çünkü anlatım oldukça şiirsel ve kapalı, bu ayrıntılar kitapta açıkça verilmiyor. Yazarın söyleşilerinden anlatılanların Halepçe Katliamı ve sonrasında bölgede yaşanan göç ve şiddetle bağlantılı olduğu anlaşılıyor. Edgü de söyleşide kitabın Hakkâri ve Halepçe çevresinde şekillendiğini söylüyor.
Dağlar, kar, Zap Suyu, geyikler, köpekler ve bütün bunların arasında yaşam mücadelesi veren insanda sürekli hissedilen bir yaralanmışlık hali var. Kitabın girişindeki Seferis'in Günlük'ünden yapılan bir alıntı da sanki bütün bunları tek bir cümlede topluyor:
“Yaralı gövde, Yaralı yurt,Yaralı zaman” Araştırken okuduğum bir değerlendirme şöyle diyordu. Gövde yaralıdır → insanın bedeni Yurt yaralıdır → coğrafya ve toplum Zaman yaralıdır → geçmiş ile şimdi birbirinden kopamaz, yaralar buna izin vermez.
İnsanın, yaşadığı coğrafyanın ve geçmişin aynı yaradan payını aldığı bir kitap. Araştırırken o bölgenin edebiyatını da aslında hiç bilmediğimi fark ettim. Okunacaklar listesine birkaç kitap daha eklendi.
“Zaman yoksa ne var burda, dedi çenesi titreyerek Avcı. Bir an olsun duraksamadan yanıtladı rehber: Ölüm var, dedi. Yalnızca ölüm var. Ölümün zamanı var mıdır? Bilmiyorum, dedi Avcı. Ben sana söyleyeyim, dedi rehberi, Yoktur.” syf. 71
Herkese keyifli okumalar.
Burda zaman yoktur, dedi rehberim. Bilesin.
Bunu söyleme, dedim. Bunu hiçbir zaman söyleme.
Gerçeği söylüyorum, dedi.
Gerçeği hiç söyleme, dedim.
Burda, dedi inatçı rehberim, sabah olur, akşam olur, gece olur yatarsın, uyarırsın sabahtır, hep böyledir, hiç değişmez.
Dağlara, dağların yalçın kayalıklarına, bulutların içindeki doruğa baktı Avcı. Birden bir ayaz çıkmıştı sanki, iliklerine değin ürperdi. Zaman yoksa ne var burda, dedi çenesi titreyerek Avcı. Bir an olsun duraksamadan yanıtladı rehber:
Ölüm var, dedi. Yalnızca ölüm var. Ölümün zamanı var mıdır? Bilmiyorum, dedi Avcı.
Ben sana söyleyeyim, dedi rehberi, Yoktur.syf71
Benim anam nerde? Benim babam nerde? Benim kardeşlerim nerde?
Çevremde in-cin top oynuyordu. Ama bir ses bağıra çağıra bu soru-ları soruyordu.
Bu sesin fotoğrafını çekmek istiyordum. Bu soruları sorarun fotoğ rafını çekmek istiyordum.
Bunun için buraya gönderilmiştim.
Ama ses vardı, sesin sahibi yoktu.
Soruyu sorarun fotoğrafını çekemeyeceğime göre, soruların fotoğ rafını çekeyim, dedim. Ve öyle yaptım.
Issız tepelerin fotoğrafırı çektim. Yarımış, yıkılmış köyün fotoğra-fını çektim. Tepede güpegündüz uluyan kurtların fotoğrafını çek-tim. Yıkık bir evden içeri girip boş bir beşiğin fotoğrafını çektim.syf64
Birden, güneş dağın ardında batıyor.
Alacakaranlık:
Kayalıklar al kana boyanıyor. Kan rengi kayalıklar arasından döne dolana akan Zap.
Zap da kan rengi. .... Düş.
Gündoğumunda, bir kayanın dibine çömelmişim. Üzerimde kürk bir palto var. Titriyorum. Yarılıyorsunuz, kürk ısıtmaz. Dişlerim birbirine vuruyor. Aşağıda bir ırmak akıyor. Kurtlar uluyor. Gö-rünürde hiçbir köy yok. Dumanı tüten hiçbir ocak yok. Gün doğu-yor. Yavaş yavaş aydınlanıyor ortalık. İşte o zaman, aşağıda akıp giden ırmakta bir kayık görüyorum. Boynumda dürbünüm var-muş. Dürbünü tutup gözlerime götürüp bakıyorum. Kayıkta yaşlı bir adam görüyorum. Tek başına. Büyük bir güçlükle ağını çek-meye çalışıyor.
Irmak sürüklüyor kayığı. Ağlar çok ağır olmalı. Dürbünü iyice ayar-hyorum. Gün bir hayli yükseldi.
Ağlarda kocaman balıklar. İnsan büyüklüğünde. Dürbünü yaklaş-tırıyorum. Hayır, balık değil bunlar. Ceset. Yüzlerce ceset. Bağırmak istedim, bağıramadım. Kaçmak istedim, kaçamadım. Uyanmak is-tedim, uyanamadım. Sonunda bir çığlık atmayı başardım. İhtiyar balıkçı elindeki ağı bırakıp bana baktı.
Bir anda, kayadan atlayıp ırmağın kıyısına varmıştım.
Bana, Korkma, dedi, bu ölülerden zarar gelmez.syf66
Ahmet Haşim şiiri gibi, söz ile musiki arasında, sözden ziyade musikiye yakın. Anlatı diye sınıflandırılmış ama vurucu ve dağınık bir şiirin parçaları gibi. Kasvet, kapalı gökyüzü, sessizlik, dağlar dağlar sonsuz dağlar, acı, teslimiyet, demli çay, soba çıtırtısı. Bir rüya anlatımı gibi. Yazarın doğu yolculuğu izlenimlerini anlattığı ana metin bir yana, en sona eklenen özeti çok beğendim. Tadımlık: "Tümünün gözü iyi görüyor Gözleri iyi görmeyenlerin bile gözlüğü yok.-Belki gördükleri her şeyi daha önceden gördükleri için ve yeni hiçbir şey görüş alanlarına girmediği için kullanmıyorlar gözlüğü. Kadınlarının saçları uzun, kınasız ve bitli. Gözleri kocaman, kara ve sürmeli."
"Bizim eski kitaplarımız şöyle der: İnsan yurdunu bırakıp gider mi? Bu dağlar senin yurdundur. Kurt sürüye daldı diye insan sürüyü bırakıp gider mi? Kuzular, toklular, koçlar, koyunlar tümü senindir. İnsan ağlar oldu diye dizlerini döver mi? Söyle, döver mi? Akılsız kafasını taşa vurur mu? Oturup düşünmez mi? El ele vermez mi? Yaralıyım, yaralısın, yaralı, demez mi? Hiç mi bi'şey demez, hiç mi konuşmaz, hiç mi hiç mi hiç mi..."
Ferit Edgü otuz yıl sonra düşsel bir Doğu yolculuğundan notlarını yazıyor. Samih Rıfat’ın anısına. Seferis’in bir dizesinden kitabın ismini alarak: “Yaralı gövde, yaralı yurt Yaralı zaman.” Ve tarifsiz güzel bir kapak resmiyle ki Abidin Dino’dan ve başka bir yayınevinden. Okur kimliğimle, gerçeklik yerine düşsel yolculukların yolcusu olamıyorum ama üzerime düşeni yaptım ve okudum:)
'Düşlerde gerçektir demekle yetindim. Olabilir dedi Vahap, ama tersi doğru değildir. ... ben niye yoktum yanında? Bilmiyorum dedim. Çünkü düşlerde kimse kimseye rehberlik edemez de ondan, dedi Vahap.'
İki dert bir dertten ziyade değildir. Ne demek istediniz, pek anlamadım, diyor yüzbaşı cigarasını yakarken. Doğrusu ben de bilmiyorum diyorum.
Öyle günler var ki hiç bitmez demişti Vahap. Haftalardan, aylardan daha uzun sürer. Gündoğumu ile günbatımı arasındaki süre öylesine uzundur ki sanki zaman durmuş güneş batmayacak sanırsın; Şu lanet olası gün bitsin dersin hayır bitmez bitmek bilmez.
Çünkü düşlerde kimse kimseye rehberlik edemez de ondan, dedi.
Benim yaşamım senin doğuşunla dağlarda akışın ve sonra çorak topraklarda yok oluşunun süreciyle sınırlı, seni bilenle bilmeyen bir olabilir mi Zap, Seni bilenle acıyı yaşayan bir olabilir, o başka.
Biliyorum kimsenin bekleyeceği yoktu, ölürsem cesedim gelmeyecekti, bir kayanın dibine gömersiniz, üzerine bir taş filan da istemem, ölüm de umrumda değildi, ölüm yaşamanın bedeliyse, gerçekten umurumda değildi.
Dünyanın sonu muydu? Sanırım sonuydu. Ama yaşamın sonu değildi, yaşam kıyametten sonra da sürer, ben biliyorum, ben bunu yaşadım, daha önce de şimdi de.
Bizim eski kitaplarımız şöyle der; insan yurdunu bırakıp gider mi? Bu dağlar senin yurdundur, kurt sürüye daldı diye insan sürüyü bırakıp gider mi? Kuzular, toklular, koçlar, koyunlar tümü senindir, insan ağlar oldu diye dizlerini döver mi? Söyle döver mi? Akılsız kafasını taşa vurur mu? Oturup düşünmez mi? El ele vermez mi? Yaralıyım yaralısın yaralı demez mi? Hiç mi bi’şey demez hiç mi konuşmaz , hiç mi hiç mi hiç mi..
Burda zaman yoktur dedi rehberim.Bilesin. Bunu söyleme dedim. Bunu hiçbir zaman söyleme. Gerçeği söylüyorum, dedi. Gerçeği söyleme, dedim. Burda dedi inatçı rehberim, sabah olur akşam olur gece olur yatarsın uyanırsın, sabahtır, hep böyledir, hiç değişmez
Birden bir ayaz çıkmıştı sanki, iliklerine değin ürperdi, zaman yoksa ne var burada dedi çenesi titreyerek Avcı. Bir an olsun duraksamadan yanıtladı rehber: Ölüm var dedi. Yalnızca ölüm var. Ölümün zamanı var mıydı sizce? Bilmiyorum dedi Avcı. Ben sana söyleyeyim dedi rehberi, Yoktur.
"Ben ilk adımı attığımda ikinci adımı da düşünürüm. Başka türlüsü elimden gelmez. Ben ilk adımı attığımda, onuncu, yüzüncü, bininci adımımı da bilirim. Zaten bir kaç adım sonra sen sen değilsindir..." Tetiği çeken sen değilsindir, ama göz sen istesen de istemesen de yolları, dönemeçleri, yarları dorukları görür ve böylece belleğine geçirir, hayat dediğin bundan başka da nedir ki?
Garip değil mi her yerde aynı insan olmak, aynı insanmış gibiyi algılamak?
Çok uzun yolculuktu bu, yol boyunca yalnız sarp kayaları ve akarsular gördük, hiç insan görmedik, hiç ağaç görmedik, yalnızca köpekler, geceleri ise yalnız çakallar.. -''türkü söylemeyi seviyorlar..''
Gördüğünü, duyduğunu, bildiğini yaz(a)mayan bir insan düşlerini kaç kere yazabilirdi ki, bir kere yazıldı ve Bir Mevsim oldu, Hakkari'de. Zaman o zamandan yaralıydı, O, "o"ydu. Bu bir şey eklemiyor; bu, kesinlikle bir O değil.
Acı ve gerçekten yaralı zaman.. Zamanın durduğu, insan olmanın ne gerektirdiğini sorgulattığı, var olmanın aslında oradaki dünyada bir şey değiştirmediği, sorular sordurup cevapları verdirmediği topraklar..
Neden gidiyorsun? Gittiğin yerde bulacağın, göreceğin 'şey'leri hazmedebilecek misin..?
“Gece. Bir türkü yükseliyor. Bir kadın sesi. Türküden çok bir inilti, bir yakınma. Bu nerenin türküsü, diyorum. Türkü değil, bir ağıt, diyor Vahap. Ne diyor? Yeni yakmış olmalılar, bilmiyorum.”