Türkiye'nin Düzeni 1

by Doğan Avcıoğlu

First edition 1968.

Genres: History, Politics, Nonfiction, Turkish

607 pages, Paperback

First published January 1, 1968

About the author

1926 yılında Bursa’da dünyaya geldi. İlk ve Ortaöğrenimini tamamladıktan sonra Fransa’ya gitti. Fransa’da iktisat ve siyasal bilimler eğitimi gördü. 1955’de Türkiye’ye dönerek Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü’nde asistan oldu. 1956’dan sonra haftalık Akis ve Kim dergilerinde yazıları yayımlandı. Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) Araştırma Biriminde çalıştı ve partinin yayın organı Ulus Gazetesinde yazılar yazdı. 27 Mayıs 1960’tan sonra CHP kontenjanından Kurucu Meclise üye seçildi. 1961 Anayasasının hazırlanmasında görev aldı. 1960-61’de Vatan ve Ulus Gazetelerinde yazarlık, Ankara Radyosunda dış haber yorumculuğu yaptı.

1961’de Mümtaz Soysal ve Cemal Reşit Eyüboğlu ile birlikte Yön Dergisini kurdu. 1967’ye değin yayınlanan Yön Dergisi,1960’tan sonra belirli bir gelişme gösteren Türkiye Sol Hareketi içinde bir tür “Kemalist sosyalizm” anlayışının savunuculuğunu yaptı. 1960 sonrası sol düşünce ve eylemin biçimlenmesinde derin etkileri olan bu dergi , 1930’lardaki Kadro hareketinin görüşleriyle önemli benzerlikler taşıyordu. Avcıoğlu’na göre üstyapı alanında başarılı olan Kemalist devrim altyapıda, dışa bağımlı sermaye ile toprak ağalarının etkisini kıramamıştı. Dolayısıyla Kemalist devrimin altyapıda sürdürülmesi, radikal bir toprak reformu ,devletçi sanayileşmenin ve ekonomik alanda tam bağımsızlığın gerçekleştirilmesi halen Türkiye’nin gündemindeydi.

Doğan Avcıoğlu 1968’de yayınladığı Türkiyenin düzeni adlı kitabında Türkiye’nin geri kalmışlığının nedenlerini araştırıyor, yukarıdaki öğeleri içeren “Milli Devrimci Kalkınma Modeli” adını verdiği bir tür devletçi- sosyalist bir ekonomi modeli öneriyordu. Topladığı ilgi kadar eleştiriye de uğrayan Türkiye’nin Düzeni adlı yapıt siyasal etkisinin yanı sıra, Türkiye’nin sosyo-ekonomik yapısı ve tarihi üzerine araştırmaların yaygınlaşmasında çığır açıcı bir rol oynamıştır.

Doğan Avcıoğlu, 1963-65 arasında Türk-iş Araştırma Merkezi Müdürlüğü, 1968-69’da CHP Yüksek Danışma Kurulu Üyeliği yaptı.1969’da Yön’deki siyasal görüşlerini daha net bir şekilde dile getirdiği haftalık Devrim gazetesini çıkardı. Bu Gazete 12 Mart 1971 Muhtırasında kapatıldı.

Avcıoğlu 1971’de yayımladığı Devrim Üzerine adlı kitabında, öngördüğü devrim stratejisi ve programı konusundaki görüşlerini dile getirdi. Ona göre devrim, Kemalist aydınların yol göstericiliğinde, Kemalist askerlerin öncülüğünde bir geniş cephe tarafından gerçekleştirilebilirdi.

12 Mart döneminde emekli general Cemal Madanoğlu ile birlikte tutuklanarak, orduyu isyana teşvik iddiasıyla yargılandı ve beraat etti.

1973 sonrasında siyasal yaşama katılmadı. Milli Kurtuluş Tarihi ve Türklerin Tarihi adlı çalışmalarını hazırladı. 4 Kasım 1983’de öldü.

Reviews

[Tuna Dağ · Rating 5 out of 5]

Ne kadar çok yurttaş okursa, o kadar farklı bir Türkiye olur.

[Can · Rating 5 out of 5]

Doğan Avcıoğlu'nun Avrupa dönüşü sorduğu şu retorik sorunun yanıtını da içeren başyapıtı;

"Bizi hor gören bu pezevenklerin seviyesine nasıl geliriz ve Türkiye'yi nasıl değiştiririz?"

[Özgün Barış · Rating 5 out of 5]

Sanırım, Türkiye'nin yakın tarihiyle ilgili en özgün çalışmalardan biri.
Jöntürk Devrimi'nden, Menderes-Bayar hükümetine kadar, sadece sosyal ve düşünsel irdelemelere dayanmayıp, iktisadi-sınıfsal bağlamdaki tarihsel temellere odaklanmış olması, malumat zenginliğine rağmen kitabı oldukça berraklaştıran esas unsur olmuş.
İktisadi altyapı ile tarihe bakınca, birçok şeyi anlamak, anlamlandırmak kolaylaşır. Avcıoğlu, Türkiye tarihini bu yöntem ile inceleyen ilk kişilerden biri olması sebebiyle önemli diye düşünüyorum.

Fazla gecikmeden ikinci kitabı da okumalıyım. Pdf formatında bulmam gerekiyor.

[Mert · Rating 5 out of 5]

Aslında 1968 yılında çıkıp Türkiye’de best-seller olan bu kitap uzun yıllar unutulmuş fakat 2024 sonunda yeniden basıldı. Adından da anlaşılacağı üzere Türkiye’nin Düzenini yani Türkiye’nin yerleşik ekonomik düzenini, Türkiye’deki hakim sınıfları, sermaye-iktidar ilişkilerini ve bu topraklardaki sömürü sistemini anlamak istiyorsanız bu kitabı mutlaka okumalısınız. İlk kısmı tarih, ikinci kısmı ekonomi kitabı olarak düşünebilirsiniz. Kitapta Osmanlı’nın iktisadi ve sınıfsal düzeniyle başlayarak, coğrafi keşiflerden Celali isyanlarına kadar olan süreci, Osmanlı’daki hakim sınıfları ve sınıflar arasındaki emek sömürü sistemini tarihsel materyalist bir şekilde ele almış. Kapitalizm neden batıda gelişti de Osmanlıda gelişmedi sorusununu cevaplarken Türkiye-Japonya karşılaştırması üzerinden ortaya koyduğu tezi tutarı neden sonuç ilişkileriyle birlikte bütünlüklü bir şekilde temellendiriyor. Feodalizmin yenilmesinin burjuvazinin yükselmesinin ön şartı olduğu, yükselen burjuvazinin açık pazar ihtiyacını nasıl karşıladığı gibi meselelere değiniyor.. Tarihte geç kapitalistleşmiş ülkelerin erken kapitalistleşen ülkelerle arasındaki farkı ancak devlet desteğiyle kapatabildikleri teorisini kaynaklarıyla temellendiriyor. Halil İnalcık’ın kalkınmanın yolunun milli devleti kurmak olduğu tezinin antitezini de dipnot olarak ortaya koyduğu kısım dikkatimi çekti.

Kitapta özetle 1838 baltalimanı ticaret anlaşmasıyla beraber Osmanlı ekonomisine nasıl kazık çakıldığını, Osmanlı’nın yarı sömürgeleştirildiğini çünkü bu anlaşma sonucu kapitalistleşmiş ve sermaye birikimini tamamlamış Avrupa devletlerinin burjuva sınıfının Osmanlı’yı açık pazar haline getirdiğini ve bu sürecin sonunda oluşan dış borçların Cumhuriyete miras kalışını anlatmış. Lozan’da emperyalist devletlerin en çok sıkıntı çıkardıkları meselenin de bu kapitülasyonlar olduğunu işlemiş. Halk çocuklarından oluşan milliyetçi-devrimci Osmanlı subaylarının gerçekleştirdiği Cumhuriyet devriminin yaslanabildiği toplumsal sınıfın eşraf olmasını ve bunun nedenlerini, cumhuriyet kurulana kadar garimüslimlerden oluşan burjuvazinin tasfiyesiyle bu eşraf sınıfından milli burjuvazi yaratılması sürecini detaylarıyla işlemiş. Kemalizmin Marksist açıdan tahlili kitabı çok orjinal bir noktaya koymuş. Devrim sonrasında oluşturulan milli burjuvazinin nasıl komprador burjuvaziye dönüştüğü, biriken sermayelerini kalkınma yönünde değil de aracılık, yabancı burjuvazinin distribütörlüğü, montaj sanayi, arazi rantiyesi ve lüks tüketime yönlendirdiklerini ve Kemalist devrime sırt çeviriş süreçlerini kaynaklarıyla ortaya koymuş. Türkiye gibi geç kapitalistleşmiş ülkelerde kalkınma ve sanayileşmeyi özel sektörün değil devletin üstlenmesi gerektiğini diyalektik materyalist metodla irdelemiş. Kitabın sonunda Türkiye’nin kalkınması için nasıl yönetilmesi gerektiğini, ekonomik programı anlatan devrimci bir program ortaya çıkarmış. Kitabın yazıldığı dönemden günümüze doğru eğer tutucular koalisyonunun egemenliği devam ederse (ki devam etti) olacak olan gelecek projeksiyonunun tuttuğunu görmek, kitabı akademik açıdan değerli yaparken, bir Türk vatandaşı olarak içimi burktu. Doğan Avcıoğlu’nun temel derdi, kalkınmış, çağdaş uygarlık seviyesine ulaşmış ve gelir eşitsizliğinin çok az olduğu bir Türkiye’yi kurmak, bunu kitabı okuyunca çok net anlıyorsunuz. Mustafa Kemal’in yarım kalan devrimini tamamlamak istiyor aslında. Bu yolda kullandığı ve mahir olduğu temel beceriyse mukayese ve muhakeme yapabilmesi. Tanzimat batıcılığının ve Demirel liberalizminin 1990’lar sonrasında neoliberalizmle zirve yaptığı güzel ülkemizin kalkınmış, eşit, adil bir geleceğe doğru yol haritasının çizilebilmesi için Türk aydınının ve Türk aydınını takip eden kitlelerin Doğan Avcıoğlu’nu daha çok okuması, okutması ve tartışması gerekiyor.

[Hasan Çakan · Rating 4 out of 5]

Türkiyedeki ekonomik,siyasi ve toplumsal koşulların nedenleri ve bunların nasıl oluştuğunu anlatmakla başlıyor.ortaya çıkan sonuçların diğer ülkelere göre farklı oluşunu,Batılılaşma hareketlerine bizimle birlikte başlayan devletlerle de mukayese ederek açıklamış.daha sonra da ülkenin içinde bulunduğu ekonomik koşullar oldukça ayrıntılı bir şekilde açıklanmış,son olarak da kalkınmanın yolları üzerinde durulmuş.hangi görüşü savunursa savunsun herkesin içinde bulunduğumuz koşulları anlaması açısından başvurması gerektiğini düşünüyorum.

[Saitama · Rating 5 out of 5]

Avcıoğlu'nun 2 ciltlik başyapıtının ilk bölümü Osmanlı'nın gerileme döneminden başlayıp Menderes dönemine kadar geçen 500 yıllık dönemi sosyoekonomik pencereden inceliyor.

Celali isyanları, Avrupa aydınlanması, Japonya-Türkiye kıyaslaması, komşu ülkelerin kalkınma hikayeleri ve büyük devletlerin bölgedeki planları ve müdahaleleri gibi farklı konulara da değiniyor. Bir tarih kitabından ziyade alıntılarla, değerlendirme ve yorumlarla zenginleşen eserin okuması oldukça kolay.

Yaşadığı dönem itibarıyla Avcıoğlu erken Cumhuriyet ve çok partili döneme geçiş aşamalarını ise çok daha ayrıntılı inceliyor, tarihî figürleri tek tek mikroskop altına alıyor.

[Onur şahin · Rating 5 out of 5]

Muazzam detaya sahip bir kitap. Türkiye'nin düzenini ekonomik ve politik açılardan sanayi devriminden başlayarak ele alıyor. Her argümanın arkasına en az bir kaynak verilmiş. Pek çok konuda gözümü açan bir kitap oldu. Özellikle en kapitalist ülkelerin bile zenginliklerinin temelinde bağımsız ve planlı ekonominin kaçınılmaz olduğunu tarihten göstermesi çok ilginçti. Ana örnek olarak yazar Japonya'yı kullanmış. Türkiye'nin de dönemin şartları ile sermaye sınıfının aracılık tercihinden dolayı nasıl bağımsız üretim ve ekonomiden mahrum kaldığını açıklıyor.

Okumak isteyenlere tek seferde baştan sonra değil de bölüm bölüm okumalarını tavsiye ederim çünkü çok uzun ve yoğun bir kitap.

[TunaliHilmi · Rating 5 out of 5]

'75 basımı elime geçen ve bol bol çizerek okuduğum bu baş yapıtı okumak her Türk Gencinin görevidir.

Cumhuriyet'i anlayanlara ve anlatanlara saygıyla.