In het machtsvacuüm na de Japanse bezetting roept Soekarno in 1945 de Republiek Indonesië uit, waarna zijn pemoeda's, met bamboesperen gewapende jonge heethoofden, onder hun strijdkreet Merdeka! (vrijheid) een slachting aanrichten onder Indische Nederlanders. Nederland stuurt 120.000 militairen om Nederlands-Indië op de nationalisten te heroveren. Onder hen is student Jan Bax die als dienstplichtig huzaar terugkeert naar zijn geboorteland Java. Hij spreekt vloeiend Maleis en in het nog kalme begin van de politionele acties dient hij als tolk en bemiddelaar met zijn vroegere landgenoten. Als de herovering uitmondt in een gruwelijke guerilla-oorlog blijkt dat Bax ook in de strijd zijn mannetje staat. Via de militaire inlichtingendienst belandt hij als waarnemer bij de commando's van kapitein Westerling op Zuid-Celebes, waar hij na een spectaculaire ontsnapping Westerlings groene baret verwerft. Bax legt de bliksemacties van de elitetroepen op Celebes, Java en Sumatra vast in een onthullend dossier dat zo schokkend is dat het op last van opperbevelhebber Spoor topgeheim blijft, tot ver na diens raadselachtige dood. Jacob Vis (Haarlem, 1940) werd vooral bekend als thrillerschrijver waarin hij tot de top van De Lage Landen behoort. In 2014 won hij de Diamanten Kogel, de Belgische prijs voor de beste misdaadroman van het jaar. In 2012 en 2013 schreef hij Tandem en Moerta, twee historische romans over Nederlands-Indië (de tabaksplantage van zijn grootvader en de doktersloopbaan van zijn grootmoeder), die door kenners van het land hoog zijn gewaardeerd. In Merdeka! verenigt hij zijn kwaliteiten als thriller- en romanschrijver in een formidabele oorlogsroman.
Zijn bekendheid heeft hij hoofdzakelijk aan zijn thrillers te danken waarin commissaris Ben van Arkel veelal de hoofdrol speelt. Voor ‘De zwarte duivel’ ontving hij in 2014 de Diamanten Kogel, de Vlaamse prijs voor beste Nederlandstalige misdaadroman. Tussen al die politieonderzoeken werkt Jacob Vis ook aan verhalen over het voormalige Nederlands-Indië, het huidige Indonesië. In 2012 en 2013 verschenen respectievelijk ‘Tandem’ (over de plantage van zijn grootvader) en ‘Moerta’ (over de artsenloopbaan van zijn grootmoeder). Beide boeken oogstten veel bewondering en waardering. Zijn derde roman ‘Merdeka’ speelt tijdens de invasie van het Nederlandse leger nadat Soekarno de republiek Indonesië had uitgeroepen en de onafhankelijkheid had verklaard.
Op 25 november 1924 wordt in Bandung op het eiland Java, Jan Bax geboren. Zijn Nederlandse ouders zijn naar het eiland verhuisd in verband met het werk van zijn vader. Jan groeit op in Nederlands-Indië en op enig moment keert het gezin terug naar Nederland. Omdat Jan de Nederlandse nationaliteit heeft wordt hij opgeroepen om zijn dienstplicht te vervullen. Hij wordt ingedeeld bij het regiment Huzaren van Boreel. Dit regiment wordt door de Nederlandse regering ingezet bij de oorlogshandelingen tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog in voormalig Nederlands-Indië. Het ziet ernaar uit dat Jan moet gaan strijden tegen de mensen waarmee hij is opgegroeid en waarvan hij een aantal inmiddels als zijn vrienden beschouwt. De grote voordelen die in zijn koffer meereizen zijn de kennis van de Indische cultuur en de taalbeheersing van het Maleis en Javaans. Maar dat daar ook dodelijke wapens aan worden toegevoegd heeft hij vooraf nooit kunnen bedenken.
‘Merdeka’ is een verhaal waarin Vis op een waarheidsgetrouwe wijze een inkijk geeft in de vreselijke oorlog die in de voormalige Nederlandse kolonie heeft gewoed. Na vier eeuwen koloniaal bewind, dat hoofdzakelijk het belang van de koloniale bestuurders en beheerders diende, werd hier in de jaren veertig van de twintigste eeuw voor onafhankelijkheid gevochten. Onbekend met klimaat en cultuur werd er een legermacht van vele duizenden Nederlandse militairen naar het Overzeese Rijksdeel gezonden om de strijd met de Nationalisten aan te gaan. In de persoon van Jan Bax die kennis bezit van de bevolking en het land, wordt keihard duidelijk gemaakt in welke onverwachte omstandigheden de Nederlandse soldaten destijds terecht kwamen. Maar ook wordt door Vis in deze roman op confronterende wijze de onmenselijke behandelingen van een deel van datzelfde leger naar de plaatselijke bevolking onder de aandacht gebracht. Massa-executies, verkrachtingen, berovingen, standrechtelijk neerschieten, het zijn daden die je niet van een leger uit het beschaafde Nederland verwacht. Maar de gedrevenheid en openheid waarmee Jacob Vis dit in ‘Merdeka’ aan de orde brengt, stemt tot diep nadenken en even diep het hoofd buigen. Om ‘Merdeka’ maar even af te doen als goede roman is het boek onwaardig. ‘Merdeka’ is naast een heel goed geschreven roman ook een waardevol werk dat een klein tipje van deze beschamende zwarte sluier oplicht.
Nederland heeft dus zijn eigen Vietnam gehad, Indonesië. Dit is een roman waar ook historische figuren in optreden, zoals Raymond Westerling en generaal Spoor. Dat werkt hier wel.
Het is het verhaal van een een beetje dwarse soldaat met Indonesische roots die als soldaat terugkomt in zijn geboorteland en onmiddellijk betrokken raakt bij de wreedheden van de politionele acties. Die worden allemaal overtuigend beschreven, wat niet per se prettige kost is, maar ja, ik denk dat het zo wel gebeurd is.
Dit zou het script kunnen zijn voor een goede actiefilm, en zo is het ook geschreven, of "gemonteerd". Het voordeel van een boek is dat je gedachten van de personages ook nog meekrijgt.
Goed boek dus, realistisch, snel geschreven, wat misschien wat minder is, is dat de hoofdpersoon het allemaal erg goed doet. Hij eindigt toch als officier, terwijl hij dat niet wilde. En de personages zijn eigenlijk allemaal wel sympathiek beschreven. En de hoofdpersoon, of de auteur, hebben wel veel bewondering voor soldaten die goed kunnen vechten.
Maar ik was erg blij verrast dat iemand een erg goed leesbare, realistische roman over onze grootste koloniale oorlog heeft geschreven.
Persoonlijk vind ik dit een van de beste boeken die ik ooit heb gelezen. Vooral de neutrale, spannende manier van beschrijven over een zeer moeilijk complexe oorlog, maakt dit een goed geschreven boek. De maleise woorden maken het ook een geloofwaardig verhaal en de platvloerse woorden laten je echt in het hoofd kruipen van Bax en zijn kameraden en lijken een weerspiegeling van de werkelijkheid
JV: Merdeka! Pg 285: “Soms gaat iemand in het vuur van de strijd te ver, “ zei De Mey. “Toen die achtjarige vrijheidsstrijders werden gedood was de strijd allang gestreden.” Eekhout keek ons beurtelings aan. “Voor beide versies is iets te zeggen. Kinderen doodschieten is nooit goed te praten en luitenant De Mey heeft gelijk als hij elk potentieel gevaar voor onze mensen uit de weg laat ruimen. En dat we daar bij soms te ver gaan, tja, dat is niet fraai, maar geen reden om de krijgsraad in te schakelen zoals Bax suggereert….”