Gesammelte Schriften 6: 'Zur Kritik der instrumentellen Vernunft' und 'Notizen 1949 - 1969'

by Max Horkheimer

Die Schrift ›Zur Kritik der instrumentellen Vernunft‹, die erstmals 1947 unter dem Titel ›Eclipse of Reason‹ in englischer Sprache erschien, ist ein Schlüsseltext der Kritischen Theorie. Entfaltet wird ein historischer Prozeß, der bereits in der thematisch eng verwandten ›Dialektik der Aufklärung‹ rekonstruiert wurde: der Untergang einer als »objektiv« begriffenen, wert- und zielsetzenden menschlichen Vernunft. An deren Stelle tritt eine rein formelle, auf bloße Effektivität gerichtete Vernunft, die jedes utopische Moment, jede aufs Ganze der Gesellschaft zielende Vorstellung von Glück als sinnlos erscheinen läßt. Was fortan zählt, ist die Beherrschung der Mittel, der Instrumente; und da »instrumentelle« Vernunft gleichgültig bleibt gegen die Inhalte, auf die sie sich jeweils bezieht, wird ihr alles zum Instrument, die Natur ebenso wie der Mensch selbst. »Die Maschine hat den Piloten abgeworfen; sie rast blind durch den Raum. Im Augenblick ihrer Vollendung ist Vernunft irrational und dumm geworden.«
Im zweiten Teil von Band 6 der ›Gesammelten Schriften‹ sind späte Notizen und Aufzeichnungen wiedergegeben, die Horkheimer selbst aus einem wesentlich umfangreicheren Konvolut ausgewählt und noch kurz vor seinem Tod zur Publikation bestimmt hat (sie erschienen erstmals 1974). Die Form der unabgeschlossenen Notiz, die vom Zwang zum Systematischen entbindet, erlaubte Horkheimer Formulierungen von pointierter, noch heute verblüffender Schärfe, und sie wurde gerade darum zur kennzeichnenden Form seines späten Schaffens.
Der Auflösungsprozeß der bürgerlichen Kultur, der Untergang ihrer kulturellen, moralischen und sozialen Formen unter der Herrschaft der instrumentellen Vernunft wird hier mit beispielloser zeitdiagnostischer Radikalität vor Augen gestellt.

443 pages, Paperback

Published March 1, 1991

About the author

Max Horkheimer (1895–1973) was a leader of the so-called “Frankfurt School,” a group of philosophers and social scientists associated with the Institut für Sozialforschung (Institute of Social Research) in Frankfurt am Main. Horkheimer was the director of the Institute and Professor of Social Philosophy at the University of Frankfurt from 1930–1933, and again from 1949–1958. In between those periods he would lead the Institute in exile, primarily in America. As a philosopher he is best known (especially in the Anglophone world), for his work during the 1940s, including Dialectic of Enlightenment, which was co-authored with Theodor Adorno. While deservedly influential, Dialectic of Enlightenment (and other works from that period) should not be separated from the context of Horkheimer's work as a whole. Especially important in this regard are the writings from the 1930s, which were largely responsible for developing the epistemological and methodological orientation of Frankfurt School critical theory. This work both influenced his contemporaries (including Adorno and Herbert Marcuse) and has had an enduring influence on critical theory's later practitioners (including Jürgen Habermas, and the Institute's current director Axel Honneth).

Reviews

[Mz]

Μεταξύ άλλων, ο Horkheimer παρακολουθεί εδώ την ανάδυση του Χριστιανισμού στον κόσμο, όταν οι πρώτοι Χριστιανοί φλογισμένοι από την επιθυμία ενός παραδεισένιου κόσμου κοντά στον Θεό, πρόθυμα θυσιάζονταν στα μαρτύρια και παρακολουθεί τη σταδιακή διάβρωσή του, όταν μετατρεπόμενος σε μια κατεστημένη θρησκεία με τον σταυρό σε λάβαρα, πρόδιδε το περιεχόμενο αυτών των λαβάρων . Η εδραίωση της χριστιανικής κοσμοθεωρίας ολοκληρώθηκε με τη βοήθεια του Σχολαστικισμού, ο μεταφυσικά ιεραρχημένος κόσμος του οποίου εξηγούσε και συνάμα έδινε κύρος στην κοινωνική πραγματικότητα .Ο ουμανισμός και κυρίως η μεταρρύθμιση, αποτελέσματα πολέμων μαζικής εξαθλίωσης και της ανάδυσης της νεώτερη επιστήμης, έδειξαν ότι ο συμβιβασμός του θείου κόσμου με την κοινωνική πραγματικότητα είναι αδύνατος η μεταρρύθμιση εγκαινίασε έτσι την αρχή της πολιτικής ελευθερίας . Η ιδέα μιας Φύσης που καθοδηγεί τα άτομα προς την ευδαιμονία, όπως την αντιλαμβανόταν ο D’ Holbach, κατέστη ανίκανη ν’ αντικαταστήσει τον θεό ως λαϊκή πίστη, ακριβώς επειδή ήταν μια έννοια απρόσωπη και παρέπεμπε περισσότερο στο δίκαιο του ισχυρότερου. Ούτε οι Γάλλοι υλιστές ούτε οι μονιστές του 19ου αιώνα κατάφεραν να αποτελέσουν σοβαρή απειλή για τη χριστιανική πίστη. Η μεγάλη αμφισβήτηση των θρησκειών προήλθε στις αρχές του 20ού αιώνα , όταν προέκυψαν νέα μαζικά ιδεώδες: ο κομουνισμός . Αιτία υπήρξε το γεγονός ότι το κοινωνικό σύστημα έτεινε στην ενοποίηση θρησκείας και κράτους, εξασφαλίζοντας την υπέρβαση του ατομικισμού με τη συλλογική εξουσία : είτε ενός υπερεθνικού οργανισμού είτε για χάρη του έθνους . Πλέον η αντίθεση μεταξύ θεϊσμού και αθεϊσμού έχει πάψει ουσιαστικά να υφίσταται, ισχυρίζεται ο Horkheimer.