Designing Social Research: The Logic of Anticipation

by Norman Blaikie

Norman Blaikie's popular and accessible text on preparing research designs and proposals for students in the social sciences has been fully revised and updated, taking in the burgeoning literature in the field. The author places particular emphasis on the formulation of research questions and the selection of appropriate research strategies to answer them. He argues that other design decisions, such as the selection of data sources and methods of data collection and analysis, must be made in the light of the particular assumptions associated with each research strategy. As well as reviewing these assumptions, the book includes: The basic requirements for research designs and research proposals are laid out at the beginning of the book, followed by discussion of the major design elements, and the choices that need to be made about them. Four sample research designs at the end of the volume illustrate the application of the research strategies. Designing Social Research will continue to be an invaluable resource for advanced undergraduate and graduate students planning their own research. The new edition dovetails with Blaikie's Approaches to Social Enquiry and together the two books offer an innovative and comprehensive guide to research for social scientists.

Genres: Sociology, Nonfiction, Research Methods, Social Science

352 pages, Paperback

First published January 1, 2000

Reviews

[Bahman Bahman]

طراحی پژوهش‌های اجتماعی اثری روشن و دقیق دربارهٔ مرحلهٔ برنامه‌ریزی و طراحی پژوهش است. کتاب‌های موجودِ روش‌های تحقیق اجتماعی در ایران ــ اعم از ترجمه یا تألیف ــ همگی کتاب‌های عمومی روش تحقیق به‌ شمار می‌آیند و بیشتر آن‌ها از حد مطالب مقدماتی جلوتر نمی‌روند. به همین دلیل است که جای خالی کتاب‌هایی که به تفصیل وارد بحث‌های تخصصی‌ تری دربارهٔ محورهای اصلی روش تحقیق شوند به‌شدت احساس می‌شود. این کتاب مرور کاملی است به همهٔ مسائلی که دانشجویان و پژوهشگران و اساتید علوم اجتماعی در طراحی پژوهش‌ها و رساله‌های خود با آن‌ها مواجه می‌شوند.

[Britt]

It's a nice study book. Every chapter starts with an overview/summary which I love in my study books. However, as for my course in the third year in uni, it felt very repetitive. But since I am starting my Bachelor thesis in a few weeks, I think it is nice to have had a recap about how to write a good paper.

[Nada Fouad]

It made me realize that there is not much to call standard research.

[Shadi Moshtaq]

after writing a theses, and getting my masters degree and starting my phd, it seems eventually I understood what the research is!

[乂]

طراحی پژوهش‌های اجتماعی / نورمن بلیکی / تهران: نی، چاپِ دوم 1387
علومِ اجتماعی -- روش‌شناسی

مقدمه: یک پژوهشِ اجتماعی دارای سه مرحله‌ی اصلی است:
1. برنامه‌ریزی
2. اجرا
3. گزارش
اهمیتِ داشتنِ «برنامه‌ریزی» در یک پژوهشِ اجتماعی به این علت است که فقدانِ آن ممکن است منجر به از دست‌دادنِ کنترل بر پروژه شود. [13]
برخی معتقدند که شاید پژوهش‌گرانِ منفرد بدون داشتن یک برنامه‌ریزی قوی بتوانند کورمال-کورمال جلو بروند اما هنگامِ اجرای مطالعاتِ بزرگ-مقیاس و چند رشته‌ای، در همان بدوِ امر به طرح‌هایی کاملاً مشخص نیاز است. اما مؤلف این کتاب معتقد است که حتا پژوهش‌گرانِ منفرد نیز به برنامه‌ریزیِ دقیق نیازمندند. [14]

این کتاب برای پژوهش‌گرانی که فقط به مرور، نقد یا ترکیبِ نظریه‌ها می‌پردازند نوشته نشده است. [15]

* پیشنهادها و طرح‌های پژوهشی
«طرح‌های پژوهشی» مبنای تهیه‌ی «پیشنهادهای پژوهشی» هستند و هریک برای مخاطبانِ متفاوتی تهیه می‌شوند.

پیشنهادِ پژوهشی
یک پیشنهادِ پژوهشی می‌تواند به‌خاطرِ مقاصدِ زیر تهیه شده باشد:
1. انتشارِ عمومی جهتِ دریافتِ بازخوردها.
2. کسبِ تأیید و تصویبِ رسمی از جانبِ مقاماتِ دانشگاهی برای اجرای پروژه.
3. به‌دست آوردنِ منابعِ مالی برای اجرای تحقیق. [27]

طرحِ پژوهشی
یک طرحِ پژوهشی بیانگرِ تصمیم‌هایی است که باید در آغازِ یک پروژه‌ی تحقیقاتی گرفته شود. تصمیم‌هایی که پس از انجامِ تحقیقاتِ اکتشافی بلافاصله باید بیان و توجیه شوند.
یک طرحِ پژوهشی باید حاوی تصمیم‌هایی روشن و صریح باشد به‌گونه‌ای که:
1. در آن دلایلِ اتخاذِ تصمیم‌ها بیان شده باشد.
2. نشان‌داده شود که این دلایل با یک‌دیگر سازگارند.
3. امکانِ ارزیابی انتقادیِ آن‌ها مهیا شده باشد.
4. یک طرحِ پژوهشی باید مرجعی ثابت برای هدایتِ پژوهش باشد.
5. هرگونه جرح و تعدیلی در جریانِ یک پژوهش، باید با عناصرِ طرحِ پژوهش هم‌خوانی داشته باشد. [28]

دو نکته‌ی مهم:
1. «نورمن بلیکی»، تدوینِ یک طرحِ پژوهشی را تلاشی خطی نمی‌داند که مثلاً از فرمول‌بندیِ مسئله‌ها شروع شود و مرحله به مرحله به بیانِ فرضیه‌ها، ساختنِ ابزارهای اندازه‌گیری، انتخابِ نمونه، جمع‌آوری اطلاعات، تحلیلِ داده‌ها و گزارش نهایی، ختم شود. وی معتقد است تدوینِ یک طرحِ پژوهش، شاملِ فرایندی چرخه‌ای است. زیرا همه‌ی عناصرِ یک طرحِ پژوهشی، با هم مرتبط هستند و تصمیم‌گیری درباره‌ی هر کدام از آن‌ها بر دیگر عناصر تأثیر می‌گذارد پس نهایتاً برنامه‌ریزی درباره‌ی آن‌ها باید هماهنگ و هم‌ساز باشد.
2. چه زمان‌هایی می‌توانیم در تصمیماتِ مهم‌مان درباره‌ی طرحِ پژوهش تغییراتی ایجاد کنیم؟
«بلیکی» معتقد است همه‌ی تصمیم‌های «طرحِ پژوهش» بهتر است و باید پیش از آغاز به انجامِ پژوهش گرفته شود زیرا اجتناب از این‌کار منجر به از دست‌دادن کنترل بر پروژه و ناکامی در انجامِ مطلوبِ آن خواهد شد. اما با این‌که وی رعایتِ این موضوع را بسیار مهم می‌داند، معتقد است باید واقعیت‌های خاصِ هر پروژه را نیز مد نظر داشت. مثلاً گاهی آن‌چه که در یک مرحله از پژوهش آموخته می‌شود بر تغییرِ برخی تصمیم‌گیری‌های‌مان در نحوه‌ی عمل برای مرحله‌ی بعد تأثیر می‌گذارد. «بلیکی»، معتقد است در چنین شرایطی اگر در پروژه از روش‌های کیفی استفاده می‌شود، می‌توان به چنین تغییراتی اجازه‌ی ورود داد. [29] مثلِ پژوهش‌هایی که در پیِ ابداع نظریه هستند و نه آزمونِ یک نظریه. [30] اما در دیگر پروژه‌ها چه‌بسا دوباره نیاز به انجامِ عملیاتِ مقدماتی و اکتشافی باشد. [29]

بدیهی است هنگامی‌که یک محقق پروژه‌ای را از نقطه‌ی صفر آغاز می‌کند، به نسبت زمانی‌که به یک تیمِ پژوهشی ملحق می‌شود یا کاری را تکمیل می‌کند، برای تهیه‌ی طرحِ پژوهش به زمان و انرژیِ بیش‌تری نیاز دارد.
در عرصه‌ی علومِ اجتماعی اغلب از دانش‌جویان انتظار می‌رود تا پروژه‌هایی مختص به خود تعریف و اجرا کنند. در نتیجه، مرحله‌ی تدوینِ طرحِ پژوهشِ آن‌ها به نسبتِ دانش‌جویانِ رشته‌های علومِ طبیعی و فیزیکی، زمان و انرژیِ بیش‌تری لازم دارد. دانش‌جویانِ علومِ طبیعی و فیزیکی معمولاً عضوی از یک تیمِ تحقیقاتی می‌شوند یا بخشی از برنامه‌ی تحقیقاتی استادِ راهنمای خود را بر عهده می‌گیرند. [30]
[...]
این کتاب درباره‌ی مرحله‌ی اول، یعنی «برنامه‌ریزی» است که البته به جزییاتِ اجرایی آن نمی‌پردازد.

[乂]

طراحی پژوهش‌های اجتماعی / نورمن بلیکی / تهران: نی، چاپِ دوم 1387
علومِ اجتماعی -- روش‌شناسی

مقدمه: یک پژوهشِ اجتماعی دارای سه مرحله‌ی اصلی است:
1. برنامه‌ریزی
2. اجرا
3. گزارش
اهمیتِ داشتنِ «برنامه‌ریزی» در یک پژوهشِ اجتماعی به این علت است که فقدانِ آن ممکن است منجر به از دست‌دادنِ کنترل بر پروژه شود. [13]
برخی معتقدند که شاید پژوهش‌گرانِ منفرد بدون داشتن یک برنامه‌ریزی قوی بتوانند کورمال-کورمال جلو بروند اما هنگامِ اجرای مطالعاتِ بزرگ-مقیاس و چند رشته‌ای، در همان بدوِ امر به طرح‌هایی کاملاً مشخص نیاز است. اما مؤلف این کتاب معتقد است که حتا پژوهش‌گرانِ منفرد نیز به برنامه‌ریزیِ دقیق نیازمندند. [14]

این کتاب برای پژوهش‌گرانی که فقط به مرور، نقد یا ترکیبِ نظریه‌ها می‌پردازند نوشته نشده است. [15]

* پیشنهادها و طرح‌های پژوهشی
«طرح‌های پژوهشی» مبنای تهیه‌ی «پیشنهادهای پژوهشی» هستند و هریک برای مخاطبانِ متفاوتی تهیه می‌شوند.

پیشنهادِ پژوهشی
یک پیشنهادِ پژوهشی می‌تواند به‌خاطرِ مقاصدِ زیر تهیه شده باشد:
1. انتشارِ عمومی جهتِ دریافتِ بازخوردها.
2. کسبِ تأیید و تصویبِ رسمی از جانبِ مقاماتِ دانشگاهی برای اجرای پروژه.
3. به‌دست آوردنِ منابعِ مالی برای اجرای تحقیق. [27]

طرحِ پژوهشی
یک طرحِ پژوهشی بیانگرِ تصمیم‌هایی است که باید در آغازِ یک پروژه‌ی تحقیقاتی گرفته شود. تصمیم‌هایی که پس از انجامِ تحقیقاتِ اکتشافی بلافاصله باید بیان و توجیه شوند.
یک طرحِ پژوهشی باید حاوی تصمیم‌هایی روشن و صریح باشد به‌گونه‌ای که:
1. در آن دلایلِ اتخاذِ تصمیم‌ها بیان شده باشد.
2. نشان‌داده شود که این دلایل با یک‌دیگر سازگارند.
3. امکانِ ارزیابی انتقادیِ آن‌ها مهیا شده باشد.
4. یک طرحِ پژوهشی باید مرجعی ثابت برای هدایتِ پژوهش باشد.
5. هرگونه جرح و تعدیلی در جریانِ یک پژوهش، باید با عناصرِ طرحِ پژوهش هم‌خوانی داشته باشد. [28]

دو نکته‌ی مهم:
1. «نورمن بلیکی»، تدوینِ یک طرحِ پژوهشی را تلاشی خطی نمی‌داند که مثلاً از فرمول‌بندیِ مسئله‌ها شروع شود و مرحله به مرحله به بیانِ فرضیه‌ها، ساختنِ ابزارهای اندازه‌گیری، انتخابِ نمونه، جمع‌آوری اطلاعات، تحلیلِ داده‌ها و گزارش نهایی، ختم شود. وی معتقد است تدوینِ یک طرحِ پژوهش، شاملِ فرایندی چرخه‌ای است. زیرا همه‌ی عناصرِ یک طرحِ پژوهشی، با هم مرتبط هستند و تصمیم‌گیری درباره‌ی هر کدام از آن‌ها بر دیگر عناصر تأثیر می‌گذارد پس نهایتاً برنامه‌ریزی درباره‌ی آن‌ها باید هماهنگ و هم‌ساز باشد.
2. چه زمان‌هایی می‌توانیم در تصمیماتِ مهم‌مان درباره‌ی طرحِ پژوهش تغییراتی ایجاد کنیم؟
«بلیکی» معتقد است همه‌ی تصمیم‌های «طرحِ پژوهش» بهتر است و باید پیش از آغاز به انجامِ پژوهش گرفته شود زیرا اجتناب از این‌کار منجر به از دست‌دادن کنترل بر پروژه و ناکامی در انجامِ مطلوبِ آن خواهد شد. اما با این‌که وی رعایتِ این موضوع را بسیار مهم می‌داند، معتقد است باید واقعیت‌های خاصِ هر پروژه را نیز مد نظر داشت. مثلاً گاهی آن‌چه که در یک مرحله از پژوهش آموخته می‌شود بر تغییرِ برخی تصمیم‌گیری‌های‌مان در نحوه‌ی عمل برای مرحله‌ی بعد تأثیر می‌گذارد. «بلیکی»، معتقد است در چنین شرایطی اگر در پروژه از روش‌های کیفی استفاده می‌شود، می‌توان به چنین تغییراتی اجازه‌ی ورود داد. [29] مثلِ پژوهش‌هایی که در پیِ ابداع نظریه هستند و نه آزمونِ یک نظریه. [30] اما در دیگر پروژه‌ها چه‌بسا دوباره نیاز به انجامِ عملیاتِ مقدماتی و اکتشافی باشد. [29]

بدیهی است هنگامی‌که یک محقق پروژه‌ای را از نقطه‌ی صفر آغاز می‌کند، به نسبت زمانی‌که به یک تیمِ پژوهشی ملحق می‌شود یا کاری را تکمیل می‌کند، برای تهیه‌ی طرحِ پژوهش به زمان و انرژیِ بیش‌تری نیاز دارد.
در عرصه‌ی علومِ اجتماعی اغلب از دانش‌جویان انتظار می‌رود تا پروژه‌هایی مختص به خود تعریف و اجرا کنند. در نتیجه، مرحله‌ی تدوینِ طرحِ پژوهشِ آن‌ها به نسبتِ دانش‌جویانِ رشته‌های علومِ طبیعی و فیزیکی، زمان و انرژیِ بیش‌تری لازم دارد. دانش‌جویانِ علومِ طبیعی و فیزیکی معمولاً عضوی از یک تیمِ تحقیقاتی می‌شوند یا بخشی از برنامه‌ی تحقیقاتی استادِ راهنمای خود را بر عهده می‌گیرند. [30]
[...]
این کتاب درباره‌ی مرحله‌ی اول، یعنی «برنامه‌ریزی» است که البته به جزییاتِ اجرایی آن نمی‌پردازد.

[Khuloud Saba]

Comprehensive as an introduction to research design, Blaikie engages deeply on selective critical issues around researching in social science. Up to date and thorough.

[Elena]

This book saves lives.