ویرجینیا ولف نویسنده بنام انگلیسی تحت عنوان "اتاقی از آن خود" به مسئله زنان میپردازد که هیچگاه امکان نداشت آنها مانند مردان از استعداد و قدرت خلاقه خود استفاده کنند و پیشرفت نمایند۰۰۰ در ایران نیز زندگانی زنان در سراپرده ابهام پنهان مانده است و هر گونه تحقیق با مشکل و کمبود منابع مواجه است. حتی زنانی که در طبقات ممتاز جامعه قرار داشتند و در خانواده های سرشناس و اشرافی پرورش یافته بودند، همانند ملک تاج خانم نجم السلطنه ناشناس باقی ماندند و حتی اگر به زندگی آنان اشاره ای شده است، گذرا و ناچیز است۰۰۰ [پشت جلد کتاب] چاپ ۱۳۸۸
همونطور که خود نویسنده هم در مقدمه اشاره میکند، از آنجا که در مورد زندگی زنان دوره قاجار منابع و مستندات کمی وجود دارد، درباره زندگی نجمالسلطنه چیز زیادی نمیفهمیم. نویسنده بیشتر به زندگی مردان زندگی نجمالسلطنه و تاثیری که بر زندگی او داشتهاند نوشته است. در کل بعد از خواندن کتاب به دیدی کلی از زندگی اشراف و خانوادههای نزدیک به شاه از اواخر دوره ناصرالدین شاه تا دوره محمدعلی شاه پیدا میکنیم.ه
این کتاب سرگذشت ملک تاج خانم نجم السلطنه از نوادگان فتحعلیشاه قاجار و مادر دکتر محمد مصدق میباشد. ولی از انجا که به اذعان خود نویسنده مدارک و مستندات کافی در مورد زندگی ایشان پیدا نشده نویسنده به یک سری حدسیات و شایعات و اوضاع سیاسی ایران در دوره حیات ایشان اکتفا نموده است. در واقع این کتاب اوضاع سیاسی ایران را در آن زمان بیشتر نشان می دهد تا سرگذشت و کارهای شاخص ایشان . تنها فعالیت شاخص ایشان تاسیس و وقف بیمارستان نجمیه تهران می باشد
به تصویر کشیدن زندگی زنهای عصر قاجار از طریق دنبال کردن سرنوشت مردها به علت عدم وجود اطلاعات از زندگی خصوصی این زنها ممکن شده. این کتاب زندگینامه نجم السلطنه مادر دکتر محمد مصدق و خواهر عبدالحسین فرمانفرماست. دلبستگی این خواهر و برادر به همدیگه از نامه هاشون به هم کاملا مشخصه.
این کتاب بانمک است، کمی از زندگی اشراف اواخر قاجار را نشان میدهد، اما نه در مقوله تاریخ میگنجد، نه بررسی اجتماعی و نه مطالعات زنان؛ زندگی اشرافی قجری را هم آنقدر نشان نمیدهد که چیز زیادی دست خواننده بیاید. بهتر بود در رده ناداستان ارائه میشد که هم خواننده بیشتری پیدا میکرد و هم مخاطب مناسب خودش را.
موضوع کتاب: به تصریح نویسنده در مقدمه، قصد بر این بود که سرنوشت چند تن از زنان تراز اول دربار قاجار (یعنی مادر ناصرالدین شاه، همسر امیرکبیر، مادر محمدعلی شاه و یک نفر دیگر) نوشته شود ولی مطلب و مدرک کم و نایاب بود. به جایش بین نامههای عبدالحسین فرمانفرمایان نامههایی از خواهرش پیدا شد که جالب ارزیابی شدند. این خانم نجم السلطنه نام دارد که مادر دکتر مصدق و زنی سرسخت و مقتدر بود. تحقیقات و مصاحبههای بعدی نشان داد که درباره او هم مطلب زیاد نیست جز اینکه بیمارستان نجمیه تهران را به خرج و نظارت خودش ساخت. خلاصه مطلب کفاف نوشتن یک زندگینامه را نمیکرد و با همان بضاعت اطلاعاتی کم و به کمک نوشتههای دیگران، فضای زندگی این زن و زمانه او ترسیم شده است! اما از کتاب این طور بر میآید که این زن، نجم السلطنه، به هیچ وجه آدم خاصی نبود؛ برعکس، کاملا در عرف زمانه میگنجید. او به رسم روزگار، مرتب همسرِ مردهای مسنتر از خودش میشد، به سرعت بیوه میشد و در نهایت مجبور به اداره املاک خود و فرزندانش و دست تنها بزرگ کردن بچههایش میشد. همین امر او را آبدیده روزگار کرده بود. البته این مسئله جدیدی نیست، هر وقت مردها نبودند که جلوی زنها را بگیرند زنها به خوبی گلیم خود را از آب کشیدهاند و این خانم استثنا نبوده. کل اثرات جنگ جهانی اول و دوم روی جامعه اروپا گواه این امر است حالا به مثالهای جزئی کاری نداریم. آن خانمهایی که در دوره قاجار جز حسادت و زیارت کاری نداشتند، شوهری چند زنه بالای سرشان بوده. حال اگر منظور نشان دادن احوالات زنان در اواخر عصر قاجار باشد، باز هم کتاب مطلب زیادی در این باره ندارد، آنچه هست دانستههای نگارنده است که با تمرکز خاص روی مسئله اجتماعی زنان نوشته نشده و به اطلاعات خواننده نمیافزاید. همچنین نویسنده از شرایط پرتلاطم سیاسی آن زمان هم صحبت میکند؛ این بخشها مشخصا از دید یک نفر قاجار نوشته شده است که اشکالی ندارد ولی بررسیها سطحی هستند چون در این کتاب مجال عمیق شدن نیست و بخش تاریخی هم خلاصهی کوتاه و شتابزدهای از حوادث است. در مجموع نویسنده مطالبی که بلد بوده را (خیلی هم چیز بلد بوده) کنار هم مینویسد و پای نجم السلطنه میگذارد (بنده خدا زن قاجار اینجا هم شانس نیاورد) و کتابش مناسب نوجوانان است یا کسانی که دنبال مطلب ساده و کلی هستند.
عنوان کتاب: عنوان از دیباچه اعتمادالسلطنه بر کتابش درباره زنان نامآور گرفته شده است و مشخصا منظورش زنهایی است که برای خودشان مردی بودند. [ص ۱۷ پاراگراف آخر] بانویی از آشنایان ما همیشه تذکر میدهد که زنها نیاز ندارند برای معتبر و موجه بودن، مرد باشند؛ اما در فرهنگ ما این طور جا افتاده که زن با مرد شدن به درجهای والا صعود میکند. اگر کسی به این خانم بگوید شما خودت یک پا مرد هستی، او به گوینده ثابت میکند که حرفش توهینآمیز بوده. ما با اقتدا به این آشنای خود میخواهیم از کار نویسنده اظهار تعجب کنیم؛ اگر مردی قجری فکر میکند زنان باید یک کلاه زیر مقنعه سر بگذارند تا آدم حساب شوند، شما چرا به او اقتدا میکنید؟ گمانم خود نویسنده هم از کارش مطمئن نبوده [ص ۱۹ پاراگراف اول را ببینید] اما دلش نیامده این حرف «بانمک» اعتماد السلطنه را وام نگیرد.
در آخر کاری به طرح روی جلد ندارم (هیچی درباره طرح روی جلد نمیگویم)! اما میخواهم از خانم نویسنده/ناشر بپرسم آیا اشکالی داشت یا چیزی از شأن شما کم میشد اگر کتاب را قبل از چاپ دست یک ویراستار میداید؟ حداقل یک نمونهخوانی مبذول میداشتید!۰
ويرجينا ولف نويسنده بنام انگليسي در كتابي تحت عنوان اتاقي از آن خود به مسئله زنان مي پردازد كه هيچ امكان نداشت كه آنان به مانند مردان از استعداد و قدرت خلاقه خود استفاده كنند و پيشرفت نمايند.او سپس مي پرسد اگر شكسپير خواهري داشت اين خواهر چه مي كرد ؟ بنابر اين در تخيلش براي شكسپير خواهري تصور مي كند كه به همان ميزان هوش و قدرت خلاقه دارد. اما ناموفق و بدبخت است زيرا هيچگاه مجالي نيافته تا از استعداد خود بهره گيرد و موفقيت كسب نمايد .
ويرجينا ولف در تخيلات خود زني را به عنوان خواهر شكسير آفريده و در باره زندگاني او سخن رانده. اما در ايران حتي براي نوشتن زندگاني زنان حقيقي و نه تخيلي بايد همانند ولف از تخيلات بهره گيريم.چون اطلاعات ما در باره زندگي ، روحيات، انگيزه و آرزوهايشان هيچ است.به همين دليل نگارش زنگي زنان آسان نيست. منابع ناياب و در اكثر اوقات فراموش شده اند.و اگر هم به زني اشاره شد گذرا و نارسا است.عموما در ایران مردان صحبتی از زنان خود نمیکردند. برای مثال وقتی نام خواهر یکی از زنان ناصرالدینشاه توسط نماینده انگلیس برده شد، چنان جنجالی به پا شد که به قطع روابط دیپلماتیک انجامید.حتی امروزه نیز بسیاری از مردان مستقیما از زنان خود صحبتی بهمیان نمیآورند و غالبا با جایگزینی نام پسر اول به جای نام زن، یا از عنوان «مادر پسرشان» و در برخی موارد با ذکر واژه «منزلمان» به جای نام زن بهره میگیرند. در سرشماری سال ۱۳۳۲ق، که اسامی برخی از مخدرات پرسیده شده بود، اعتراضات شدیدی توسط مردم به این امر شد و ذاکرین و واعظین، آنرا «منافی با عادات اهل زمان» دانسته که «در انظار عامۀ رعایا، نهایت رکاکت و وقاحت داشت».
بحث درباره تاریخ زن و اهمیت دادن به آن سابقه نسبتا طولانی دارد. این مبحث در ایران نیز جا افتاده و احتیاج به توجیه ندارد. هرچند که هنوز راه درازی در پیش روی ماست و مشکلات بسیاری وجود دارد. زنان در گذشته اعتماد بهنفسی نداشتند و حتی گروهی از آنان که شعر میسرودند، اغلب اشعارشان را در خلوت زنانه خود نگاه میداشتند. البته شاید به این علت بود که به شعر زنان توجهی نمیشد و یا آنرا بیارزش میپنداشتند. احتمالا به همین سبب بیش از چند دیوان شعر از زنان بجای نمانده است.
این کتاب در باره زني است كه برادري داشت با استعداد ،پر شور باهوش و مرد ميدان كه سال ها در شئونات مختلف و طراز اول كشور خدمت كرد و درخشيد خواهر او نجم السلطنه همان شور ،استعداد و زرنگي را داشت ولي جنسيت او زندگاني ديگري را برايش رقم زد .سواد متوسط ،ازدواج زود هنگام ،تربيت فرزندان بي پدر ،اداره خانه مال و ملك رسيدگي به رفاه شوهر.
نجم السلطنه مادر دکتر محمد مصدق جزء زنانی بود که "زیر مقنعه کلاهداری نمود " او در اواخر عمر خود بیمارستان نجمیه تهران را که اولین بیمارستان خصوصی ایران بود ایجاد کرد .
جالب و خواندنی بود. خانم منصوره اتحادیه از بزرگان تاریخ نویسی معاصر ماست. بدون جانبداری یا طفره رفتن سعی در بیرون کشیدن حقایق را دارد. کتاب کوچک جالبی درباره نجم السلطنه از معدود زنانی که در دوران قاجار شاید صدایی و نظری داشت از آن خود.