Verzamelde gedichten

by M. Vasalis

Sub Finem

En nu nog maar alleen
het lichaam los te laten –
de liefste en de kinderen te laten gaan
alleen nog maar het sterke licht
het rode, zuivere van de late zon
te zien, te volgen – en de eigen weg te gaan.
Het werd, het was, het is gedaan.

Dit gedicht uit de bundel De oude kustlijn, de in 2002 postuum gepubliceerde vierde dichtbundel van M. Vasalis, is in heel korte tijd net zo klassiek geworden als ‘De idioot in bad’, ‘Het ezeltje’, ‘Drank, de onberekenbare’ en ‘Afsluitdijk’.

Voor het eerst verschijnen de vier bundels van Vasalis tezamen in een mooi gebonden editie Verzamelde gedichten, waarop door velen al lang gewacht werd. Vasalis’ gedichten blijken voor veel mensen in moeilijke tijden een grote troost te zijn en worden vaak zowel in bloemlezingen opgenomen als voor particuliere doeleinden gebruikt.

Genres: Poetry, Literature, 20th Century

196 pages, Hardcover

First published April 1, 2006

About the author

M. Vasalis (13 February 1909 in The Hague – 16 October 1998 in Roden) was a Dutch poet and psychiatrist. M. Vasalis is the pseudonym of Margaretha Droogleever Fortuyn-Leenmans. Vasalis is her Latinized maiden name.

Vasalis studied medicine and anthropology at Leiden University and in 1939 established herself as psychiatrist in Amsterdam. Later she worked in the same function in Assen.

Vasalis made her debut in 1940 with the collection 'Parken en woestijnen' (‘Parks and Deserts’). Her other poetry collections are 'De vogel Phoenix' (‘The Bird Phoenix’) from 1947 and 'Vergezichten en gezichten' (‘Views and Faces’) from 1954. Vasalis wrote some essays and a short story. Vasalis' work has been awarded multiple times.

She wrote traditional poems that were often characterized by the use of personification and anthropomorphism. Her poems often, after a series of nature impressions, end in a self-reflection.

Reviews

[Moira Macfarlane · Rating 5 out of 5]

Tijd

Ik droomde, dat ik langzaam leefde...
langzamer dan de oudste steen.
Het was verschrikkelijk: om mij heen
schoot alles op, schokte of beefde,
wat stil lijkt. 'k Zag de drang waarmee
de bomen zich uit de aarde wrongen
terwijl ze hees en hortend zongen;
terwijl de jaargetijden vlogen
verkleurende als regenbogen...
Ik zag de tremor van de zee,
zijn zwellen en weer haastig slinken,
zoals een grote keel kan drinken.
En dag en nacht van korte duur
vlammen en doven: flakkrend vuur.
- De wanhoop en welsprekendheid
in de gebaren van de dingen,
die anders star zijn; en hun dringen,
hun ademloze, wrede strijd...
Hoe kón ik dat niet eerder weten,
niet beter zien in vroeger tijd?
Hoe moet ik het weer ooit vergeten?

M. Vasalis (1909-1989)

[Myriam · Rating 5 out of 5]

Aan het vers

Tussen waanzin en bezonnenheid
waakzaam en ook verloren,
ondraaglijke weelde en armoedigheid,
moet ik u toebehoren.

Soms sta ik in dit evenwicht
als een pijl trillende opgericht,
dan is het als in sommige dromen,
dat men schreeuwen moet,
maar geen geluid wil komen.


Vasalis is al bijna 40 jaar mijn trouwe 'metgezel', in goede en kwade dagen.
Deze uitgave (voor het eerst verschenen in 2006), verzamelt haar kleine (vier bundels) maar indringende en onuitputtelijke oeuvre.
Om te hebben, te geven of te krijgen en vooral om te houden en te koesteren.

[Ruud · Rating 4 out of 5]

Één van mijn (talrijke) favorieten ..:


Zachter

Het strand is wel mijn vaderland,
de zee synchroniseert nog monotoon
stromen van tegenstrijdigheden.
Toch droom ik soms, dat er een hoge boom
zou staan waaronder ik mij neer kon leggen,
een boom, die breed geloverd in terrassen
van takken vogels bergen zou.
Vogels, die zingen een voor een,
niet tegelijk, en luistrend naar elkaar.
Soms droom ik dat: wanneer ik bang
ben voor de nimmer bange meeuwen
die vrij zijn, maar nooit blij
en die niet zingen, maar òf zwijgen
òf schreeuwen.

uit: 'Vergezichten en gezichten', 1954.

1954 maar van alle tijden, die schreeuwende meeuwen …
En laten we het vooral dichterlijk opvatten en even vergeten waarom vogels zingen.

[Paula · Rating 4 out of 5]

Vasalis = queen 👸🏻

[Xavier Roelens · Rating 4 out of 5]

Eigenlijk zou elk van de vier bundels een eigen bespreking mogen krijgen, elk hebben ze hun eigen tonaliteit. Om omgekeerd te beginnen: de postume bundel 'De oude kustlijn' (2002) leest grotendeels als een verzameling gedichten die een (ouder wordende) vrouw uitbrengt voor manlief, kinderen en kleinkinderen: momentopnames, bedankjes voor hun liefde, met knipoogjes die een buitenstaander niet per se snapt. Maar ze wist wel dat er ook een fanpubliek hier al decennia op zat te wachten en dat die zou meelezen. Maar dat lijkt me niet voor wie ze in al die jaren radiostilte nog zat te schrijven.
'Vergezichten en gezichten' (1954) heeft bij momenten een oubollige toon en woordkeuze. Daar moest ik mij soms doorbijten. Ze lijkt iets te verdedigen dat toen al passé was. Ze lijkt ook met meer afstand te (willen) schrijven over de zaken.
'De vogel Phoenix' (1947) zit stukken dichter op de huid. Getuige het motto is het geschreven naar aanleiding van haar kind dat na goed een jaar overleden is. En daar gaat deze bundel ook over. Door merg en been.
Haar debuut 'Parken en woestijnen' (1940) is de meest consistente bundel, in de zin van: hier doet ze het meeste haar best om zich in een literaire traditie te plaatsen, om goed te schrijven, om pareltjes af te leveren voor een buitenstaanderspubliek.
Chronologisch bekeken zou je kunnen zeggen dat ze evolueert van dichter naar mens.

In elke levensfase heeft Vasalis enkele geweldig indringende gedichten achtergelaten. Ze kruipt op een pijnlijke manier soms onder je huid, met een hand die tegelijk ook koud aanvoelt:

Even te lang hield ik mijn hand
over de rand van mijn bestaan,
in 't snelle donkre water van de tijd.
Toen ik hem terugtrok over de dunne, trillende boorden
was het alsof hij niet meer bij mij hoorde:
hij greep niet meer, hij lag koud op mijn schoot,
hij was zijn lichaam kwijt.
Erger dan dood.

[Dennieh · Rating 5 out of 5]

In een recensie noemde iemand dit rijmelarij en Sinterklaaspoëzie. Als rijm voorspelbaar is (denken - schenken) of geforceerd, kan het heel ergerlijk zijn, maar daar is bij Vasalis nooit sprake van; het versterkt op een natuurlijke manier de kracht van de taal. Het is onbeschrijflijk mooi. Zoals wanneer ze droomt dat ze langzaam leeft, zo langzaam dat de bomen zich uit de aarde wringen, en de dagen en nachten flakkeren als een vlam. En dat de conclusie is dat die dingen niet star zijn, maar in "ademloze, wrede strijd". Eigenlijk ken ik geen betere dichter dan Vasalis. Elsschot komt in de buurt, en ik ben heel benieuwd naar Gorter, maar dit is voor mij (nu) in ieder geval niet te evenaren.

[Ron Roelandt · Rating 4 out of 5]

Neem het me niet kwalijk, maar ik kende M. Vasalis niet. Erg, hè?
Op ongeveer tweederde van haar “Verzamelde gedichten” had ik me het beeld van een vrouw gevormd die in het leven stond, maar altijd aan de rand, in een zelfgekozen schaduw. Een oud verdriet, dat gekoesterd werd, nooit helemaal verdwijnen mocht. Uit eerbied, uit liefde. Het bewust levenslang verwerken om niet te vergeten. Zoiets.
Na dat ene moment bewust alleen gebleven om het meest intieme niet te hoeven delen. Wellicht daarom het synoniem, Versalis. Het uiten van gevoelens, zonder er openlijk mee voor de dag te hoeven komen.
Hoe verkeerd kunnen indrukken zijn.

M. Vasalis is het pseudoniem van Margaretha Leenmans, op 13 februari 1909 in Den Haag geboren. Ze studeert in Leiden medicijnen en antropologie, specialiseert zich in kinderpsychiatrie. In 1939 trouwt ze met Jan Drooglever. Als hij hoogleraar psychiatrie in Groningen wordt gaan ze in het Drentse Roden wonen. Ze schermt haar privéleven strikt af van haar literaire bezigheden en schrijft daarom onder het pseudoniem M. Vasalis.
Als ik lees dat ze een van de meest gelezen dichters uit de Nederlandse literatuur is voel ik me echt een nul. Mag ik nog een mening hebben over haar gedichten? Ze heeft geen overdadige literaire productie gekend - tijdens haar leven publiceerde ze de bundels “Parken en woestijnen” (1940), “De vogel Phoenix” (1947) en “Vergezichten en gezichten” (1954) -, integendeel. Wellicht duurde het lang voor een gedicht echt “af” was voor Vasalis: ik merk dat haar gedichten vaak in de eindfase een verklarend karakter krijgen. Iets van een conclusie na een diepe overdenking.

,,
EB

Ik trek mij terug en wacht.
Dit is de tijd die niet verloren gaat:
iedre minuut zet zich in toekomst om.
Ik ben een oceaan van wachten,
waterdun omhuld door ’t ogenblik.
Zuigende eb van het gemoed,
dat de minuten trekt en dat de vloed
diep in zijn duisternis bereidt.

Er is geen tijd. Of is er niets dan tijd?
''

Ik zie dat minder in de gedichten die na Vasalis’ dood in 1998 door haar kinderen in de bundel “De oude kustlijn” (2002) werden opgenomen. Ze lijken me vaak nog onderweg naar een volgende fase, het volledig doordacht, het volledig af wat ik in eerder werk tegenkwam. Alsof de erosie nog niet alle tijd heeft gehad om een steen egaal glad te polijsten. En toch, dan toch al zo mooi en perfect.

M. Vasalis – “Verzamelde gedichten” (2006).
●●●●○ (4/5)

De volledige recensie, met plaatjes en praatjes, vind je hier; https://rondetijd.blogspot.com/2022/0...

[Eva_812 · Rating 4 out of 5]

Prachtige gedichten, die aangrijpen en je tot denken zetten. Vasalis is een van de weinigen die me weet aan te spreken met gedichtenbundels.

[Sarah · Rating 4 out of 5]

Fan van sommige/veel gedichten. Vooral de eerste twee bundels. Vooral Sotto Voce.
(En niet het snijden doet zo'n pijn, maar het afgesneden zijn)

[Maarten · Rating 5 out of 5]

Nederlands is een lelijke taal, verwrongen en verminkt door eeuwenlange handel en kleinburgerij; het drukt alleen maar uit wat geroofd en gekocht kan worden. Vasalis is voor mij de eerste dichter die daar schoonheid uit weet te wringen.

[Justin · Rating 4 out of 5]

Altijd met een vleugje zelfreflectie, maar helder en zacht met taal.

[Elly Lewin · Rating 5 out of 5]

Eeuwig lezen en herlezen, zo ontzettend mooi.

[Willy Schuyesmans · Rating 4 out of 5]

Ik kende Vasalis van slechts enkele gedichten (waaronder natuurlijk de iconische regel: 'En niet het snijden doet zo'n pijn / maar het afgesneden zijn'). Nu heb ik haar drie bundels en een vijftigtal nagelaten gedichten gelezen en ik vond het interessant om haar poëtische evolutie mee te beleven. In de eerste bundel zit nog vaak een ietwat geforceerd rijm, af en toe een hobbelig ritme en een niet altijd even heldere gedachtegang (al zitten er wel pareltjes in zoals 'Luchtspiegeling'). In haar twee volgende bundels zie je haar echter openbloeien en letterlijk het vak onder de knie krijgen.
De nagelaten gedichten zijn dan weer ongelijk van kwaliteit en eigenlijk is dat goed te begrijpen. Het zijn natuurlijk die gedichten die ze al jaren in de lade had liggen, maar die ze nooit goed genoeg vond voor publicatie.
Desondanks toch zeer genoten van deze vaak zeer toegankelijke gedichten, die toch nooit tot rijmelarij vervallen. Grote dame.

[Jan Douwe · Rating 4 out of 5]

Verzamelde gedichten bevat vier dichtbundels en nagelaten gedichten van de Nederlandse dichteres Vasalis. Vasalis verweeft haar onderwerpen – liefde, jeugd, haar moeder, vriendschap en dood – op wonderlijke manier met natuurschoon en haar emoties. En dat alles in een prachtige, originele vorm:

‘Zoals een hond, verdrinkend, in zijn redders handen bijt,
bijt mijn gevoel de reddende gedachte,
dat deze nood voorbij gaat en dat zulke nachten
eenmaal weer zullen blussen in de tijd.

Het eerst verdronkene is de verwachting,
de hoop zieltoogt. Maar de herinnering
vecht het hardnekkigst. Lieveling!’

Uit: Vergezichten en gezichten, 1954

[Eric Maas · Rating 4 out of 5]

De eerste 3 bundels van Vasalis blijven op veilige afstand. Mooie taal, dat wel, en dito vondsten. Maar onder de huid kruipt het nergens, vooralsnog. En dan hakken onverwacht de gedichten van De Oude Kustlijn er vol in. Onvoorstelbaar dat de dichter dit bewaarde voor haar postume werk, en tegelijk, wellicht zo dicht op de dood, dat zij niet anders kon.

Uit de sneeuwwitte weide verrijst onverhoeds
een paard. Hoe het staat, wat het doet
vindt plaats. Nu. Voorgoed.
Adem licht, deze teug, dit paard, deze wei
gaan voorbij, maar zijn, deze nacht, deze pijn
een keer samen met mij. Nu. Voorgoed.

[Machteld · Rating 4 out of 5]

Speurend naar de (door Vasalis veelal impliciet gelaten) poëtica van Vasalis, vergelijkt biografe Maaike Meijer de dichteres op enig moment met de middeleeuwse mystica Hadewych. Beiden beschouwden zichzelf, hun hand en hun pen als een instrument, een doorgeefluik voor het vers. De dichter diende in een bepaalde staat te verkeren om het vers te kunnen ontvangen. Die opvatting, of werkhouding zo je wilt, maakte dat het schrijven voor Vasalis vaak een worsteling was: tijd en ruimte vrijmaken voor het schrijven - ook niet eenvoudig met een parttime baan als psychiater, een gezin met opgroeiende kinderen en veel, héél véél (literaire) vrienden en familieleden met wie op regelmatige basis gebeld en gecorrespondeerd moest worden en die ook allemaal kwamen logeren - was geen garantie voor succes. Het vers kwam, of het kwam niet, en dat liet zich maar moeilijk sturen.

Vaker dan eens verklaarde Margaretha Drooglever Fortuyn, die in persoonlijke kring Kiek of Kickie werd genoemd, M. Vasalis, het pseudoniem waaronder ze publiceerde, dood. Zij deed dat in 1957 in een plechtige brief aan haar uitgever Geert van Oorschot en schrijft dan: Lieve Geert, Vrijdag jongstleden om 9.30 des avonds overleed - na een korte vreugde toch nog vrij onverwachts M. Vasalis. Wij kunnen ons niet ontveinzen opgelucht te zijn ondanks het onherroepelijk gevoel van gemis. Zij bleek na het ontslapen slechts enige grammen méér te wegen dan de eerste druk van Parken en woestijnen. [...] Yours ruefully but at least truefully, Kickie.

Geen feit, maar een wens, verwoordt deze brief, want sterven doet Vasalis niet in 1957 en ook niet in de decennia erna. De lust tot schrijven blijft en af en toe lukt het Vasalis bovendien toch weer om gedichten te produceren die haar goedkeuring weg kunnen dragen. Een deel daarvan werd postuum uitgegeven in de bundel De Oude Kustlijn en is, net als Vasalis' drie eerdere bundels, opgenomen in Verzamelde gedichten. Vasalis gooide ook heel veel weg, constateerde Meijer. Ze is ontzettend kritisch en onzeker over haar gedichten, schuwt het verscheuren van eigen werk niet. Zodoende is het oeuvre van Vasalis prachtig, maar klein, en iets waarvoor ik, nu ik weet hoeveel moeite het Vasalis kostte om tot schrijven en publiceren te komen, extra dankbaar ben.

AAN EEN BOOM IN HET VONDELPARK

Er is een boom geveld met lange groenen lokken.
Hij zuchtte ruisend als een kind
terwijl hij viel, nog vol van zomerwind.
Ik heb de kar gezien, die hem heeft weggetrokken.

O, als een jonge man, als Hector aan de zegewagen,
met slepend haar en met de geur van jeugd
stromende uit zijn schone wonden,
het jonge hoofd nog ongeschonden,
de trotse romp nog onverslagen.

(Uit Vergezichten en Gezichten, 1954)

[Ruben · Rating 5 out of 5]

Parken en Woestijnen (her)drukken is het kappen van elke boom waard. Haar andere twee bundels blijven desalniettemin (ook) meesterwerken. Wat kan ik zeggen? M. Vasalis, de beste manier om jezelf te introduceren aan de wereld van Nederlandse poëzie, toegankelijk én ijzersterk.

(Daarnaast bevat deze bundel ook poëzie uit nalatenschap, zelf ben ik niet de grootste liefhebber van wat er in die bundel staat, maar aangezien Vasalis dat niet zelf heeft gepubliceerd zal ik haar werk er niet op afrekenen.)

[Cécile · Rating 4 out of 5]

Prachtige gedichten

[Bert · Rating 3 out of 5]

Er bestaat de vuistregel dat je niet meer dan een paar woorden aan het delen van je dromen moet wijden - een regel die Vasalis zowel in haar tweede bundel, De vogel Phoenix (pp. 35 en 50), als postuum (pp. 113, 117 en 166) ruimhartig breekt. Hiermee en anderszins toont zij zich een wat al te leopoldiaans mystieke dichter. Verzamelde gedichten laat verder zien hoe Vasalis gaandeweg met steeds minder vorm steeds meer te zeggen lijkt te krijgen, zelfs al is het haar daarbij slechts om een beperkt aantal almaar herhalende overpeinzingen te doen.