In het spoor van Fanon

by Koen Bogaert

‘Dekolonisering, gericht op het veranderen van de orde van de wereld, is een programma van totale wanorde.’ Woorden van de legendarische Martinikaans-Franse psychiater, filosoof en revolutionair Frantz Fanon. Koen Bogaert opent er zijn boek mee. Want wat als je consequent dekoloniseert? Dekolonisering is geen eenvoudig stappenplan dat je even implementeert. Het is in de eerste plaats een sociale en intellectuele strijd, een revolutionair project zelfs, dat start met de radicale verbeelding van een totaal nieuwe samenleving.

In dit boek trekt Koen Bogaert alle draden samen van zijn studie van een reeks dekoloniale denkers, van Fanon tot C.L.R. James, Michel-Rolph Trouillot, Sylvia Wynter en Priyamvada Gopal. In hun spoor neemt hij je mee in een geschiedenis die ruim vijfhonderd jaar overspant, van de koloniale symbiose tussen staten en bedrijven, de uitvinding van ‘ras’ tot de Haïtiaanse Revolutie en de hedendaagse heropflakkering van het mondiale protest.

Met een nawoord van Sibo Kanobana.

Genres: Nonfiction, Politics

342 pages, Paperback

Published January 31, 2023

Reviews

[David · Rating 4 out of 5]

Mijn interactie met dit boek verliep analoog aan die tussen een pitbull en een piñata ondergedompeld in barbecuesaus. Als ik alles opgeruimd heb weet ik er iets zinnigers over te zeggen.

[Batist Acke · Rating 5 out of 5]

'Het is makkelijker het einde van de wereld voor te stellen, dan het is om het einde van het kapitalisme voor te stellen.'

[Matthias · Rating 4 out of 5]

Zeer helder uitgelegd in Fanons relatief allesomvattende stijl.
Miste wat structuur (Boegaert springt van wanorde en dekolonisering naar een kleine geschiedenis van kolonialisering, racialisering, heel eventjes de beeldendiscussie, terug naar die geschiedenis van kolonialisme en van daaruit naar de koloniale economie die leidt tot de culminatie van het anti-kapitalistische sfeertje dat al die tijd al over het boek hing in een verwerping van die koloniale economie die de basis vormde voor het kapitalisme van vandaag, slavernij komt aan bod, het gaat weer even over racialisering - maar dan binnen de context van slavernij, de fucking Verlichting, wéér het kapitalisme, maar in de vorm van het 'raciaal kapitalisme' (want het kapitalisme is gebaseerd op racisme en racialisering, weer een argumentje voor mijn Lijst van Anti-Kapitalistische Argumenten, naar de abolitionistische beweging, de Haïtiaanse Revolutie, meer Haïti, en dan weer terug naar antikapitalisme, want, zegt Bogaert, we moeten er iets aan doen, dus ga verzet doen of whatever, verzet was al bezig in het verleden, eigenlijk zouden we moeten verder doen.

Kortom: Bogaert hopte van hot naar her, maar, credit where credit is due, hij deed dat wel altijd helder.

Plus, de blatantly socialistische opmerkingen van de leenheer van dit boek in de marge waren wel vermakelijk, dus dat was ook wel fijn.

[Josephine Yeboah-Afari · Rating 4 out of 5]

Geeft cruciale inzichten in het dekoloniseringsdebat

[Fons Mariën · Rating 1 out of 5]

In de titel van dit boek komt de naam Franz Fanon voor, de bekende Franse-Martinikaanse psychiater, schrijver, anti-koloniaal en revolutionair, die zich inzette in de Algerijnse onafhankelijksheidstrijd (1954-1962). Fanon is een held van de hedendaagse dekolonialen. UGent-professor Koen Bogaert gaat onder meer in zijn voetsporen op zoek naar wat dekolonisering vandaag betekent.
Franz Fanon is de schrijver van vooral twee boeken, namelijk ‘Peau noire, masques blancs’(1952) en ‘Les damnés de la tierre’ (1961), dat een jaar voor zijn dood verscheen. Hij was met deze publicaties een belangrijke stem in het onafhankelijksstreven van talrijke gekoloniseerde landen en dat in een tijdperk dat vele landen effectief hun onafhankelijkheid van de koloniserende landen verkreeg, al dan niet na een gewapende strijd. Hij leefde en schreef dus in een woelige tijd waarin de tegenstellingen vaak op de spits gedreven werden. Is wat hij schreef vandaag, ongeveer zestig jaar na de effectieve dekolonisatie van vele landen, nog relevant? Als je het aan Koen Bogaert, de auteur van dit boek, vraagt is het antwoord bevestigend.

Vandaag komt het begrip dekolonisering weer aan de oppervlakte. Het begrip is moeilijk strikt te omschrijven: wat voor de ene inhoudt, is voor de andere slechts een begin. Welnu, het boek van Koen Bogaert ligt veel meer in de lijn van de radicale opvatting over dekoloniseren.Het is al duidelijk vanaf de eerste bladzijden: “Voor hem (Fanon) is dekolonisering een radicaal project. Een revolutie met als doel een compleet nieuwe samenleving, een nieuwe wereldorde. Maar daarvoor moet men eerst de oude afbreken. Tot op het bot. En het is een illusie te denken dat dit kan zonder slag of stoot. Wanorde is onvermijdelijk.” (p. 11).

Ik ga niet tot in detail bespreken welke zaken de auteur allemaal bespreekt. Hij heeft het over het vroege kapitalisme van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) van de Nederlanden en de East India Company (EIC) van de Britten. Weinig gaat het over de kolonisatie van Afrika in de negentiende eeuw, merkwaardig genoeg. Des te meer schrijft de auteur over de slavernij en het plantagesysteem in de VS, de Caraïben en Zuid-Amerika. Wat de slavernij betreft gaat het vooral (zoals te verwachten is van een westers intellectueel) over de trans-Atlantische slavenhandel. De eeuwenlange slavenhandel van de Arabieren blijft zo buiten beeld, de rol van de slavenhandel binnen Afrika wordt geminimaliseerd. Ook schrijft Bogaert over het abolitionisme dat vooral in Groot-Brittannië eind achttiende eeuw en in de negentiende eeuw tot een massabeweging uitgroeide. De auteur meent dat traditioneel te veel de aandacht gevestigd is op dit westers fenomeen en dat de rol van slavenopstanden te weinig belicht wordt. Meer bepaald aan de onafhankelijkheidsstrijd van Haïti (1791-1804) besteedt Bogaert vele pagina’s. De Haïtiaanse revolutie was inderdaad de enige geslaagde slavenopstand. “Vandaag kan dit (de Haïtiaanse revolutie) nog altijd een bron van inspiratie zijn voor een nieuwe dekoloniale wereld. In kleine en grote daden van verzet en solidariteit zien we mogelijkheden voor ontwikkeling van een nieuwe mensbeeld (…)” (p. 217). Het hoofdstuk waarin hij uitgebreid schrijft over de Haïtiaaanse revolutie is trouwens getiteld ‘Nieuwe mens’. De grondwet van 1805 vindt de auteur zeer hoopgevend in dit verband: “Artikel 14 creëerde een nieuwe burger, een nieuwe mens” (p .247). Dat het met Haïti sindsdien toch niet zo goed gekomen is, geeft de auteur veeleer schoorvoetend toe. De vader van deze grondwet was Jean-Jacques Dessalines. In het Wikipedia-artikel over Haïti lezen we nog over deze Dessalines: “Uit haat tegen de Fransen liet hij alle nog in Haïti aanwezige blanken vermoorden en wettelijk vastleggen dat buitenlanders geen grond mochten bezitten.”

Het spreekt haast voor zich dat Bogaert in zijn boek zwaar uithaalt naar het westerse slavernij-systeem, de plantage-economie en uiteraard het kapitalisme, dat hij als raciaal kapitalisme bestempelt. Hij gebruikt typische woke-termen zoals wit systeem, witte mensen, tot slaaf gemaakten (terwijl het woord slaaf net hetzelfde betekent). Hij wijdt zelfs een paar bladzijden aan woke en ziet er natuurlijk geen graten in. Misschien kan het boek “Links is niet woke” van filosofe Susan Neiman (een boek waar ik naar uitkijk, dat verschijnt in april e.k.) hem tot een nieuw inzicht brengen.
Een nieuwe wereldorde? Een nieuwe mens? Waar en wanneer hebben we dat al eens eerder gehoord? En heeft dat toen positieve resultaten opgeleverd? Ik hoop dat Koen Bogaert nog eens goed nadenkt voor hij en zijn metgezellen ons in de wanorde storten … op zoek naar een nieuwe wereldorde.

[Philippe · Rating 5 out of 5]

Ik las dit boek al geruime tijd geleden en had het plan om er een grondige bespreking van te schrijven. Helaas is dat er niet van gekomen. Toch wil ik delen wat een diepe indruk het op me heeft gemaakt. Het verhaal dat Koen Bogaert hier vertelt, was voor mij, tot mijn schande, een echte eye-opener. Buiten enkele oppervlakkige platitudes wist ik weinig tot niets van deze koloniale geschiedenis. Dat alleen al is een pijnlijk besef.

Tijdens het lezen voelde ik een groeiende woede opkomen. Het cynisme en machiavellisme waarmee het Westen opereert, lijken werkelijk geen grenzen te kennen. Wat dit boek echter nog onthutsender maakt, is het besef dat deze patronen vandaag de dag onverminderd voortduren. En dat wij, tegelijkertijd, nog altijd pretenderen een moreel superieure positie in te nemen.

Bogaerts analyse heeft mijn denken fundamenteel veranderd. Hij laat overtuigend zien hoe processen van racialisering, extractie en commodificatie altijd hand in hand gaan. Dit inzicht bracht me tot de conclusie dat we de neutrale term 'kapitalisme' achter ons moeten laten. We zouden het systeem consequent moeten benoemen als ‘racialiserend-extractief-commodificerend kapitalisme’. Dat perspectief werpt ook nieuw licht op de historische, politiek-economische continuïteiten: van de plantage-economie met haar gesofisticeerde extractieve infrastructuur en coördinatiemechanismen, naar de industriële revolutie met haar synergetische samenhang tussen steenkool, ijzerproductie en spoorwegen, tot aan het huidige aardolietijdperk waarvan we maar niet loskomen.

De patronen van extractivisme en racialisering zetten zich vandaag voort op een immense schaal. Wat daarbij opvalt, is dat het niet meer uitsluitend gekleurde ‘Untermenschen’ zijn die worden geëxploiteerd, maar ook andere levende wezens. De massale destructie van leven in al haar vormen is ronduit ontluisterend.

Ik lees natuurlijk wat Bogaert schrijft over verzet. Maar ik zie zelf weinig hoop. Het racialiserend-extractieve kapitalisme is zo systemisch, zo polymorf en virulent, en zo goed in het manipuleren van onze primaire instincten, dat ik me afvraag of we er ooit van verlost kunnen raken. Misschien kan alleen de extreme horizon van collectieve zelfdestructie—hoe grimmig ook—een einde maken aan deze destructieve cyclus en een nieuwe start mogelijk maken. Maar dat blijft een ongemakkelijke en zware gedachte. De van zwartgallige ironie doordrenkte speculatieve experimenten die Federico Campagna ons voorschotelt in zijn Prophetic Culture: Recreation for Adolescents, bieden hier misschien een nog enigzins prikkelende versie van.

[Tim Joye · Rating 5 out of 5]

Veel bijgeleerd!

[Arthur Follebout · Rating 4 out of 5]

Wat ik leerde uit dit boek
-Er is geen garantie op bevrijding, enkel een garantie op strijd.
- revoluties en verzet worden vaak nationaal geanalyseerd en nationaal van oplossingen voorzien, maar vaak is enkel een ( tijdelijk) systemische antwoord mogelijk
- de Haïtiaanse revolutie moet in onze geschiedenisboeken. Afschaffing van slavernij is niet (alleen?) het resultaat van intellectueel verzet uit het Westen, maar ook ( en vooral?) van hatianen zelf
- iedereen kan zwart worden. Het is een politiek concept, een concept van verzet
- omarm de chaos, resultaten zie je niet onmiddellijk ( maar is geen vrijgeleide tot inactie)

Bedenkingen
- als je de dialectiek niet kan sturen, hoe moet je dan handelen
- levenslang verzet, hoe hou je dat vol?
- wat is de waard van conservatisme?

[Arne · Rating 4 out of 5]

Conscience raised but now what?
Grow more comfortable with chaos?

[Minne Van Der Mast · Rating 5 out of 5]

Beste boek dat ik in tijden heb gelezen. Raad het iedereen aan.

[Marie De · Rating 5 out of 5]

Helder en meeslepend geschreven. Maar vooral inspirerend! Must read!