Cemil Meriç'in, 21. yüzyıla taşacağı anlaşılan "batılılaşma-çağdaşlaşma-uygarlık" tartışmalarına çok yıllar öncesinden katkı sağlayan, ufuk açan denemeleri, makaleleri... "İki yol var insanlık için: Kendi kendini imha veya gerçekten insanlaşmak. İnsanlık tek merkeze yönelen bir tür; öteki türler gibi dağılıcı değil. Bu biricik düşünen türün sonu, çözülüş olamaz. Mekan ve zamanı aşacak insin."
Yazar ve mütercim. 12 Aralık 1916’da Hatay Reyhanlı’da doğdu. Ailesi Balkan Savaşı sırasında Yunanistan’dan göçmüştü. Fransız idaresindeki Hatay’da Fransız eğitim sistemi uygulayan Antakya Sultanisi’nde okudu. Bir süre ilkokul öğretmenliği ve nahiye müdürlüğü, Tercüme kaleminde reis muavinliği yaptı.
1940’da İstanbul Üniversitesi’ne girip Fransız Dili ve Edebiyatı öğrenimi gördü. 1941’den başlayarak İnsan, Yücel, Gün, Ayin Bibliyografyası dergilerinde yazmaya başladı. 1942 ve 45 yılları arasında Elazığ lisesinde, 1952 ve 54 yılları arasında ise İstanbul`da Fransızca öğretmeni olarak çalıştı. Daha sonra İstanbul üniversitesi Edebiyat fakültesinde yabancı diller okutmanlığı görevinde bulundu, Sosyoloji bölümünde dersler verdi. Mükemmel düzeyde Fransızca okuyup yazan Meriç, İngilizceyi anlıyor, Arapçayı, kendi ifadesiyle, “söküyor”du.
1955’de gözlerindeki miyobunun artması sonucu görmez oldu, ama olağan üstü çalışma ve üretme temposu düşmedi. Talebelerinin yardımıyla çalışmalarını ölümüne kadar sürdürdü. 1974 yılında İstanbul üniversitesinden emekli oldu ve yıllarının birikimini ardarda kitaplaştırmaya girişti. 1984’te, önce beyin kanaması, ardından felç geçirdi, 13 Haziran 1987’de vefat etti.
Cemil Meriç`in ilk yazısı Hatay`da Yeni Gün Gazetesi`nde çıktı (1928). Sonra Yirminci Asır, Yeni İnsan, Türk Edebiyatı, Yeni Devir, Pınar, Doğuş ve Edebiyat dergilerinde yazılar yazdı. Hisar dergisinde “Fildisi Kuleden” başlığıyla sürekli denemeler yazdı. Meriç, gençlik yıllarında Fransızcadan tercümeye başladı. Hanore de Balzac ve Victor Hugo`dan yaptığı tercümelerle kuvvetli bir mütercim olduğunu gösterdi. Bati medeniyetinin temelini araştırdı. Dil meseleleri üzerinde önemle durdu. Dilin, bir milletin özü olduğunu savundu ve sansüre, anarşik edebiyata şiddetle çattı.
• Bütün Kur’an’ları yaksak, bütün camileri yıksak, Avrupalının gözünde Osmanlıyız; Osmanlı, yani İslam: karanlık, tehlikeli, düşman bir yığın. • Avrupalı genç cüce, müselsel zilletler sonunda ihtiyar devin zaaflarını keşfeder. Ve nihayet alt eder devi; cenk meydanlarında değil, yatak odalarında. • Zavallı Türk aydını… Batılı dostları alınmasınlar diye hazinelerini gizlemeye çalışır. Sonra unutur hazineleri olduğunu. Düşmanın putlarını takdis eder, hayranlıklarını benimser. Dev papağanlaşır. • Sumner Maine, “Tabiatın kör kuvvetleri bir yana, kâinatta hareket eden ne varsa kaynağı Yunan’dır.” diyor. • İslam dünyası, eski Yunan’ın mirasını titiz bir tahlile tabi tutmuş; değerli bulduğu bilgileri irfan hazinesine katıp posayı Avrupa’ya terk etmiştir. • Yunanlılar, âsâr-ı tabiiyyeyi fünun vasıtasıyla anlamadıkları için, hâşâ, onlara ulûhiyet isnat etmişlerdir. Mesela rüzgâr, güneş ve ateş vb., Yunan indinde ilahlaştırılmıştır. Hatta güzellik, maharet, sanat, dirayet gibi evsaf bile tanrılaştırılmıştır. • Yunanlıların itikad-ı diniyesi kavaide merbut olmayıp hemen cümlesi karmakarışık ve şayan-ı taaccüp birtakım hikâyât-ı garibeden ibarettir. • “Yunan medeniyeti insanlığın ortak malı, medeni insanların ebedî kitabıdır.” — Renan • İntelijansiyamızı yeni bir merak sarmıştır: kaynaklara inmek. Batı irfanının Yunan-ı kadimden başka kaynağı var mı? • Eski Yunan’da ahalinin kırkı köle, biri hür. Genç sefihlerle kart fahişeler baş tacı. Her yıl tanrılara insanlar kurban edilmiş. Binlerce çocuğun kanına girilmiş her gün. Bir kavim ki bütün meziyetlere düşman: kabiliyete, asalete, servete… Kâh paralı asker, kâh haydut… Amacı tek: yağma. Her hayâsızlığı tanrılaştıran bu kavim üç şeyde birinci: kibirde, yalanda, fuhuşta. Ama bu meziyetlerini öyle ustaca kullanmış ve pazarlamış ki iki bin yıl tarihin başköşesine oturtulmuş… İnsanlık, en rezil çocuğuna düşkün çılgın bir anne. Roma, bu delice sevginin ilk sorumlusu. Kıyıcılıktan başka hüneri olmayan cahil ve kaba Romalılar, Yunan’ın ahlaksızlıklarını kemalin son mertebesi sanmışlar. • Çağdaş aydınlardan bazıları korka korka eleştirecek olmuş eski Yunan’ı. Hadlerine mi? En kötü inançlarımıza saldırabilirsiniz, beis yok. Kasırgalar, toprağın derinliklerine kök salmış ağaçları daha da güçlendirir. Ama tutkunluklarımız yaprağa benzer; en hafif rüzgâr altüst edebilir onları. Yunan aleyhine ilk fısıltılar duyulur duyulmaz, Yunan edebiyatının çürümüş yapraklarını kendilerine paravana yapanlar yaygarayı bastılar: “Susun, nankörler! Yediğimiz onların ekmeği; yuvamız, giysimiz, dilimiz onların. Siyaseti onlardan öğrendik; kitap, hitabet, şiir, güzel sanatlar, felsefe ve hatta din onların armağanı.” Ben de diyorum: Gübreden güzel çiçekler fışkırır, doğru; ama lağımdan çiçek fışkırdığı görülmüş müdür? • Çağının cahil aydınlarına, Yunan’ın tahayyül ettikleri Yunan olmadığını ilk haykıranlardan biri Voltaire. II. Katerina’nın “Her şeyi sahiden Yunanlılara mı borçluyuz?” sualine verdiği cevap şu: “Hayır efendim, Yunanlılar hiçbir şeyi keşfetmemiş. Pek az şeyi ıslah etmişler, hem de çok çok geç.” • Herkes Yunanlıların kendi sahası dışındaki marifetlerine hayran: felsefeci Yunanlıların ticaretine, iktisatçı mimarisine hayran… • Çağdaşlaşma ve Batılılaşma arasındaki fark ne demek? Batılılaşma miti eskiyince yeni bir yalan çıktı sahneye; daha doğrusu, aynı nazenin taze bir makyajla arz-ı endam etti. Çağdaşlaşma, intelijansiyamızın uğrunda şampanya şişeleri patlattığı bir ihtiyar kahpe. • Batıl Avrupa’nın yerli simsarı Kemalistler. • Batılılaşmak, bir medeniyetin başka bir medeniyeti istila edeceği, sömüreceği, ikinci sınıf göreceği gerçeğidir. Biz bunlar gibi değiliz. Alçalmayacak bir medeniyetin çocuklarıyız. • Tanzimat’tan sonra bizde aydın, kendi tarihinden koptuğu ölçüde aydındır. Kendi tarihinden, yani kendi insanından… Batı’nın temsilcisi olduğu ölçüde aydındır. Batı medeniyetine bağlanmak deri değiştirmekle olmaz. Daha köklü ve uzvi bir istihale gerek. Aydın, bu istihaleyi başardığı, yani ihanette muvaffak olduğu ölçüde benimsenir. • Yeni Türk sanatçısı kendisini Batılı sayar. İçinde yaşadığı toplumu Doğulu diye küçümser. Küçük aydınlar, hatta gözü açık mahalle kızları da aynı çeviri romanı okur, övünürler. • Batılılık, yarım yırtık bir yabancı dil belleyip bir yabancı uygarlığın kuyruğuna eklenmek değildir. • Avrupalının yazdığı tarih, Hristiyan Avrupa’nın gururunu okşayacak bir masallar diyarıdır. • Türk edebiyatının en büyük sorunu, kaybettiği kendi özünü bulamama sorunudur. • Kemalistler, taklit edip uşaklaşmayı uygarlaşmak sanmışlardır. • Bütünü bilmediğimizden ya sloganlara esir olduk ya ideolojilere köle. Siyasi düşünce, çağdaş insanın yolunu aydınlatacak en emin projektördür. • Vaktiyle kılıcımıza baş eğdirdiğimiz kimselerin sâye-i lütfunda yaşayıp gideceksek, yani saadet-i âtiyemiz bundan ibaret kalacaksa ben o saadeti istemem. • Her iktidara geçen, kendinden önce yapılanları bozmakla işe başlıyor. Maiyetindeki memurları değiştiriyor. Yükselebilenler ancak dalkavuklar. Herkes devletin peşinde, refah elde etmek peşinde. • Tunuslu Hayrettin Paşa ile ilgili değerlendirmeleri… • Tunuslu Hayrettin Paşa’ya göre kanunların iki kaynağı vardır: akıl ve vahiy. Akıl, insanlığın ortak malı; adaletle hürriyet, aklın iki temel prensibi. İslam dünyası, adalet ve hürriyeti baş tacı ettiği müddetçe yükselmiş; Hristiyan dünyası ise uzun dönem bunlara ehemmiyet vermediğinden karanlıkta kalmıştı. Daha sonra biz bu kutsal ilkelerden yüzümüzü çevirdik. • İslami devlet görüşüyle liberalizm birbiriyle çatışmaz. Her ikisi için de iyi devlet, masrafları ve vergileri asgariye indirendir. • Ayrıca Hayrettin Paşa’nın, ham maddelerin Avrupa’ya ihracı yerine mamul hâle getirilerek ihracı üzerinde durması ve dış ticaret açığına, yani ithalat ve ihracat arasındaki farka dikkat çekmesi önemlidir. Ayrıca yerli sanayiyi güçlendirmek için tarife siyaseti gütmek gerektiğinin altını çizmiştir. Hayrettin Paşa’nın çözümleri, ampirik Tunus tecrübelerine dayanan, nazari ayağı olmayan iktisadi çözümlerdir. • Batı’nın üstünlüğü kapitalizme dayanıyordu. Peki öyleyse Osmanlı neden kapitalizme geçememiştir? Geçememiş; çünkü Avrupa ondan önce davranıp müesseselerini kurmuş ve Osmanlı iktisadının o nispette gelişmesini engellemiştir. • İrfanımızı ve bizi maziye bağlayan köprüleri berhava ettik. Millet hafızadır. Her nesil fetihlerini kendisiyle beraber mezara götürüyor. Yarım asır önce yazılan hakikatleri yeni keşfediyoruz. Her nesil kendisinden önceki neslin tecrübelerinden faydalansa bu kadar bocalamazdık. • Batı kültüründe ıslah, mevcudu korumak; bizde tamamen yok etmek içindir. Kıyas etmek için bilmek gerekir. Kendimizi tanımayınca başka ülkelerle nasıl karşılaştırabiliriz? • Bizde, Osmanlı’da edebiyat İslam’la sulanan ruhumuzun mahsulü iken şimdi ideolojilerle kirlenmiş fikirlerimizin mahsulü hâline geldi. • Başka bir kavmin tahakkümü altına giren, arazisini değil, mevzuat ve ananatını kaybettiğinden dolayı istiklalini kaybeder. • Avrupa kültür emperyalizmine karşı cihat açan Osmanlı sadrazamı, yazılarını Fransızca kaleme almıştır. • Namık Kemal, Renan’dan etkilenerek engizisyonun kötülüklerini tenkit ede ede her fenalığı dine bağlayan ve her dini aynı meziyette vehmeden bir münkir. • Renan, meşhur nutkunda iki noktayı kucaklar: — İslam dini, mahiyeti icabı ilmin gelişmesine mânidir. — Arap kavmi, tabiatı icabı metafizik ilimleri de felsefeyi de sevmez. • İslam medeniyeti, sadece Arapların değil, bütün Müslüman kavimlerin terkibinden oluşan şümullü bir mefhumdur. • Cemaleddin Efgani, yerini ve çağını bulamamış Makyavelist bir hareket adamı. İmanını kaybetmiş bir mümin. İslamiyet onun için bir medeniyet ve dünyevi iktidardı. • “Medeniyet üçkâğıtçılara saraylar yaptırır. Dâhilere kümes.” — Fourier • Umran ve asabiyet: Bir kavmin yarattıklarının ve yaptıklarının bütünü, içtimai ve dinî düzen, âdetler ve inançlar. • İnsanlık tarihinde homo economicus, burjuvanın hâkimiyeti, Tanrı’ya ve mukaddese açılan savaş… Tek mabet: banka. Tek mabut: altın tuzağı. • Medeniyetler üç yolla aktarılır: — Kolonileştirme yoluyla: Latin Amerika vb. — Aşılama yoluyla: Türkiye. — Faydalanma yoluyla: Bosna’nın kendi arzusuyla Osmanlı’ya kucak açması. • Hiçbir medeniyet, bütün alanlarda diğer bir medeniyetten mutlak üstün değildir. • Bir zaman yöneticiler eski zaferlerin hatırasıyla sarhoştu. Çevrenin yeni sorularına hep aynı cevabı veriyorlardı. Zamanın ne de çabuk etrafı şekillendirdiğinin farkında değillerdi. Farkında olduklarında ise köşe başlarının tutulduğu, onlara oyunda piyon vazifesinin düştüğü dönemi yaşıyorlardı. • Son elli yılda hayat, geçen bin yıldan daha hızlı gelişti. Gün geçtikçe her şeyin hızı daha da artacak. • Batı’da insan süje, tabiat ise objedir. Hâlbuki İslam’da tabiat, sınırsız at koşturabileceğiniz bir mecra değildir. Siz bütünün parçası ve tabiata çobanlık eden bir rehbersiniz. İslam, denizde suyu israf ettirmez. Tabiatı sorumsuzca tüketme hakkı yoktur. • Avrupa hastadır. Maddeci medeniyet önce Tanrı’yı öldürdü, sonra insanı. • “Mahşerî bir cinnet karşısındayız.” diyor Jung. Kişi, herhangi bir izm uğruna hürriyetini feda ediyor. Tanrıların yerini ideolojiler aldı. • Bilinmeyen sayısız tehlikeyi göze almaktansa bir Duçe’ye, bir Führer’e teslim olmak daha rahat. Haydutlardan korunmak için en azgını ile anlaşmak… Kabahat Mussolini’nin, Hitler’in; Avrupa masum! Peki ama bu iki canavar başka seyyareden mi geldi? İsviçreli psikolog, Avrupalının kendi gerçek yüzüyle yüzleşme cesareti olmadığından Mussolini, Hitler gibi günah keçileriyle, günahlarını onların omuzlarına yükleyip rahat bir nefes aldığını ifade ediyor. • Bütün belaların kaynağı Marksizmdir Hitler’e göre. Marksizm, bir Yahudi’nin doktrini. Yahudilerin bütün milletlere hâkim olmak için icat ettiği bir doktrin. • Görülüyor ki faşizm bir devletperestliktir. Oysa Hitler için devlet basit bir alettir, bir kalıptır. • Herkes tarafından anlaşılmak isteyen, kimse tarafından anlaşılamaz. • İslam’da yığını millet yapan, inanç birliğidir ve insanlar arasındaki en esaslı ve güçlü bağdır. İman ayırmaz, birleştirir. Âkif’in “Yürekleri toplu atanları top sindiremez.” sözü güzel özetliyor. • Franco da faşisttir; ama farklı olarak Katolik Kilisesi’ne dayanan bir rejim öngörmüştür. • İbn-i Haldun, hem medeniyet tarihinin hem de sosyolojinin kurucusu. İçtimai ilimlerin dayandığı temel prensiplerin birçoğunu ilk defa olarak ifade eder ve uygular. • Asabiyet, Araplarda İslamiyet’ten evvelki devirde bir kimsenin baba cihetinden akrabalarını yahut da umumiyetle kabilesini her durumda, haklı veya haksız, müdafaaya hazır olması durumudur. • Ortak bir otoriteye duyulan ihtiyaçtan devlet doğar. • İçtimai tesanüt en fazla göçebeler arasında kuvvetlidir. Bir devletin gücü, temelindeki tesanüde bağlıdır. • İbn-i Haldun, insan mizacıyla beslenme rejimi arasındaki münasebetlere dikkat çeker. Fazla yemek zekâyla vücudu uyuşturur. Bedeviler, az yediklerinden canlı ve uyanıktırlar. • İbn-i Haldun (1332–1406), devrindeki Hristiyan yazarların tersine, iktisadı ahlaktan ayırır. İktisadın konusu, iktisadi olayların tasviri ve bu olayları idare eden kanunların keşfidir. Zenginliğin kaynağı ticaret değil, üretimdir. Üretim ve nüfus. • İbn-i Haldun popülasyonisttir. Nüfus ve refah arasındaki münasebetler girifttir. Nüfus arttıkça talepler de artar. Talep, istihsali kamçılar. Yeni yeni zanaatlar doğar. Zanaatlar çoğaldıkça ihtiyaçlar çoğalır. İnsan yeni hazlar arar. Yeni vasıtalar bulur. Talep arzı yaratır, arz talebi. Servet nüfusu, nüfus serveti artırır. Ama bir hududu vardır. Sonra zeval başlar. Nüfus arttıkça lüks ihtiyaçlar çoğalır. Devlet ricali sefahete düşer. Vergiler artar. Zanaatkârlar ezilir. Toplumların hayatı da fertlerinkine benzer: Önce gençtirler, sonra olgunlaşırlar; nihayet ihtiyarlık ve ölüm. • Avrupalı iktisatçılar, İbn-i Haldun’dan asırlarca sonra serveti altınla gümüşe bağlıyorlardı. İbn-i Haldun’a göre altınla gümüş birer madendir sadece. Demir gibi. İtibarları, fiyatlarının nispi istikrarından gelir; bu sayede iyi birer mübadele vasıtasıdırlar. İbn-i Haldun, arz ve talebin, ücretler de dâhil, fiyatlar üzerindeki tesirini anlamıştır. Malların değerini tayin eden, onları istihsal için harcanan emektir. Bir malın fiyatı değiştiğinde diğer malların fiyatları da buna bağlı olarak değişebilir. Serbest rekabetten yanadır İbn-i Haldun; tekelciliği şiddetle mahkûm eder. Medeniyet ilerledikçe ziraatın nispi önemi azalır, hizmetlerinki artar. İş bölümünün içtimai ve siyasi hayatı geniş ölçüde etkileyeceğini, toplumlar arasındaki farkın meslekler arasındaki farktan ileri geldiğini ifade eder. • Bodin, kâinatta teklik olduğunu —tek dünya, tek güneş, tek Tanrı gibi— ve bunun için de monarşinin tabii olduğunu ifade etmektedir. • Homo homini lupus: İnsan insanın kurdudur. • “İnsan bir arada yaşamak için yaratılmıştır.” — Aristo • “Mitin ilkel toplumlarda yaptığı görevi modern dünyada ideoloji yapar. Çağdaş Batı medeniyetinin bütün yaptığı, mitin yerine ideolojiyi geçirmek olmuştur.” — C. Lévi-Strauss • Hayatı tayin eden şuur değil, şuuru tayin eden hayattır.
Kitabın benim ilgimi çeken bölümlerini okudum ve sürekli araştırarak okumam gerekiyordu. Her Cemil Meriç kitabında olduğu gibi çok derin bir anlatım vardı dili de bir o kadar anlaşılır düzeydeydi.
Cemil Meric bir cok kaynagi referans gostererek ilerliyor eserinde. Yalniz dikkatimi cekti. Bence akis problemi var. Konudan konuya atliyor. Ve gercekten cok tarafli bir eser. Kendi disinda herkesi elestiriyor. Kendi derken toplumu kastediyorum. Elbette batinin emperyalizminden bahsedeceksin. Ama kendi gecmisinin ilim ve bilime nasil baktigini bazi konularda nasil gelisimi engelledigini gormesi gerekirdi diye dusunuyorum. Biraz milli duygularla yazilmis gibi. Ya da soyle diyim: Bir sikinti var ama kendini ifadede zorluyor, hep baskalarinda resmediyor o sikintiyi.
Kitabı okuduğumda çok gençtim ve Meriç'in okuduğum ilk kitabıydı. Baya bir sarsmıştı kitap beni. Cemil Meriç okumaya "Bu Ülke"den başlanmalı ve bu kitap sona doğru okunmalı, o kadarını söyleyeyim.