Talat Tekin

“Köprülü'nün 8. yüzyılın ilk yarısında iki Tonga Tigin'in yaşamış ol­duğu yolundaki görüşü doğru değildir. Kül Tigin anıtında sözü edilen Tonga Tigin yoğı "Tonga Tigin'in cenaze töreni", onun sandığı gibi 730 yılında değil, daha erken bir tarihte, 715 yılında yapılmış olmalıdır, çünkü Tokuz Oğuzlara karşı yapılan savaşlar (bir yılda beş savaş; Bilge Kağan yazıtına göre dört savaş) bu yılda cereyan etmiştir: Toğu Balık savaşı, Kuşluğak savaşı, Bolçu savaşı, Çuş Başı savaşı, Ezgenti Kadaz savaşı. Kül Tigin bu savaşların dördüncüsünde, yani Çuş Başı savaşında Tongra boyundan 10 yiğit savaşçıyı, Tonga Tigin'in cenaze töreni yapılırken kuşatıp öldürmüştür. Kül Tigin yazıtının bu olayla ilgili kısmı şöyledir: Törtünç Çuş Başınta süngüşdümiz. Türük bodun adak kamşatdı; yablak bo[ltaç]ı erti. Oza [k]elmiş süsin Kül Tigin agıtıp Tongra bir uguş alpagu on erig Tonga Tigin yogınta egirip ölürtümiz (Kül Tigin, Kuzey yüzü, 6-7 satırlar: A Gramrnar of Orkhon Turkic, ss. 236-237). Bu olay Bilge Kağan yazıtında da şöyle hikâye edilmektedir: Üçünç Çuş başında süngüşdüm. Türük bodun adak kam­şat[t]ı; yablak boltaçı erti. Oza yanya keligme süsin agıt[t]ım. Üküş ölteçi anta tirilti. Anta Tongra yılpagutı bir uguşug Tonga Tigin yog[ınta] ebire tokıdım (Bilge Kağan, Doğu yüzü, 30-31. satırlar: A Grammar of Orkhon Turkic, s. 244). Bu savaşlar sırasında Kül Tigin 31, Bilge Kağan ise 32 yaşında­dırlar. Kül Tigin 684'te, Bilge Kağan da 683'te doğmuş olduklarına göre Tonga Tigin'in cenaze töreni 715 yılında yapılmıştır. Bu tarih, Çin kay­naklarında sözü edilen Kapgan Kağan'ın oğlu Tonga Tigin'in Beşbalık (Pei-t'ing) surları önünde pusuya düşürülüp öldürüldüğü tarihle, yani 714 yı­lı ile uyuşmaktadır. Bu olay Kiu-t'ang-schu (103, 1a) ile T'ang-schu'da (133) şöyle hikâye edilmektedir: "2. yılın baharında (714), (Gök)türklerin (ka­ğanı) Mo-tsch'o (Kapgan Kağan) oğulları İ-kiang Kağan (İ-nie = İnel Kağan) ile T'ung-o T'e-le'yi (Tonga Tigin) en seçkin süvarilerinin başında Pei-t'ing'e gönderdi ve şehri kuşattırdı. (Şehrin askeri valisi) K'ien-kuan, kuvvetleri ile birlikte, (şehri) cesurca savundu. T'ung-o T'e-te (Tonga Tigin) tek başına surlara doğru geldiğinde, K'ien-kuan birkaç cesur adamını Tonga Tigin'in yolu üzerinde pusuya yatırdı. (Pusuya yatmış olan Çinliler) birdenbire (yerlerinden) sıçrayarak onu öldürdüler. Haydutların (yani Türklerin) asıl kuvveti (surlara yakın) geldiklerinde Tonga Tigin'i orada bulamadılar; sonra hepsi birden gelerek bağlılıklarını bildirdiler ve Tonga Tigin'in bütün zırhları ile eşya ve silahlarını kurtulmalık olarak vermeyi teklif ettiler. Onun öldürüldüğünü öğrendikleri zaman ise bütün (Türk) askerleri çığlıklar ve feryatlar kopararak ağlaştılar. Sonra derhal geri çekildiler" (Liu Mau-tsai, Die chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken ( T'u-küe), 1, s. 275). Kapgan Kağan'ın oğlu Tonga Tigin'in Çinliler tarafından bu şekilde pusuya düşürülerek öldürülmesi ve bu beklenmedik kayıp karşısında bir ağıt oluşması pek doğal ve kuvvetle muh­temeldir. Bu olayın meydana geldiği tarihle Kâşgarlı'nın yaşadığı dönem arasında üç buçuk yüzyıllık bir zaman süresi vardır. Bu süre gerçek bir olayın ve kahramanın efsaneleşmesi için yeterince uzundur. Bu nedenle, Alp Er Tonga'yı çok daha eski zamanlarda yaşamış bir Türk kahramanı veya Köprülü'nün bir ihtimal olarak ileri sürdüğü gibi "tarihe girmemiş başka bir Tonga Tigin" saymağa gerek yoktur sanıyoruz. MK'daki ağıt parçalarında adı geçen Alp Er Tonga, büyük bir ihtimalle, 713'te Beş balık (Pei-t'ing) seferine çıkan Kapgan Kağan'ın 714 yılında şehir surları önünde pusuya düşürülerek öldürülen ve ölümü Türkleri derin üzüntü içinde bırakan oğlu Tonga Tigin'den başkası değildir.”
― Talat Tekin, XI. Yüzyıl Türk Şiiri