Doğan Özlem

“Bacon da Descartes da biri empirist, öbürü rasyonalist yoldan insan aklının doğuca ve aracısız olarak doğal gerçekliğe yönelip doğal olgular arasındaki nedenselliği saptayabileceğine inanırlar. Oysa Vico, çağının temel eğilimine tamamen karşıt bir tutumla şunu sorar: Acaba gerçekten de fiziksel dünya hakkında bir nedensel bilgiye ulaşabilir miyiz? Onun bu soruya verdiği yanıt, kendi döneminin ve tüm yeniçağın bu soruya verdiği yanıta karşıttır: Bizler ancak kendimizin neden olduğu ve kendimizin yaptığı şeyi nedensel, temelli ve doğru olarak bilebiliriz. Oysa doğa bizim yaptığımız ya da nedeni olduğumuz bir şey değildir; doğayı yaratmadığımıza, tam tersine yaratılmış bir şey olduğumuza göre, bizlere doğayı doğrudan ve yetkin olarak tanıma yolu açık değildir. Bizler, Descartes'in formulüe ettiği şekliyle, matematiğin idelerinden yararlanıp deney ve gözlem yoluyla doğayı ''bilimsel'' olarak ele aldığımızda ''gerçek'' doğal nedenleri değil, düşünme gücümüzün soyut tasarımlarına ve duyarlık yetimizin bize sağladığı duyumlarımıza açık olduğu kadarıyla doğanın ''bize görünen nedenleri''ni saptamakla yetiniriz. Descartes'in sarıldığı rasyonel kesinlik (..) ancak görünür gerçekliğin bilgisini elde etmede bize hizmet edebilir. (..) Descartes matematiksel idelerin kesinliğini, apaçıklığını vurgulamakta haklıdır; ama o, ideleri bizim yarattığımızı atlamış, onları Tanrı'nın doğuştan içimize yerleştirdiği şeyler saymış ve onlarda bulduğu kesinliği doğaya taşımaktan çekinmemiştir. Vico için ise sayılar, geometrik şekiller, doğanın gerçeğini bilmek için asla zemin oluşturamayacak soyutlamalardır. (..) Sayılar ve şekiller ''toplumların doğası'' hakkında ne ifade edebilirler ki?”
― Doğan Özlem, Metinlerle Hermeneutik Dersleri 1