Marnix Gijsen

“In de twee laatste jaren had hij zich op het lezen geworpen met een gebrek aan richting en maat, dat, naar het hem voorkwam, geheel beantwoordde aan wat het noodlot van zijn geslacht hem voorschreef. Wel had hij nog dikwijls gehaperd bij woorden en wendingen die een voor hem gesloten wereld opriepen en hem daardoor doodergerden; doch hij talmde niet lang en trachtte zo snel mogelijk alle grote schrijvers, die men gelezen moest hebben, te leren kennen.”
― Marnix Gijsen, De lange nacht

“Slechts een paar malen heb ik hem zien opflakkeren: toen men herinneringen ophaalde uit het Rusland van zijn jeugd, vertelde hij haperend hoe zijn ouders in een pogrom waren afgeslacht door de dappere kozakken – die nu zo aandoenlijk kunnen zingen in Carnegie Hall, zei hij – en hoe men nagelaten had hem te doden omdat zijn moeder het wicht dat hij toen was onder haar lichaam had bedolven. Alsof het een academische vraag betrof, zei hij nadenkend: ‘Om mij te verstikken, of om mij te redden, wie zal het zeggen?’ Haar buik had men met een sabelhouw opengereten, en het zien van haar ingewanden op de aarden vloer van de hut van Prichov had de dienaars van de Tsar ontmoedigd in hun opzet om het jodengebroed van het dorp geheel uit te roeien. ‘En toch,’ zei Sam Cohn, ‘had ieder van die kozakken ook een moeder. Het is lastig om te begrijpen wat er in de wereld omgaat.’
De zeldzame malen dat hij zich in het gesprek mengde, uitte hij steeds bedenkingen die aantoonden dat hij aanhoudend op zoek was naar de diepere betekenis van de dingen en van de gebeurtenissen, en dat hij er zich op toelegde niet te haten maar begrijpen. Het was duidelijk dat hij alleen waarde hechtte aan de goedheid van de mens, en ontsteld was en verward wanneer hij boosheid ontdekte die niet door eigenbelang of hebzucht was ingegeven, en die door dergelijk gebrek aan motivering geheel onverklaarbaar werd.

[ Marnix Gijsen – Kaddisj voor Sam Cohn ]”
― Marnix Gijsen, De diaspora