ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ

Αναξίμανδρος:Πώς νοείται ο κόσμος;    

    Γεννήθηκε γύρω στο 610 π.Χ. στη Μίλητο και πέθανε γύρω στο 550 π.Χ. στηΜίλητο. Σε τούτη την πόλη τον 6ο αιώνα π.Χ. άρχισε να πρωτο-διαμορφώνεται μιαστοχαστική ανάδυση των ελληνικών επιστημών, με πρωταγωνιστές τους τρειςδιανοητές: τον Θαλή, του Αναξίμανδροκαι τον Αναξιμένη. Χρονολογικά αλλά και σημασιολογικά ο Αναξίμανδρος βρίσκεταιστο επίκεντρο. Ποιος είναι ο Αναξίμανδρος; Είναι ένας από τους πρώτους θεμελιωτές του φιλοσοφικού στοχασμού και τηςεπιστήμης. Λογίζεται μαθητής του Θαλή και διάδοχός του ως προς τη στοχαστικήδιερεύνηση της βαθύτερης αρχής ή ουσίας της υλικής πραγματικότητας. Ασχολήθηκεενεργά με τα κοινά της πόλης του και κατόρθωσε να συνδυάσει στοχαστικό βλέμμακαι σκεπτόμενη δράση. Είναι αλήθεια πως με βάση το πνεύμα της εποχής εκείνης ηδιάθεση για στροφή από τον μύθο στον Λόγο προέκυπτε, ως επί το πλείστον, απόυπαρκτές πρακτικές και υλικές ανάγκες. Ο Αναξίμανδρος ακολουθεί εν πολλοίς αυτότο πνεύμα και στρέφει, πρωτίστως, τη στοχαστική του προβληματική στη διερεύνησητης προέλευσης του κόσμου. Σε αντίθεση με τον (Ησιόδειο) μύθο, στην γενεαλογικήκοσμογονία του οποίου η δημιουργία του κόσμου και η κυριαρχία του κόσμουδιασπώνται, ο Αναξίμανδρος ενώνει αυτά τα δυο μεγέθη.

    Σύμφωνα με τον Νίτσε, η μορφή του Αναξίμανδρου ομιλεί προς εμάς τηγλώσσα της ευκρίνειας. Στη συνάφεια τούτη, ησκέψη του, αποφθεγματικά διατυπωμένη με έναν αστραφτερό λόγο,  «αποτελείορόσημο στο μονοπάτι της ύψιστης σοφίας». Στα κύρια ενδιαφέροντάτου συγκαταλεγόταν μια καθολική σύλληψη της φυσικής εξέλιξης του κόσμου. Προςαυτή την κατεύθυνση επιχείρησε να συλλέξει όλη τη διάσπαρτη εμπειρία της εποχήςτου και με το λεπτό φιλο-σοφικό του αισθητήριο να εξοικειώσει την πόλη με τονκόσμο της τάξης και της συγκεκριμένης εξήγησης ή κατανόησης των πραγμάτων. Στοντομέα των κοσμολογικών και ιστορικο-γεωγραφικών του μελετών και με βάση ταυλικά πρωταρχικά στοιχεία, διατύπωσε την υπόθεση για την προέλευση της ζωής απότο υλικό της περιβάλλον και εντός αυτού· στην αναλογία τούτη ασχολήθηκε και μετη δομή του σύμπαντος. Το συνολικό του εγχείρημα δείχνει ότι ο Έλληναςδιανοητής δεν εκχωρεί στο θεϊκό στοιχείο κανένα υπέρ το φυσικό σύμπαν τουανθρώπου μετα-φυσικό πεδίο αυτόνομης δράσης. Έτσι, πέραν κάθε τελεολογίας καιμετα-φυσικής περίσφιξης, καλλιεργεί έναν φιλο-σοφικό στοχασμό, που ταυτίζει την«αρχή» της παγκόσμιας διαδικασίας, από την οποία προκύπτουν τα πάντα, με τη«δύναμη» που διέπει τον κόσμο. Αλλά τι είναι η ἄρχή; Ο Αναξίμανδρος την αποκαλεί ἄπειρον. Πρόκειται για το «αρχέγονοέδαφος όλων των πραγμάτων», που δημιουργεί και κυβερνά τον κόσμο: είναιαπροσδιόριστο στην έκτασή του, αλλά πάνω απ' όλα στην ουσία του· είναι το ποσοτικά και ποιοτικάαπροσδιόριστο ως υπο-κείμενο της αεί κινούμενης ζωής και φύσης.

    Αυτή η έννοια συνιστά την καθολική αρχή, στη βάση της οποίαςεκτυλίσσεται οποιαδήποτε κίνηση προς τη σύλληψη «του αιώνιου, του άφθαρτου, του αγέννητου». Είναι η ίδια αρχή με τοΕίναι του Χάιντεγκερ ή το Απόλυτο του Χέγκελ, ομόλογα βεβαίως αμφότερα ‒Είναικαι Απόλυτο‒ προς την ιστορικότητα της εποχής τους. Ο Αναξίμανδρος είναι οπρώτος που χαρακτήρισε φιλοσοφικά την περιεκτική έννοια της καθολικής αρχής ωςάπειρο. Σε αντίθεση με τον Θαλή το διαχωρίζει από κάθε είδους εμπειρική ύλη.Του αποδίδει θεϊκές ιδιότητες, αποκαλώντας το «μη γερασμένο», «αθάνατο», ίσωςακόμη και «θείο». Με τους ομηρικούς όρους που χρησιμοποιεί φαίνεται να ανάγει τιςρίζες αυτής της έννοιας στον μύθο. Η θεότητα, η ανεξάντλητη φύση, ηγενεσιουργός δύναμη, μπορεί να προδίδουν τη μυθική του διάσταση.

    Ο Αναξίμανδρος ωστόσο δεν μένει στον μύθο αλλά προχωρεί σε έναν πιοαφαιρετικό λόγο, ως προς την ορολογία, και σε σαφή διανοήματα, σε λειτουργικόεπίπεδο, γύρω από μια ορθολογική δυνατότητα σύλληψης του νόμου, δυνάμει τουοποίου το άπειρο ανυψώνεται στην καθολική αρχή που κυβερνά τον κόσμο. Γι’ αυτότον νόμο μας μιλάει το μοναδικό απόσπασμα του φιλοσόφου, που έχει διασωθεί. Όλατα πράγματα γεννιούνται από το άπειρο και παρέρχονται σ’ αυτό σύμφωνα με τηναναγκαιότητα· γιατί ανταποδίδουν το ένα στο άλλο δικαιοσύνη και πληρωμή για τηναδικία τους, σύμφωνα με την τάξη του χρόνου. Ο κόσμος συγκροτείται στον συνεχήαγώνα μεταξύ των πολικών δυνάμεων που τον διαμορφώνουν. Κάθε γίγνεσθαι, πουθεωρείται ως κυριαρχία, ως αποκόμιση χώρου από τη μια δύναμη πάνω στην άλλη,είναι «αδικία». Αυτή η αδικία διορθώνεται από το ανώτερο μέρος: Σε μιαδιαδικασία που ενυπάρχει στο σύστημα («πληρώνουν ο ένας τον άλλον») ενεργή(«πληρώνουν δικαιοσύνη» και έτσι την αποκαθιστούν), δημιουργείται μια«ισορροπία». Τώρα η προηγουμένως υποδεέστερη δύναμη αποκτά το πάνω χέρι - καιέτσι διαπράττει η ίδια την αδικία. Η αρχή που καθορίζει την ισορροπία είναι οχρόνος· καθορίζει τη διάρκεια της «πληρωμής»: η αδικία, που πληρώνεται με τοίδιο μέτρο, γίνεται δικαιοσύνη. Ο νόμος του Αναξίμανδρου προφανώς προέρχεταιαπό τις κυκλικές περιόδους της φύσης. Η μέρα και η νύχτα, ή οι εποχές, γιαπαράδειγμα, είναι τα διαμορφωτικά μοντέλα αυτής της ισορροπίας στην «αναγκαία»ακολουθία: «γίνονται» και «παρέρχονται». Η «αναγκαιότητα» στην οποία υπόκειταιτο γίγνεσθαι/η γένεση και η φθορά, αυτή η διαδικασία συνεχούς αλλαγής,αποκαλύπτεται ως έννομη τάξη. Με τη βοήθεια ενός νομικού, και επομένως τελικάπολιτικού, μοντέλου, ο Αναξίμανδρος εξηγεί τον κόσμο.

    Τι σημαίνει αυτό το πολιτικό μοντέλο; Όλες οι κοσμικές διεργασίεςμπορούν να εντοπιστούν σε μια τάξη ισορροπίας. Αυτή η ισορροπία είναι σταθερή,αλλά σε καμιά περίπτωση στατική. Οι δυνάμεις βρίσκονται σε μια μόνιμη σύγκρουση.Η κυριαρχία μετατοπίζεται τακτικά από τη μια δύναμη στην άλλη. Αυτή η συμμετρίατάξης, η οποία σχηματίζεται γύρω από ένα κέντρο που καμιά από αυτές τιςδυνάμεις δεν μπορεί να κατέχει, δημιουργεί, συνοπτικά, «δικαιοσύνη καιισορροπία» μεταξύ ίσων (και στην πραγματικότητα εξίσου ισχυρών) μερών. Οεγγυητής και το κέντρο αυτής της τάξης είναι το «άπειρον». Η πραγματική(«ισότητα») και η νομική («ισονομία»), που αυτό επιβάλλει σε όλες τις δυνάμεις,καθιερώνουν —πέρα από κάθε ποικιλομορφία— την ενότητα και τη νομιμότητα τουκόσμου.

    Σε αντίθεση με την τάξη του μύθου,  που στο τέλος της κοσμογονίας εγκαθίδρυσε τη «Βασιλεία»,η τάξη του Αναξίμανδρου δεν είναι πλέον ιεραρχική. Είναι το αποτέλεσμα αυτήςτης ισορροπίας μεταξύ ίσων δυνάμεων. Κανένα μέρος δεν είναι προνομιούχο έναντιτων άλλων — όπως στην πόλι, η κυριαρχία του δικαίου και η «ισονομία» που προκύπτειδιαδέχεται τη «βασιλεία». Η πολιτική εμπειρία της πόλεως παρέχει στον Αναξίμανδροτο μοντέλο για την ανάλυση του κόσμου. Αυτή η σκέψη συνεχίζει να επηρεάζει τηνκοσμολογία του. Η Γη οφείλει τη σταθερότητά της όχι πλέον σε ένα συγκεκριμένο«στήριγμα» όπως με τον Θαλή ή τον Αναξιμένη, αλλά αποκλειστικά στην κεντρικήτης θέση στο κέντρο του κόσμου. Εξίσου μακριά από όλα τα σημεία των γύρωομόκεντρων ουράνιων κύκλων, βρίσκεται σε κατάσταση σταθερής ισορροπίας. Κανέναφυσικό μοντέλο, αλλά μια αφηρημένη μαθηματική κατασκευή υποστηρίζει πλέον τηΓη. Αυτό ταιριάζει επίσης με την περιγραφή εκείνου του πρώτου χάρτη της Γης,που αποδίδεται στον Αναξίμανδρο (και βελτιώθηκε από τον Εκαταίο), ο οποίοςδιατάσσει την επιφάνεια της Γης σύμφωνα με συμμετρία: η στρογγυλή χερσαία μάζαπου περικλείεται από νερό χωρίζεται σε δύο πανομοιότυπα μισά, την Ασία και τηνΕυρώπη.

                                                                         Ι.Κείμενο 

 «Ἀναξίμανδρος μὲν Πραξιάδου Μιλήσιος Θαλοῦ γενόμενος διάδοχος καὶ μαθητὴς ἀρχήν τε καὶ στοιχεῖον εἴρηκε τῶν ὄντων τὸ ἄπειρον, πρῶτος τοῦτο τοὔνομα κομίσας τῆς ἀρχῆς. Λέγει δ’ αὐτὴν μήτε ὕδωρ μήτε ἄλλο τι τῶν καλουμένων εἶναι στοιχείων, ἀλλ' ἑτέραν τινὰ φύσιν ἄπειρον, ἐξ ἧς ἅπαντας γίνεσθαι τοὺς οὐρανοὺς καὶ τοὺς ἐν αὐτοῖς κόσμους• ἐξ ὧν δὲ ἡ γένεσίς ἐστι τοῖς οὖσι, καὶ τὴν φθορὰν εἰς ταῦτα γίνεσθαι κατὰ τὸ χρεών• διδόναι γὰρ αὐτὰ δίκην καὶ τίσιν ἀλλήλοις τῆς ἀδικίας κατὰ τὴν τοῦ χρόνου τάξιν ... Δῆλον δὲ ὅτι τὴν εἰς ἄλληλα μεταβολὴν τῶν τεττάρων στοιχείων οὗτος θεασάμενος οὐκ ἠξίωσεν ἕν τι τούτων ὑποκείμενον ποιῆσαι, ἀλλά τι ἄλλο παρὰ ταῦτα• οὗτος δὲ οὐκ ἀλλοιουμένου τοῦ στοιχείου τὴν γένεσιν ποιεῖ, ἀλλ’ ἀποκρινομένων τῶν ἐναντίων διὰ τῆς αἰδίου κινήσεως». 

ΙΙ.Μετάφραση 

«Ο Αναξίμανδρος, γιος του Πραξιάδη, από τηΜίλητο, που υπήρξε μαθητής και διάδοχος του Θαλή, είπε ότι αρχή και στοιχείοτων όντων είναι το άπειρο, πρώτος εισάγοντας [στη φιλοσοφία] τον όρο αυτό: αρχή. Λέει λοιπόν ότι τούτη δεν είναι ούτετο νερό ούτε κανένα άλλο από τα λεγόμενα «στοιχεία», αλλά κάποια άλλη άπειρηφύση [ή ουσία], από την οποία γεννιούνται όλοι οι ουρανοί και όλοι οι κόσμοιπου βρίσκονται μέσα τους· ότι από εκείνα [τα στοιχεία] που γεννήθηκαν τα όντα,σ’ αυτά τα ίδια επιστρέφουν φθειρόμενα κατά φυσική αναγκαιότητα· γιατί αυτάτιμωρούνται και πληρώνουν κατ’ αμοιβαιότητα για την αδικία, σύμφωνα με την τάξητου χρόνου. Είναι λοιπόν φανερό ότι ο Αναξίμανδρος, παρατηρώντας τη μετατροπήτων τεσσάρων στοιχείων από το ένα στο άλλο, κανένα απ’ αυτά δεν θεώρησε«υποκείμενο» των άλλων, αλλά κάποιο άλλο κοντά σ’ αυτά· έτσι θεωρεί πως ηγένεση των όντων δεν προκύπτει από την αλλοίωση του πρωταρχικού στοιχείου, αλλάαπό τον αποχωρισμό [ή διαχωρισμό] των αντιθέτων, δυνάμει της αέναης κίνησήςτους». 

ΙΙΙ.Ερμηνεία-κατανόηση 

1. Όλα τα πράγματα ανάγουν την αρχή τηςύπαρξής τους στο άπειρο. Πώς νοείται η έννοια τούτη; Θεμελιωδώς συλλαμβάνεταιως μια απροσδιόριστη αρχή, την οποία ο φιλόσοφος περιγράφει, χωρίς να της δίνεικάποιο ορισμό, στο πλαίσιο της λειτουργικής της παρ-ουσίας και του αντίστοιχουρόλου της μέσα στον υλικό κόσμο. Πέραν κάθε ταύτισής της με το μαθηματικόάπειρο τείνει να εκφράζει το απέραντο μέσα στο χώρο και του χώρου. Είναι δηλαδήεκείνη η υπόρρητη, εν πολλοίς, αρχή, η οποία μέσα στο αχανές του χώρουπροορίζεται να διατηρεί την ισορροπία του. Υπόρρητη, όχι με κάποιο μετα-φυσικόνόημα, αλλά ως απέραντη μάζα, που δεν εμφανίζει κάποια εξωτερικά καιοφθαλμοφανή όρια. Μόνο ένα τέτοιας σύλληψης άπειρο μας παρέχει τη δυνατότητα ναπαρακολουθούμε και να κατανοούμε την αέναη κίνηση των πραγμάτων, γενικώς τηνπορεία του γίγνεσθαι. 

2. Η ως άνω απέραντη μάζα ή κάτι όμοιό τηςδεν είναι στατική/ό ούτε απλώς ένα μίγμα ή μια συσσώρευση στοιχείων παρά μια ενέργειαπου εκτυλίσσεται μέσα στο χρόνο. Συνεπώς το άπειρο παραπέμπει σε μια άνευ ορίωνενεργοποίηση, κίνηση, γίγνεσθαι εντός του χρόνου. Ακριβώς επειδή το άπειρο έχειθέση, υπό την έννοια αυτή, μέσα στο χρόνο και δεν είναι άχρονο, καθίστανταιδυνατές οι κοσμογονικές μεταβολές και αλλαγές. Σε κάθε περίπτωση ωστόσο, ετούτηη έννοια του απείρου δεν έχει μια ορισμένη ποιότητα μέσα στο χώρο και τονχρόνο, γιατί, αν είχε, δεν θα ήταν άπειρο, αλλά κάτι το περατό. Απ’ αυτή τηνάποψη παραμένει απροσδιόριστο κατά την ποιότητά του, άρα κάτι το ενιαίο, πουυπό-κειται σε κάθε κίνηση, ενέργεια, αντίθεση και συνέχει τις αντίρροπεςδυνάμεις, στοιχεία κ.λπ. μέσα στο χώρο και τον χρόνο. 

3. Ο Αναξίμανδρος υποστηρίζει πως ανάμεσαστα συστατικά στοιχεία του κόσμου ή γενικότερα του σύμπαντος υπάρχει μιααντιθετική σχέση, μια αμοιβαία αντί-δραση. Αυτή-εδώ έχει τον χαρακτήρα ενόςκοσμικού παίγνιου ανάμεσα στην αδικία και την αντίστοιχη αποζημίωση, ανταπόδοσηαυτών των στοιχείων, του ενός προς το άλλο, για τη διαπραττόμενη αδικία, γιακάποια αδικοπραξία τους. Με τούτοεννοεί, κατά πάσα πιθανότητα, πως εκείνο πουγεννιέται αφαιρεί από αυτό, από το οποίο γεννιέται, π.χ. από το άπειρο, κάτι,το οποίο γυρίζει ξανά και πάλι σε αυτό μέσα από τη φθορά του, με το ναφθείρεται. Αυτό που γεννιέται και εκείνο, από το οποίο γεννιέται αυτό, είναιοντότητες: πρόκειται για τα όντα, που γεννιούνται από τα στοιχεία καιδιαλύονται μέσα σε τούτα. Ετούτη η διάλυση συνιστά την ως άνω αποζημίωση, τηνεπανόρθωση που αποδίδουν τα εν λόγω στοιχεία μεταξύ τους για κάποια αδικία πουδιέπραξαν. 

4. Η ιδέα ή η θεωρία της αδικίας εκφράζειτην αντιθετικότητα, την ανταγωνιστικότητα, ως σύμφυτο στοιχείο μιας οργανικήςολότητας. Στο πλαίσιο μιας τέτοιας ολότητας, η αδικία είναι παρ-ούσα ως εκείνηη δύναμη που υπαγορεύει τους όρους ή τις συνθήκες, δυνάμει των οποίων λαμβάνουνχώρα οι ποσοτικές αλλαγές και οι μετατοπίσεις των αντίθετων στοιχείων μέσα στοχώρο και στην καθορισμένη διάσταση του χρόνου. Ετούτα τα στοιχεία βρίσκονταικυριολεκτικά σε μια άπαυτη και αναπόφευκτη κατάσταση πολέμου, όπου κατά τηντάξη του χρόνου, με βάση δηλαδή τη διαταγή του, το ένα υπερισχύει του άλλου.Κατά την εξελισσόμενη όμως διαμάχη του κοσμικού σύμπαντος συμβαίνει, αυτό τοστοιχείο που έχει νικηθεί και υποστεί την αδικία, να θριαμβεύει, κατά την τάξηπάντοτε του χρόνου και σε μια συγκεκριμένη βαθμίδα του τελευταίου, ναανταποδίδει έτσι την αδικία που υπέστη, να παίρνει εκδίκηση και ως εκ τούτου ναεπανορθώνει. Ανάμεσα στα διάφορα αντιθετικά στοιχεία, κάθε απόπειρα γιαυπέρμετρη επικράτηση του ενός πάνω στο άλλο τιμωρείται. Εν τέλει, η ισορροπίαόλων εξασφαλίζεται μέσα από την αέναη κίνησή τους.  

5. Ο Χάιντεγκερ ερμηνεύει το ως άνω κείμενο του Αναξίμανδρου ως την μεγάληαπαρχή της δυτικής σκέψης, προτού ακόμα η τελευταία τούτη παγιδευτεί εντός τωνορίων της δυναμικής ανάπτυξης της πλατωνικής και αριστοτελικής μεταφυσικής. Υπ’αυτή την έννοια, κατά έναν εσχατολογικό τρόπο, η σκέψη του Αναξίμανδρουεκτοπίζει όλες τις μεταγενέστερες μεταφυσικές δεσμεύσεις σχετικά με την αρχήκαι το τέλος του πεπρωμένου-προορισμού της ιστορικότητας του Είναι. Τούτοσημαίνει πως απελευθερώνει δυνατότητες για μια άλλη πορεία αυτού του πεπρωμένουή για ένα άλλο πεπρωμένο-προορισμό (Geschick) του Είναι (GA5, σ. 335). Τογίγνεσθαι, συνεχίζει ο Γερμανός φιλόσοφος, συνυφαίνεται με το Είναι υπό τηνεξής έννοια: το πρώτο δεν είναι ένα Μηδέν, αλλά μέρος του Είναι, ανήκει στοΕίναι: για να είναι κάτι, πρέπει να είναι σε κίνηση· τουτέστιν, γεννιέται καιφθείρεται. Το Είναι, υπ’ αυτό το νόημα, φέρει και αποδίδει, εντυπώνει τογίγνεσθαι, κατά οντολογική-αντιστοιχία, μέσα στην ουσία (ό.π., σ. 343).

6. Σύμφωνα με τον Νίτσε, το γίγνεσθαισυνιστά μια χειραφέτηση από το αέναο Είναι, αλλά αξιόποινη: μια αδικία, πουμπορεί να την ξεπληρώσει μόνο η φθορά. Τούτο με τη σειρά του σημαίνει πως τοΕίναι/ον δεν καταστρέφεται και έτσι, ως αληθές, δεν έχει συγκεκριμένεςιδιότητες, που θα το καθιστούσαν φθαρτό, αλλά παραμένει απροσδιόριστο και μετούτη την έννοια  αέναο, αιώνιο. Τογεγονός ακριβώς ότι το Είναι/ον, κατ’ αυτό τον τρόπο, τίθεται πάνω από τογίγνεσθαι των ρευστών ιδιοτήτων διασφαλίζει τόσο την αιωνιότητα του ίδιου όσοκαι την ύπαρξη του γίγνεσθαι. Υπ’ αυτή την οπτική, αποφαίνεται ο Νίτσε, πως οΑναξίμανδρος εξετάζει την προέλευση του κόσμου από τη σκοπιά περισσότερο του αρχέγονουήθους, της ηθικής τάξης του κόσμου, όπως την υπαγορεύει η φύση ως Είναι, παράαπό φυσιολογική σκοπιά (ό.π.).

Ο Αριστοτέλης τους αποκαλεί«φυσιολόγους».

KSA I, σ. 817.

Ό.π., σ. 818

Nietzsche, ό.π.