Status Updates From دیوان رودکی سمرقندی

75
صد نیک به یک بد نتوان کرد فراموش
گر خار براندیشی خرما نتوان خورد

81
چون تو طمع از جهان بریدی
دانی که همه جهان کریمند

124
گر بر سر نفس خود امیری مردی
بر کور و کر ار نکته نگیری مردی

154
هر که نامخت از گذشت روزگار
نیز ناموزد ز هیچ آموزگار

156
هیچ شادی نیست اندر این جهان
برتر از دیدار روی دوستان
هیچ تلخی نیست بر دل تلختر
از فراق دوستان پرهنر

189
با صدهزار مردم تنهایی
بی صدهزار مردم تنهایی

65
گر من این دوستی تو ببرم تا لب گور
بزنم نعره ولیکن ز تو بینم هنرا

71
زمانه پندی آزادوار داد مرا
زمانه چون نگری سر به سر همه پندست
به روز نیک کسان گفت تا تو غم نخوری
بسا کسا که به روز تو آرزومندست
زمانه گفت مرا خشم خویش دار نگاه
کرا زبان نه به بندست پای دربندست

73
گفتا که کرا کشتی تا کشته شدی زار
تا باز که او را بکشد آن که ترا کشت
انگشت مکن رنجه به در کوفتن کس
تا کس نکند رنجه به در کوفتنت مشت

نظر چگونه بدوزم که بهر دیدن دوست
ز خاک من همه نرگس دمد به جای گیاه

«وگر پهلوانی ندانی زبان
وَرَز رود را ماورالنهر دان»

اگه زبان پهلوی نمیدونی، به ورز رود بگو ماوراءالنهر.

فردوسی هم وقتی تعریف میکنه فریدون از اروند رد میشه که به جنگ ضحاک بره میگه
«اگر پهلوانی ندانی زبان
به تازی تو اروند را دجله خوان»

«چه خوش گفت مزدور با آن خدیش:
مکن بد به کس، گر نخواهی به خویش»

مزدور به معنای مزدوَر، کسی که در ازای کار پول میگیره. در مقابل ارباب، بازرگان یا صنعتگر. معادل اجیر یا کسی که کار میکنه و اجرت می‌گیره. مزدور ازنظر اجتماعی در جایگاه پایینی بود، اما هیچ وقت بار معنایی ناپسندی نداشت تا این اواخر که تبدیل شد به خودفروخته و عامل جیره‌خوار (خدیش هم یعنی کدبانو.)

«ابله و فرزانه را فرجام خاک
جایگاه هر دو اندر یک مغاک»

یا

«پس‌ در دل‌ خود تفكر كردم‌ كه‌ چون‌ آنچه‌ به‌ احمق‌ واقع‌ می‌شود، به‌ من‌ نیز واقع‌ خواهد گردید، پس‌ من‌ چرا حكیم‌ بشوم‌؟ و در دل‌ خود گفتم‌: این‌ نیز بطالت‌ است. زیرا كه‌ هیچ‌ ذكری‌ از مرد حكیم‌ و مرد احمق‌ تا به‌ ابد نخواهد بود. چونكه‌ در ایام‌ آینده‌ همه‌ چیز بالتّمام‌ فراموش‌ خواهد شد. و مرد حكیم‌ چگونه‌ می‌میرد آیا نه‌ مثل‌ احمق‌؟»
کتاب جامعه ۲: ۱۵-۱۶

رودکی اولین کسی بود که کلیله و دمنه رو به فارسی دری منظوم درآورد که متاسفانه کمتر از صد بیت پراکنده از اون به ما رسیده، از جمله این تک‌بیت از داستان معروف و غم‌انگیز لاک‌پشت و مرغابی‌ها:

«چون کَشَف انبوه غوغایی بدید
بانگ و ژَخِّ مردمان، خشم آورید»

(کشف همون لاک‌پشته که غوغای مردم عصبانیش می‌کنه. پس دهان باز می‌کنه که جواب بده و میشه اونچه که باید بشه.)

«مِهر دیدم بامدادان چون بتافت
از خراسان سوی خاور می‌شتافت

نیم روزان بر سر ما برگذشت
چون به خاور شد ز ما نادید گشت»

آیا در زمان رودکی خورشید از شرق طلوع میکرده و در شرق غروب میکرده؟! گویا خاور در اون زمان هم معنی شرق میتونسته بده هم غرب، باختر هم هر دو معنی رو داشته، با این که در پارسی باستان به معنی شمال هم به کار رفته! خلاصه که تشریح دقیق جهت‌یابی عصر سامانی-غزنوی خودش موضوع یه مقاله‌ست.

«هر که نامُخت از گذشت روزگار
نیز ناموزد ز هیچ آموزگار»

در همین راستا عنصرالمعالی هم در قابوسنامه گفته:
«آخر گفت: هر که روزگار او را دانا نکند در آموزش او هیچ‌کس را رنج نباید برد که رنج او ضایع باشد.»

«چه نیکو سخن گفت یاری به یاری
که تا کی کشم از خُسُر ذِل و خواری»

خُسُر: پدر زن/پدر شوهر
(خُش: مادر زن/ مادر شوهر)

هنوز هم در نواحی شرقی ایران استفاده میشه و یکی از معدود کلمات فارسی برای اشاره به اعضای فامیله که جنسیت نداره.

«مِهر جویی ز من و بی‌مهری
هُدِه خواهی ز من و بیهده‌ای»

هده: راست و درست —— بیهده/بیهوده: باطل و هرزه

اینطور شده که بیهوده تو زبان مونده و هده کم‌کم به تاریخ پیوسته.

«یکی آلوده‌ای باشد، که شهری را بیالاید
چو از گاوان یکی باشد، که گاوان را کند ریخن»

این یکی خیلی جالب نیست اما معنی بیت میشه «یه سیب خراب بقیه رو هم خراب میکنه.» ریخ یعنی گلاب‌به‌روتون اسهال و هنوز تو گویش‌های خراسانی به شکل «به ریخ افتادن» پرکاربرده. اما عبارت ریقو هم از همین جا میاد: کسی که به علت ناراحتی گوارشی ضعیف و لاغر شده.

«بت‌پرستی گرفته‌ایم همه
این جهان چون بت است و ما شَمَنیم»

شمن رو اولین بار تو انگلیسی دیده بودم. معنای امروزیش میشه کسی که برای پیشگویی یا شفا یا چیزهای مشابه با عالم ارواح و غیب ارتباط می‌گیره. تا این که دیدم تو شعر فارسی هم بسیار پرکاربرد بوده، اما با معنایی کمابیش متفاوت: بت‌پرست.

در پایان هزاره‌ی اول میلادی و در آسیای میانه، مهم‌ترین گروهی که به چشم مسلمون‌ها بت‌پرست می‌اومدن بودایی‌ها بودن.

«یار بادت توفیق، روزبهی با تو رفیق
دولتت بادا حریف، دشمنت غیشه و نال»

چرا رودکی آرزو می‌کنه که دولت/ثروت حریفت باشه؟ حریف در اصل به معنی دوست و هم‌نشین بوده (کسی که باهاش حرف میزنی؟) همون‌طور که مولوی میگه «نی حریف هر که از یاری برید.» پس حریف به معنای رقیب از کجا میاد؟ کسی که با شما سر میز قمار هم‌بازی می‌شده و طبیعتن با هم حرف می‌زدین و شاید بیرون از اونجا هم دوست شما بوده می‌شده حریف.

«چون جامه‌ی اَشَن به تن اندر کند کسی
خواهد ز کردگار به حاجت مراد خویش»

در ایران باستان رسم بوده که موقع دعا لباس رو برعکس یا اَشَن می‌پوشیدن. (نشانه‌ای از یک‌رنگی و یکی بودن درون و بیرون جلوی خدا؟)

عطار در تذکره الاولیا میگه:

نقل است که روزی جامه باژگونه پوشیده بود. با او گفتند: خواست که راست کند، نکرد و گفت: این« پیراهن از بهر خدای پوشیده بودم. نخواهم که از برای خلق بگردانم.»

«حسودانْت را داده بهرام نحس
ترا بهره کرده سعادت زَواش»

خورشید و ماه و تیر و ناهید و بهرام و هرمز/زواش و کیوان یا کواکب هفت‌گانه، که هر کدوم تو یکی از روزهای هفته بر زمین حاکم بودن. بعضی سعد، بعضی نحس و بعضی بینابین. معیار تشخیص سعادت و نحوست هم چیزی نبوده جز عناصر چهارگانه یا آخشیجان. کیوان سرد و خشک (نحس اکبر)، بهرام گرم و خشک (نحس اصغر)، زواش گرم و مرطوب (سعد اکبر) و ناهید سرد و مرطوب (سعد اصغر).

«تا زنده‌ام مرا نیست جز مدح تو دگر کار
کِشت و دُرودم اینست، خرمن همین و شُدکار»

مراعات نظیر مصرع دوم. دُرود همون دِرو کردنه، قبل از اینکه حرف آخرش بیفته. (هنوز هم به نجاری درودگری میگن، یعنی بریدن چوب، مثل بریدن محصول.) شُدکار هم به مرور زمان شده شدیار و شیار، یا همون شخم زدن.

«به تو بازگردد غم عاشقی
نگارا مکن این همه زشتیاد»

زشتیاد یعنی یاد کردن به زشتی از کسی یا همون چیزی که در عربی میشه غیبت.

«افغان خروس صبح گاه از غم تو
آه از غم تو! هزار آه از غم تو!»

یکی از اولین نمونه‌های تبدیل «فغان» به «افغان» که بسیار هم رایج بوده. این سوال رو به وجود میاره که آیا این ارتباط با قوم افغان هم وجود داره؟ به احتمال زیاد نه. فغان (ناله) احتمالن ریشه‌ی فارسی داره (زبان ایرانی غربی) و افغان احتمالن از زبان باختری (یکی از زبان‌های ایرانی شرقی) و یعنی «مردمی از سرزمین دور». (ریشه‌ی سانسکریت هم ممکنه.)

«رویت دریای حسن و لعلت مرجان
زلفت عنبر، صدف دهن، در دندان

ابرو کشتی و چین پیشانی موج
گرداب بلا غبغب و چشمت توفان»

قرن‌ها غبغب یکی از معیارهای زیبایی بوده (در کنار زنخ یا چانه) و فراوان تو شعرهای دیگه به «سیم غبغب» و «یاسمین غبغب» برمی‌خوریم. ریشه؟ از عبارت مشابه عربی، که اونم احتمالن از زبان‌های قدیمی‌تر سامی گرفته شده و در اونجا یکی از معانی غبغب احتمالن چیزی مثل محفظه/دهلیز/گودی بوده.

«بوی جگر سوخته عالم بگرفت
گر نشنیدی، زهی دماغی که تو راست!»
در انتساب این سروده به رودکی شک هست، چون باور قوی اینه که تا قرن‌ها دماغ فقط «مغز و مرکز خیال و احساسات» بوده و نه اندام حس بویایی. و با اینکه سروده‌های اغلب شاعران دیگه این نظر رو تایید می‌کنن، اما بنظر میاد مرز بین این دو معنی از همون ابتدا خیلی پررنگ نبوده. مثل این بیت از ناصرخسرو:
«خار و سنگ درهٔ یمگان با طاعت تو
در دماغ و دهن بنده‌ت عود و شکر است»

«گل بهاری، بت تتاری
نبیذ داری، چرا نیاری؟

نبیذ روشن، چو ابر بهمن
به نزد گلشن چرا نباری؟»

شروع و وزنش طوریه که همون اول یاد ترجیع بند «حریق سبز» ابی (سروده‌ی رویا زاکاریان) افتادم: گل بهارم در انتظارم//حریق سبزی بیا کنارم

اما خیلی بی‌دلیل هم نیست. این وزن یکی از کم‌طرفدارترین اوزان عروضیه و آهنگ منطقع و کوتاهی مصرع‌ها به اشعار جدیدتر میخوره. معروف‌ترینش: «ز من نگارم» سروده‌ی بهار که شجریان (و مرضیه) خوندنش.

«هموار کرد خواهی گیتی را؟
گیتی‌ست، کی پذیرد همواری

مستی مکن، که ننگرد او مستی
زاری مکن، که نشنود او زاری

شو، تا قیامت آید، زاری کن
کی رفته را به زاری باز آری؟»

رودکی و رواقی‌گری خاص خودش. تو خوانش اولِ مصرع سوم، منِ کم‌تجربه اینطور میخونم که «مَستی» و ذهنم میره سمت بدمستی کردن. (سروصدای بیخود نکن که کسی نمیشنوه.) اما در حقیقت «مُستی»ـه که میشه گله/اندوه، و همون ریشه‌ای که مُستمند رو میکنه گله‌مند و اندوه‌مند.

«کافور همچو گل چکد از دوش شاخسار
زیبق چو آب بر جهد از ناف آبدان»

ژیوَگ (فارسی میانه) ← زیبق (عربی) ← زیبق (فارسی) ← زیوه/ژیوه/جیوه
(ریشه‌ی اصلی کلمه از فعل زیویدن یا زیستن میاد.)

به گواه گنجور، زیبق نود بار تو اشعار فارسی اومده و سیماب بیشتر از هشتصد بار. هر دو کلمه فارسی هستن اما سیماب شاید به خاطر آهنگین‌تر بودن و شاید دیداری‌تر بودن طرفداران بیشتری داشته.

«خلق ز آب و ز خاک و آتش و بادند
وین ملک از آفتاب گوهر ساسان»

افتخار سامانیان و صفاریان این بود که خودشون رو از نسل پادشاهان ساسانی می‌دونستن. نوعی ملی‌گرایی تلطیف‌شده که با اومدن سلجوقیان بسیار کمرنگ می‌شد تا نُه قرن بعد تو حکومت پهلوی از نو زاده بشه.

«مادر می را بکرد باید قربان
بچهٔ او را گرفت و کرد به زندان
بچهٔ او را ازو گرفت ندانی
تاش نکوبی نخست و زو نکشی جان»

درخت انگور میشه «مادر» و خوشه‌ها «بچه» و این استعاره بیست بیت ادامه پیدا میکنه تا میشه اولین خّمریه‌ی فارسی.

جالب‌ترش اینه که ممدوحان این قصیده نصر سامانی و احمد صفاری‌ان که کنار هم شراب میخورن، در حالی که پدربزرگ‌هاشون به خون هم تشنه بودن و اسماعیل سامانی، عمرو لیث صفاری رو کشته بوده. از عجایب روزگار.

«ز آن می که گر سرشکی زآن برچکد به نیل
صد سال مست باشد از بوی آن نهنگ»

طبیعتن رودکی نهنگ ندیده بوده. دهخدا هم به همین اشاره میکنه و میگه نهنگ در ادبیات فارسی اون زمان به تمساح (و شاید اسب آبی؟) اشاره داشته و توی آثار فردوسی و ناصرخسرو هم اسمش زیاد میاد. حالا اینکه کِی معنیش با وال منطبق میشه رو نمیدونم.

«زندگانی چه کوته و چه دراز
نه به آخر بمرد باید باز؟»

«کسی را که باشد به دل مهر حیدر
شود سرخ رو در دو گیتی به آور»

به خاطر این بیته که میگن رودکی، تو دربار سنی‌ مذهب و عمدتن حنفی سامانیان، شیعه شده بوده (از نوع اسماعیلی) و شاید همین یکی از دلایل افتادنش از چشم امیر سامانی بوده. (در کنار از دست دادن حامی بزرگش «ابوالفضل بلعمی»)

رودکی:
«زلف تو را جیم که کرد آن که کرد
خال تو را نقطه‌ی آن جیم کرد»

حافظ:
«در خَمِ زلف تو آن خالِ سیه دانی چیست؟
نقطهٔ دوده که در حلقه جیم افتادست»