Michał Rauszer

“W Galicji w wielu miejscach chłopi sami stawiali pamiątkowe krzyże. Wyrażali na nich wdzięczność cesarzowi za uwolnienie. Krzyże te pochodziły z ośrodka rzeźbiarskiego w Bruśniku Starym i miały charakterystyczny kształt krzyża maltańskiego. Zwykle były to proste krzyże stawiane na obrzeżach wsi, finansowane ze środków zebranych pośród chłopów. W rejonie Królestwa Polskiego takie pamiątkowe krzyże i kapliczki stawiano z poparciem lokalnych władz. Błędem byłoby jednak mniemanie, że chłopi robili to przymusowo. Takie kapliczki po odzyskaniu niepodległości dekretem kongresu ludowego w Radomiu 30 września 1917 roku zmieniano na upamiętniające Tadeusza Kościuszkę lub ważne narodowe wydarzenia, bądź rozbierano. Jedna z najokazalszych kapliczek znajdowała się na rynku w Sandomierzu. Lokalni działacze chcieli ją rozebrać od razu po odzyskaniu niepodległości, jednak władze miejskie zalecały ostrożność, wskazując, że została ona zbudowana ze składek chłopskich i okoliczni chłopi mogliby być oburzeni. Ostatecznie pomnik rozebrano w 1928 roku. Zdjęte z niego religijne symbole znajdują się do dzisiaj przy murze Muzeum Diecezjalnego w tzw. Domu Długosza w Sandomierzu. W Królestwie Polskim na takich pomnikach rzeźbiono postać chłopa klęczącego przed Matką Boską. Miało to być podziękowanie za uwolnienie od pańszczyzny. Z boku znajdował się napis, najczęściej w języku rosyjskim, z podziękowaniem dla cara. W miejscowości Staszów na kapliczce do dzisiaj pozostał wizerunek klęczącego chłopa, napis w języku rosyjskim z podziękowaniem dla cara został jednak skuty.”
― Michał Rauszer, Bękarty pańszczyzny. Historia buntów chłopskich

“O tym, że przysięgi składane nad grobem pańszczyzny nie były tylko pustosłowiem, świadczą wydarzenia z powiatu leskiego z 1932 roku. W powiecie tym Emil Wehrstein, starosta leski, zaproponował wprowadzenie „świąt pracy”, a więc dni, kiedy lokalna społeczność robiłaby coś za darmo dla okolicy. Wśród chłopów zawrzało, gruchnęła wieść, że panowie i władza chcą przywrócić pańszczyznę. Głośno zrobiło się też w miejscowości Bóbrka, gdzie przy okazji remontu drogi chciano przesunąć krzyż wystawiony na pamiątkę zniesienia pańszczyzny. Chłopi myśleli, że to sprytny wybieg, dzięki któremu panowie będą mogli odkopać księgę z powinnościami, by ustalić je na nowo. Uzbrojeni w co popadło zebrali się tłumnie przy krzyżu, rozbroili i rozpędzili policję oraz rozbili administrację państwową w okolicy. W trakcie buntu w miejscowości Tyśmieniec Stary pod krzyżem upamiętniającym zniesienie pańszczyzny zebrało się ponad trzy tysiące chłopów, by jak twierdzili, bronić go przed panami. Sądzili, że panowie będą chcieli odkopać księgi z powinnościami pańszczyźnianymi. Bunt musiało tłumić około pięciuset policjantów i trzystu żołnierzy, aresztowano ponad osiemset osób, z czego trzech przywódców chłopskich zostało skazanych na karę śmierci (zostali później objęci amnestią).”
― Michał Rauszer, Bękarty pańszczyzny. Historia buntów chłopskich