Mansoor’s Reviews > تاریخ ادبیات فارسی: ادبیات ایران پیش از اسلام، جلد هفدهم، پیوست 1 > Status Update

اگرچه زبان فارسی باستان به یقین زبان مادری شاهان هخامنشی بوده و در اصل به گویش ایرانی جنوب غربی ناحیۀ فارس آن زمان برمی‌گردد، اما زبانی که در کتیبه‌های شاهی هست و پر است از لغات دخیل از گویشهای دیگر مثل مادی و کهنه‌گرایی در آن فراوان است، بدون شک زبانی است تصنعی، هرچند که از وجاهت خالی نیست

دلایل موجهی وجود دارد که هر سه کتیبۀ سه‌زبانۀ منسوب به کورش را در دشت مرغاب پاسارگاد داریوش نوشته است

کتیبه‌های متاخر هخامنشی اغلب نکتۀ بدیعی در بر ندارند و تقریبا همه یک‌زبانه‌اند-به زبان فارسی باستان. اغلاط دستوری پیوسته افزایش می‌یابند و به ویژه در زمان اردشیر سوم به کرات در کتیبه‌ها رخ می‌دهند

اهمیت تاریخی کتیبۀ بیستون معلوم است، اما نباید فراموش کرد که داریوش به جهت مشروعیت‌بخشی به اعمالش و به ویژه تصرف مقام سلطنت هخامنشی زیر فشار بسیاری قرار داشت. از این رو نمی‌توان سخنان او را آنچنان که گفته شده پذیرفت

شباهت‌های درخوری را میان کتیبه‌های نقش رستم داریوش و روایت کسنفون در تربیت کورش یافته‌اند

چند کتیبۀ خشیارشا با کتیبه‌های داریوش شبیه و همسانند. در کتیبه‌های دیگر هم خشیارشا در واژگان و عبارت‌پردازی به شدت متاثر از کتیبه‌های پدرش است. به همین دلیل اغلب خشیارشا را به عنوان یک شاه ضعیف، حرمسرایی و فاقد طبعی خلاق مورد سرزنش قرار می‌دهند. اما این تصویر منفی که در تواریخ مکرر آمده، عمدتا بر پایۀ منابع یونانی شکل گرفته است. این تصویر منفی اکنون نیاز به بازنگری دارد، زیرا خشیارشا با رونوشت واژه به واژۀ کتیبه‌های پدرش در واقع مشروعیت خود را به عنوان جانشین پدر بر تخت شاهی تایید می‌کند

کتیبۀ «دیوان» خشیارشا در تخت جمشید پیدا شده است. موضوع این کتیبه در خصوص سرکوبی شورش پرستندگان دیوان و رواج مجدد آیین مزداست. دیرزمانی اعتقاد بر این بود که خشیارشا تلویحا اشاره به ویرانی معابد آتن و بابل دارد، اما اکنون اعتقاد بر این است که بیان کتیبه بیانی کلی است و مقصود از آن اشاره به یک واقعۀ مشخص تاریخی نیست. مشابهت میان این کتیبه و عبارتهایی از اوستا و تشابهات آن با کتیبه‌های کردیر در دورۀ ساسانی را مدتهاست که محققان متذکر شده‌اند

اهمیت کتیبۀ اردشیر دوم در شوش به جهت ذکر نام دو ایزد مهر و اناهیتا در کنار نام اهوره‌مزداست که نخستین بار است که در کتیبه‌ها شاهد آن هستیم و احتمالا نشانۀ تغییر در تلقی دینی شاهان هخامنشی است

ممنون از توضیحاتتون🙏🏻

Mary_ebra wrote: "ممنون از توضیحاتتون🙏🏻"

متقابلا متشکرم

در یک دولت چندقومیتی مثل هخامنشیان، استفاده از کتابت و زبان آرامی شیوۀ ارتباطی مطلوب میان مردمانی بود که به زبانهای گوناگون سخن می‌گفتند. دبیران آرامی نامه‌ها را به یکی از زبانهای ایرانی تقریر می‌کردند و به آرامی تحریر. چون مخاطبْ نامه را دریافت می‌کرد، مجددا آن را به زبان بومی طرف مکاتبه قرائت می‌کردند. با فروپاشی شاهنشاهی هخامنشی و ایجاد دولتهای کوچک مستقل، دبیران محلی، که خود از متکلمان زبان آرامی نبودند، بر جای دبیران آرامی نشستند. این دبیران بر زبان آرامی تسلط کامل نداشتند و اگرچه استفاده از خط آرامی را ادامه دادند، به تدریج آغاز به وارد کردن واژگان ایرانی در این متون کردند تا سرانجام زبان کتابت کاملا ایرانی شد. با توجه به گسترش سریع زبان و خط آرامی، تعجب‌آور نیست که پارتیان، پارسیان، سغدیان و خوارزمیان در دورۀ پس از هخامنشی از گونه‌های محلی خط آرامی برای نوشتن زبانشان استفاده کرده باشند

در دورۀ اشکانی، همچون دورۀ سلوکی، کتیبه‌های مهم بیشتر به آرامی و یونانی نوشته شده‌اند، در ماد و ارمنستان و بین‌النهرین و خوزستان. زیرا شاهان اشکانی عادت داشتند حتی بر سکه‌های خود هم تا قرن اول ق‌م منحصرا از خط و زبان یونانی استفاده کنند

مشهورترین کتیبه از عصر اشکانیان کتیبۀ دوزبانۀ یونانی و پارتی است که بر روی رانهای یک مجسمۀ کوچک هرکول نوشته شده است. این کتیبه در سلوکیۀ دجله پیدا شد. اهمیت اصلی آن در این است که نام خدایان یونانی هرکول و آپولون به پارتی بهرام و تیر ترجمه شده است. شاهان نخستین ساسانی، از اردشیر اول تا نرسی، کتیبه‌هایشان را فقط به فارسی میانه نمی‌نگاشتند، بلکه تحریری پارتی و گاه یونانی هم بدان می‌افزودند

جملات قالبی سلام و درود آغازین نامه‌های پارتی بسیار یادآور ساختار مشابه در نامه‌های اداری هخامنشی است که خود دلیلی است بر محافظه‌کاری دبیران پارتی

خاندان ساسان اول بار در مقام حاکمان محلی استخر در نزدیکی تخت جمشید در برابر شاهکان جنوب غربی ایران قد برافراشتند

برخی از جملات قالبی کتیبۀ شاهپور در کعبۀ زردشت مثل «سرزمینهای پیرامونی [پیرامون آشور] همه را در آتش سوختیم و ویران و غارت کردیم.» حتی مشابه با ساختار کتیبه‌های سلطنتی آشوری است؛ نیز سنت ثبت وقایع سال نخست پادشاهی سنتی آشنا در منابع آشوری است. همچون منابع آشوری، رسم نبود که در کتیبه‌ها به شکست در جنگ اشاره کنند. در کتیبۀ شاهپور اول هم شکست او از رومیان در نزدیکی راس‌العین در 243 م انعکاسی نیافته است

از کردیر، این تندترین مخالف مانی، چهار کتیبه به فارسی میانه باقی مانده است. دو کتیبۀ سرمشهد و نقش رستم علاوه بر ذکر کارهای کردیر، روایت معراج او را نیز که ظاهرا در زمان شاهپور اول رخ داده بازگو می‌کنند

در میان کتیبه‌های سغدی، مشهورترین آنها شاید کتیبۀ سه‌زبانۀ ترکی اویغوری و چینی و سغدی متعلق به اوایل قرن نهم میلادی باشد که در مغولستان شمالی کشف شده است. در این کتیبه یک خاقان اویغور روایت می‌کند که او و اشراف وابسته‌اش، تحت تاثیر مبلغان سغدی، مانویت را کیش قوم خود ساخته‌اند

فیلیپ هویسه