Mansoor’s Reviews > تاریخ ادبیات فارسی: ادبیات ایران پیش از اسلام، جلد هفدهم، پیوست 1 > Status Update

آثار پهلوی به خط دشوار پهلوی نوشته شده‌اند. این خط به سبب شمار فراوانی از اشکال کهنه و هزوارش‌های سامی اغلب مبهم و پیچیده است، اما خط عربی که جایگزین این خط شد، نسبت به آن خواندنش آسان است
سرانجام در پایان قرن دهم میلادی، زردشتیان نیز به نوشتن به خط پهلوی پایان دادند و خط عربی را برگزیدند و آن را برای ثبت متونی که به زبان خود می‌نوشتند مناسب‌تر یافتند
اما مهم‌ترین سبب از میان رفتن اشعار شفاهی خنیاگران ظاهرا تغییر سلیقه‌ای است که تحت تاثیر عروض عربی حاصل شد. اساس وزن قدیم بر تکیه استوار بود، در حالی‌که شعر عربی بر پایۀ کمیت هجاها نهاده شده است. هنگامی که قالبهای شعری و قافیه‌پردازی عربی را برای زبان فارسی برگزیدند، به حفظ آن نوع شعر که دیگر رواج نداشت نیازی احساس نمی‌شد

هزوارش‌های سامی واژه‌هایی هستند که به آرامی نوشته می‌شدند اما به فارسی میانه تلفظ می‌شدند
مثلا واژه‌ای که به صورت
GBR (gabra)
نوشته شده است
mard
تلفظ می‌شود

اوستا در طی قرنها به صورت شفاهی منتقل می‌گردید. تقریبا هزار سال پس از تالیف جدیدترین متون اوستایی، اوستا به صورت مکتوب درآمد

بنابر منابع متاخر پهلوی، نسخه‌های مکتوب اوستا پیشتر در دوران هخامنشیان موجود بوده‌اند، ولی اسکندر به هنگام حمله به ایران آنها را سوزانده است. اما بیشتر محققان منکر وجود یک اوستای مضبوط در این دوره‌اند

تنها بخش کوچکی از اوستا، یعنی در حدود یک چهارم آن، باقی مانده است. اوستای اصلی تالیفی عظیم مشتمل بر بیست و یک نسک بوده است. نسکها به موضوعات دینی و حقوقی محدود نمی‌شدند، بلکه دربردارندۀ علوم و شاخه‌های مختلف دیگری هم بودند

در ضمن عبارات تفسیری اوستا، در زند پهلوی، استدلالات فقهی فقهای ساسانی و عموما دیدگاهی فقهی نسبت به موضوعات دینی مشهود است و قابل مقایسه است با فقه اسلامی در دوران آغازین آن
همچنین مکاتب گوناگونی همچون مکاتب ابرگ و میدوماه با عقاید متفاوت در حوزه‌های دینی و حقوقی وجود داشته‌اند که در تفاسیر اغلب در کنار یکدیگر از آنها نام برده می‌شود

متن دینکرد علاوه بر آن‌که متکلف، یکنواخت و خشک است، دارای جملات طولانی، نحو مبهم و نیز اصطلاحات فنی است که توضیحی دربارۀ آنها داده نشده. به سبب این دشواری‌ها و ابهاماتی که خط پهلوی بدان افزوده، تنها بخش کوچکی از این متن را آن‌گونه که باید ترجمه کرده‌اند، در حالی‌که بخش عمدۀ این متن هنوز ناخوانده باقی مانده است

فصلی از دینکرد در دفاع از ازدواج با محارم و خویشاوندان نزدیک است که در نزد زردشتیان مرسوم بوده است، معروف به خویدوده. عجیب این‌که این قطعه در متنی کیهان‌شناختی و معادی آمده است

عقایدی در کتاب دانیال و دیگر کتاب‌های یهودی را انعکاسی از عقاید زردشتی دانسته‌اند که لااقل بخشی از آنها پیش از دورۀ یونانی‌مآبی وارد دین یهود شده است. این عقاید عبارتند از پیشگویی زمان فرجامین، انتظار رستاخیز جسمانی که پس از آن داوری نیکان و بدان می‌آید، توسعۀ فرشته‌شناسی و نقش مشابه میکائیل با آن نقشی که سوشانس زردشتی دارد. با این‌همه، این موضوع بسیار بحث‌برانگیز است و فرضیۀ تاثیر عقاید ایرانی بر عقاید یهودی و مسیحی را مخصوصا دانشمندانی چون بیکرمن، دوشن گیمن و ژینیو زیر سوال برده‌اند. استدلالات اینان در دفاع از قدیم‌تر بودن سنت یهودی است

متن کوتاه دیگری که از دورۀ اسلامی است، نوشته‌ای است در بزرگداشت بهرام شاه کیانی. بهرام در پایان جهان مساجد عرب را نابود می‌سازد و دین را باز می‌گرداند
در نوشته‌های مکاشفاتی و رستاخیزی پهلوی، تاریخ به مجموعه‌ای از ادوار در حال انحطاط تقسیم می‌گردد که نابودی دنیای کنونی و تجدید ایمان و بازگشت نیکی را در پی خواهد داشت

توصیف بهشت در متن ارداویرازنامه یکنواخت و خسته‌کننده است، در حالی‌که آزارهای مشمئزکنندۀ دوزخ خیالی‌تر توصیف شده‌اند. دسته‌بندی ارواح مردگان در بهشت دقیقا همانند جامعۀ ایرانی است؛ یعنی گروه‌هایی از قبیل روحانیان، جنگجویان و کشاورزان. ویراز دوزخ را جایگاهی بسیار منزجرکننده توصیف کرده که شکنجه‌های آن پایان ندارند. بعضی از این شکنجه‌ها در حقیقت بازتاب مجازات‌هایی است که در دورۀ ساسانیان بر گناهکاران تحمیل می‌کرده‌اند. گناهان، تنها گناهان بزرگ (همچون کفر، بدعت، قتل، سرقت، دروغ، فریب، پیمان‌شکنی، شهادت دروغ، قضاوت ناعادلانه، زنای محصنه، لواط و جادوگری) نیستند، بلکه موارد دیگری نیز مشمول مجازاتند، از جمله بی‌حرمتی به آیین‌های زردشتی و دیگر عقاید خاص این دین، همچون آلودن آب و آتش و خاک، نادیده انگاشتن قوانین سخت انزوا در دوران عادت ماهانه و آزار حیوانات سودمند. در نمونه‌ای از متن، زنی به سبب زیر پا گذاشتن سنت ازدواج با محارم مجازات می‌شود

هرگاه مردی به پانزده سالگی می‌رسد باید بداند: من کی‌ام، خویشِ کی‌ام، از کجا آمده‌ام و به کجا بازمی‌گردم
...
از متن اندرزگزیدۀ فربودکیشان

اندرز اوشنر دانا در چهارچوب داستانی از نوع نیایش‌های عددی طرح شده است: شاگرد از دانا می‌خواهد که برای هر عدد گفته‌ای حکیمانه برشمرد. متونی که بر اساس معماها و نیایش‌های عددی تدوین شده‌اند در میان بودایی‌ها بسیار رواج داشتند و دوبلوا ثابت کرده که حداقل اصل بخش‌هایی از این متن پهلوی در دو اثر سنسکریت هست که ظاهرا آنها را به فارسی میانه و بعدها به عربی نیز ترجمه کرده‌اند
بیشتر متن‌های اندرزی را به نویسندگان مشهور دورۀ ساسانی نسبت داده‌اند، ولی اثبات این امر دشوار است
دوبلوا شباهت‌های قابل توجهی میان اندرزهای منسوب به آذرباد مهرسپندان و بعضی عبارات کتاب مقدس و اقوال مندرج در افسانۀ احیقر یافته. افسانۀ احیقر را از قرن هفتم پیش از میلاد و دوران پادشاهی سناخریب و اسارهدون آشوری می‌دانند
یکی از مفصل‌ترین آثار دینی اندرزی به نام دادستان مینوی خرد (یا مینوی خرد) به احتمال بسیار در زمان خسرو اول نوشته شده، اما دربردارندۀ مطالب کهن‌تری است، چه مشابه این مطالب را در اندرزهای مذکور در افسانۀ احیقر هم یافته‌اند

مضمون تبادل معما میان دربار شاهان، در رسالۀ پهلوی مادیان (یا گزارش) شطرنج، که متضمن پرداخت باج و خراج از طرف بازنده است، در داستان‌های عامیانه مضمونی شایع است

درخت آسوری و بز داستان مناظرۀ درخت خرما و بز است. شباهت‌های جالبی میان این متن و منابع بین‌النهرینی یافته‌اند. این مناظره همانند حکایت‌های سومری و اکدی با روبروی هم قرار دادن یک گیاه مهم و یک حیوان مهم، برتری‌های دو طرف را بازگو می‌کند

بر طبق رای بارتولد بازنویسی ادبی حماسۀ ایرانی به عربی در سه مرکز روی داده است: در فارس، خراسان و اصفهان و همۀ مترجمان معروف ایرانیانی نوگرویده به اسلام بودند که می‌خواستند میراث ملی خویش را حفظ کنند

کاربرد نام‌های ایرانی به صورت عربی نشان می‌دهد که فردوسی از ترجمه‌های عربی خدای‌نامه استفاده کرده است، در حالی‌که او خود در مقدمۀ شاهنامه می‌گوید که از روایت پهلوی برای نظم خود استفاده کرده است

ظاهرا ساسانیان هیچ خاطره‌ای از تاریخ سرزمینشان، پارس، نداشته‌اند و از دستاوردهای خارق‌العادۀ سیاسی و نظامی و فرهنگی مادها و هخامنشیان هم بی‌اطلاع بوده‌اند

گرچه نامۀ تنسر و عهد اردشیر را به دوران حکومت اولین پادشاه ساسانی، به خود اردشیر، و به روحانی بزرگ دوران وی، تنسر، نسبت داده‌اند، ولی محققان نشان داده‌اند که این آثار را در اواخر دورۀ ساسانی و با استفاده از مطالب کهن‌تر نوشته‌اند. موضوع اصلی نظریۀ حکومت آرمانی ساسانی است که بر دو ستون دین و مُلک قرار دارد. این دو را همزادی جدایی‌ناپذیر توصیف کرده‌اند که برای سعادت رعیت به یکدیگر پیوسته‌اند

توصیفات متن زادسپرم در وظایف‌الاعضا و تشریح یادآور پزشکی جالینوس است. اما بخش‌هایی که دربارۀ روان یا نفس است عمدتا ایرانی است و تنها نشانه‌هایی از اندیشه‌های هندی و یونانی را می‌توان در آنها یافت. محتمل به نظر می‌رسد که طب یونانی به واسطۀ نویسندگان سریانی انتقال یافته باشد، به ویژه آن دسته از نسطوریانی که در قرن پنجم در ایران سکنی گزیدند و مدارسی را بنیان نهادند و در آنها به تدریس پزشکی مشغول شدند. مشهورترین این مراکز جندی شاپور بود. رسالۀ زادسپرم شباهت‌های جالبی نیز با نوشته‌های اخوان‌الصفا دارد که در قرن چهارم هجری در بصره به نشر عقاید باطنی مشغول بودند