Khatuna > Khatuna's Quotes

“Without music, life would be a mistake.”
― Friedrich Nietzsche, Twilight of the Idols

“A day without laughter is a day wasted.”
― Nicolas Chamfort

“სიყვარული აგვამაღლებსო, ბრძანებდა შოთა რუსთაველი. "რაც უფრო დიდია ადამიანი, მით უფრო ღრმაა მისი სიყვარული" (ლეონარდო და ვინჩი), რადგან "სიყვარულია ცხოვრების გვირგვინი", იგი "მოიცავს ყველაფერს" (ბეთჰოვენი) და ქმნის "უმაღლეს ბედნიერებას" (ბაირონი).
ვაჟაც ხომ ასე ამბობს:
სიცოცხლე სიყვარულითა
და სიყვარული სიცოცხლით,
უერთიერთოდ ვერც ერთსა
ვერ ვიცნობთ, ვერც როს ვიცონობდით.
მერე გალაკტიონიც ვაჟას ფანდურის სიმებივით ათრთოლდება და ნაწყვეტ-ნაწყვეტ ამოისვრის დიდებულ სიტყვებს:
უსიყვარულოდ
მზე არ სუფევს ცის კამარაზე,
სიო არ დაჰქრის, ტყე არ კრთება
სასიხარულოდ!..
უსიყვარულოდ არ არსებობს
არც სილამაზე,
არც უკვდავება არ არსებობს
უსიყვარულოდ...
...მუდამ განწირული იყო იმათი ბედი, ვინც სიყვარულის ნაცვლად სიძულვილს თესავდა დედამიწაზე... ისტორიის მართმსაჯულება არ ინდობს ბოროტთა და კაცთმოძულეთ.
მკაცრია ხალხის განაჩენიც...”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი II

“ზოოპარკში ყოფნა ყოველთვის სევდასა მგვრის, მეცოდება გალიაში ჩამწყვდეული ცხოველები და ფრინველები - ლომები, ვეფხვები, არწივები... ასე მგონია, რომ ამაში არის რაღაც დამამცირებელი თვითონ ადამიანისათვის, უაზრობაც... ზოოპარკი ციხესა ჰგავს. ადამიანებმა იციან რატომ სვამენ მათ ციხეშ. ცხოველებმა? ჩვენ კი იმის ნაცვლად, რომ ფიქრით მაინც გავყვეთ თავისუფლებით გალაღებულ ლომებსა და ვეფხვებს ჯუნგლებში ან არწივთა ნავარდს შევავლოთ თვალი, კუთხეში მოკუნტული ლომების წირპლიანი თვალებისა და არწივების ჩამოყრილი ფრთების ცქერით ვტკბებით.
რა საინტერესოა ამ საცოდაობის ყურება?!”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი II

“... ერთი წლის შემდეგ ისევ დავბრუნდი იასაში. ომი უკვე დამთავრებული იყო, მაგრამ ვერც მაშინ მივაგენი ბესიკის საფლავს. ადგილობრივმა მცხოვრბლებმა არაფერი იცოდნენ ქართველი პოეტის შესახებ, რომელიც "თურმე მათ ქალაქშია დამარხული". ვისაც არ ვკითხე, ბესიკი კი არა, საქართველოც არ ჰქონდა გაგონილი, მთელ ჩვენს მხარეს კავკასიას ეძახდნენ.
კიდევ ათი წელი რომ გავიდა, მესამედ მომიხდა რუმინეთში ყოფნა, საბჭოთა კავშირის კულტურის მოღვაწეთა დელეგაციის შემადგენლობაში. ამ დროს საძებნელი უკვე არაფერი იყო: აკადემიკოს ნიკო ბერძენიშვილს, პოეტ აკადემიკოს გიორგი ლეონიძესა და დოცენტ ოთარ გიგინეიშვილს უკვე ენახათ, რისი ნახვაც შეიძლებოდა,- ბესიკის საფლავზე ოდესღაც დადგმული ძვირასი მარმარილოს ფიქალი, რომელსაც ასეთი ბერძნული წარწერა აქვს: "როგორც საფლავიდან... კაცი ივერიელი, წარმოშობით კეთილშობილი, ბრწყინვალე, შვილი ზაქარიასი, სახელად ბესარიონი, კეთილი, სათნო ბუნებით, გაბაონთა გვარიდან, ჩამოვიდა ელჩობასთან კოლხეთიდან, მაშინ გადაუხადა მან ვალი უფალს, იცოცხლა რა ორმოცი (წელი), გარდაიცვალა წელსა ღვთის შობიდან 1791-ს, იანვარს..."
ფიქალზე არის ქართული წარწერაც: "საფლავსა ამასა შინა მდებარე არს თავადი ბესარიონ ზაქარიას ძე იობიან-გაბაშვილი, რომელიცა წარმოგზავნილი იყო იმერთა მეფისა დავითისაგან დესპანად რუსეთისა დიდებულებისა საიმპერატოროსა კარისადმი და მიიცვალა აქა იასსა წელსა ჩღჟთ, იანვარსა კდ, მხილველთაგან შენდობის მთხოვნელი".
ბესიკის საფლავის ფიქალს ამკობს ქართული ყვავილოვანი ჩუქურთმები. ფიქრობენ, ანა დედოფალმა მიაწვდინაო თავისი მზრუნველი ხელი უცხოეთში გარდახვეწილი პოეტის ნეშტს. ნავარაუდევია მისი დასაფლავების ადგილიც - წმ. პარასკევას ეკლესია, სადაც ამჟამად მოედანია, "ბესიკის მოედანი".
დასანანია, რომ დღემდე თავი არ მოება საქმეს და ამ მოედანს მართლაც არ ეწოდა ბესიკის სახელი. არც ბესიკის ბიუსტი დადგმულა მისი სამუდამო განსასვენებლის ადგილას. მე მხოლოდ სახალხო მხატვარ უჩა ჯაფარიძის მიერ შესრულბული პორტრეტის ორგინალი ჩავიტანე რუმინეთში და საზეიმოდ გადავეცი აკადემიკოს პარხონს "ბესიკის მუზეუმისათვის".
არც ასეთი მუზეუმის შესახებ მსმენია დღემდე რამ. ისე კი გოლიას ტაძარში ახლაც არის ჯედელთან აყუდებული მარმარილოს ფიქალი. "სოფლისაგან შორს გატყორცნილი" ბესიკი ახლაც გულდაწყვეტილი მოუხმოგს ყველა თანამემამულეს. გინც იმ მხარეს მოხვდება:
მკვდარი ბესიკი, მოდი, მნახე,
ჩამიდგი სული!
ბესიკს სულს ვერავინ ჩაუდგამს, მაგრამ ერთ მუჭა ქართულ მიწას მაინც მიაყრის სახელოვანი წინაპრის საფლავს, რომ იმის რამე ნიშანი იყოს. ახლა კი უსახელო მოედანია მხოლოდ და გოლიას ტაძარის კედელთან აყუდებული მარმარილოს თეთი ფიქალი, "მხილველტაგან შენდობის მთხოველი!"..”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი II

“- ბევრი რამ თვით თქვენზე, გერმანელ ინტელიგენციაზეა დამოკიდებული, - ჩაერია ისევ კომენდანტი.
- ჩვენ რა უნდა გავაკეთოთ? - იკითხა გერჰარტმა.
- ხალხი უნდა გამსჭვალოთ დემოკრატიული სულისკვეთებით, - აუხსნა კომენდანტმა. გერჰარტი გაფიცხდა:
- რამდენჯერ შეიზლება ამ უბედური ხალხის გამსჭვალვა?
სტუმრებში შეშფოთებამ იმატა. პროფესორებმა ერთმანეთს გადახედეს და მაშინვე გასწორდნენ. ის ჩია ბერიკაცი ისევ თავისთვის ბოლავდა. მხოლოდ რექტორი ცდილობდა საქმის მოგვარებას:
- რას გულისხმობთ, კოლეგა? - შეეკითხა იგი გერჰარტს, რომელიც არ დაიბნა და სხაპასხუპით მიაყარა.
- რას ვგულისხმობ და... ჯერ, ბატონო, ჰუმანიზმით განმსჭვალეთ ხალხი, მერე - მილიტარიზმით, 1918-ში - რევოლუციით, შემდწგ 15 წელიწადი ვერსალით მსჭვალავდიტ, თორმეტი წელიწადი - ბერჰტესგადენით, ახლა - პოტსდამით. მერე? მერე რითი ინებებთ კიდევ ამ საცოდავი გერმანელების განმსჭვალვას? ხომ ხედავთ, რომ ამდენი "გამსჭვალვის" შემდეგ წინ ცხედარი გისვენიათ?!”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი III

“...ახლა რომ ამაზე ვფიქრობ, ისიც მაგონდება, იმ დღეებში ენიკალესთან სადღაც შემორჩენილმა ყუბანელმა კაზაკმა რომ ოფლში გაღვრილი ცხენი მოაგდო ზღვის ნაპირას. წითელლამპასებიანი შარვალი ეცვა, თავზე წითელკოკარდიანი ქუდი ეხურა, ქოჩორი ბუჩქივით ჰქონდა გადმოშლილი, მკერდზე კი ორდენები და მედლები ეკიდა, წელზეც ოდნავ მოხრილი ხმალი ერტყა. ამაყი ჩანდა, მისივე ცხენივით ფიცხი. ალბათ, იფიქრა, ქერჩის სრუტეს გავცურავო. ამას სხვაც ბევრი ფიქრობდა. სამი კილომეტრის გაცურვა მართლაც შეიძლება, მაგრამ ისინე ვერ ითვალისწინებდნენ, სრუტის შუაწელში სწრაფი დინება რომაა და ვინც ამას ცდიდა, ქერჩთან გარიყავდა, სადაც მათ თევზებივით იჭერდნენ გერმანელები.
იმ კაზაკსაც მოუნდა ბედი ეცადა. სწრაფად ჩამოხტა ცხენიდან, ახსნა უნაგირი, მოსართავები, აჰყარა აღვირი და ხელებით მაგრად დაუჭირა თავი. ჯერ თვალებში ჩახედა, მერე კისერზე ხელები მოხვია და შუბლში აკოცა. ერთხელ, ორჯერ, სამჯერ... ხუთჯერ... რა ვიცი, ათჯერ თუ ასჯერ. კოცნიდა გაშმაგებით, თავდავიწყებით თვალებში, კისერზე... მერე ხელი უშვა, უკან დაიხია, რევოლვერი გაიძრო და სამჯერ ზედიზედ დაახალა შუბლში... ცხენისთვის არც შეუხედავს, ისე გაიქცა ზღვისკენ.
ცხენი ჯერ თითქოს გაოგნებული შეჩერდა. მერე ძლივს შებრუნდა მხედრისაკენ, ერთი გახედა და დაიჭიხვინა. მხედარს არც ახლა მოუხედავს...
ცხენმა წინა ფეხებზე ჩაიჩოქა, კისერი წაიგრძელა, უნდოდა კიდევ დაეჭიხვინა, მაგრამ რაღაც ხრიალი ამოხდა და დაეცა...
მხედარმა ზღვის ნაპირას ხმალი იძრო, ჯერ მოწიწებით ემთხვია, მერე მუხლზე გადაიმტვრია და გადააგდო. შემდეგ ჩექმები გაიხადა, ტანისამოსიც და გადახტა ზღვაში.
ისიც, ალბათ, ქერჩის ნაპირას გარიყა წყალმა...”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი I

“ეს ისეთი გაუგონარი თარეში და კატასტროფა იყო, რომ კაცობრიობის მნიშვნელოვანი ნაწილი შეეჭვდა არა მარტო ჰიტლერელების, არამედ საერთოდ ადამიანის მორალურ ღირსებაში. არა ერთსა და ორს განუცხადებია, სიტყვა "ადამიანი" უკვე აღარ წარმოითქმის სირცხვილის გრძნობის გარეშეო. ეს ეჭვიც იმ სულიერი ტრამვის შედეგია, ორმა მსოფლიო ომმა რომ გამოიწვია. იგი დღემდე ღრღნის ადამიანის წარმოსახვას და მახინჯ ფორმებში წარმოადგენს არსებობის მშვენიერებას.
ასეთ პირობებში ვერც გაიგებ კაცი, რატომ ამგოგენ, ეჭვიაო ჭეშმარიტების საფუძველი! პირიქით, ეჭვია, ყველაფერს რომ შლის და სპობს! ეჭვმა დაანგრია სიბრძნის შვიდივე სვეტი და დაამხო ზეცის თაღები. ვინც ამ ცხოვრებას თემიდას თვალებით შეხედავს, შეამჩნევს, რომ დღესაც ბევრი იტანჯება იმ ნანგრევებში ან ინდოელ ვიშნუსავით თავს იტყუებს და საკუთარს ილუზიებს ეთამაშება. იქნებ სხვა გზა არცაა. ცოდვისა და მადლის ბორბალი ისე სწრაფად ბრუნავს, რომ არავინ იცის, მარადისობის ამ ორომტრიალში მაღლა რა იწევს და ძირს რა ეშვება. ან იქნებ ყოველივე ეს ბრმა ბედისწერის ბრუნვაა არარსობის სიცარიელეშ, სადაც სიმაღლისა და უფსკრულის ცნება ერთმანეთს ერწყმის.
ამგვარი ეჭვები დღესაც მატლებივით დაცოცავენ ადამიანთა ტვინში.”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი I

“რომ გეკითხათ, ბედნიერება რა არისო, პირზე მომდგარ სიცილს ხელით შეიკავებდა, რაც შეეძლო სერიოზულ გამომეტყველებას მიიღებდა და იტყოდა:
- ჩემთვის - ოთხი კედელი, საწერი მაგიდა და სიჩუმე, სხვებისათვის კი... რა ვიცი, ყველას თავისი ბედნიერება აქვს, თავისი ნატვრა, ზოგჯერ ისეთი რამესიც, რასაც არ ქმნის სამყარო. ერთი ღრუბლის ქულებს აქანდაკებს ცაზე, მეორე ნიავს იჭერს მინდორში. ზოგი სველი ზღვის ნაჭერს ნატრობს, ზოგიც ოცნებობს, ნეტავი მთვარე სულ სავსე იყოს ან ცალი რქა ჰქონდესო. ისეთებიც არიან, ფიქრის გარეშე რომ უნდათ იფიქრონ ან არსებობის გარეშე იარსებონ... რას გაიგებ ვის რა უნდა!..”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი II

“ასეთ დროს ყველაფერს გაზაფხულის შფოთი უდგას სულში და არ ასვენებს. ბუნებაც თითქოს ხაკისფერ სამხედრო მუნდირს იცვამს და საომრად ემზადება.
ასეა. ომის დროს ყველაფერი ბასამხედროებული გგონია კაცს, თვით ბუნებაც კი. არაფერი თავის კალაპოტში არ ეტევა, შფოთავს, ხმაურობს და წარღვნით ემუქრება ქვეყანას, როგორც იმ ას ერგასის დღეს, ოდეს "წყლით რღუნამ" წალეკა მთელი ხმელეთი და "დაფარნა მთანი მაღალნი, რომელნი იყუნეს ქუეყანასა ზედა"...”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი II

“...პირველი შემთხვევა როდი იყო, უიარაღოდ დარჩენილი მძიმედ დაჭრილი რომ სამადლო ტყვიას ითხოვდა. ეს უნდოდა ყველას, ვისაც უკვე ძალა ან საშუალება არა ჰქონდა თვითონ მოეკლა თავი. მე ბევრჯერ გამიგონია, ძმაო, მესროლეო, რომ გვემუდარებოდა გატაჯული მებრძოლი... ამაზე საშინელი არაფერი სმენია ჩემს ყურებს... და არა ერთხელ, აქაც, იქაც...
მეგობარო, მესროლე, მეგობარო, გამათავე, გთხოვ... აღარ შემიძლია... მესროლე, გამათავე...
ახლაც ჟრუანტელი მივლის, ეს უცნაური პარადოქსი რომ მახსენდება. იქნებ ამიტომ მოახდინა ჩემზე ასეთი შემაძრწუნებელი შთაბეჭდილება, როცა ჟან პოლ სარტრის "ეშმაკი და კეთილი ღმერთის" ის ადგილი წავიკითხე, სადაც გოც ფონ ბერლიჰინგენი მოწყალებასავით არიგებს სიკვდილს. ის კლავს თავის გულითად მეგობარს და ეუბნება:
- ჩაძაღლდი, ჩემო ძმაო!
სელინის გმირი ნისიადაც არიგებს სიკვდილს, მაგრამ მეგობარი რომ მართლაც სიკვდილს გთხოვს, ამაზე ძნელი რა არის!.. ან რა მოსაგონარია, თუ ზოგჯერ... თუმცა არ ღირს ამის მოყოლა. ეს მხოლოდ ბატალიონის მეთაურს შეეძლო, იმ რკინისნერვებიან კაცს, სხვას არავის... რამდენიმე შემთხვევის შემდეგ კი ისიც გატყდა, მეტი აღარ შემიძლიაო, გამოაცხადა.
აღარ მეგონა, იმ წუთს თუ არ შეიშლებოდა, ისეთი სახე ჰქონდა...”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი I

“- ისტორიის ამ ყველაზე აზარტულ სამეცნიერო თამაშში ჩვენ ორი მილიარდი დოლარი დავდეთ და მოვიგეთ...
დიახ, "სამეცნიერო თამაშშიო" - ასე თქვა პრეზიდენტმა. ამით ომმა გონების სფეროშიც გადაინაცვლა. მეცნიერები ჯარისკაცებად იქცნენ. მათ თავიანთი ოფიცრები ჰყავდათ, სარდლები, მთავარსარდლებიც. მერე და როგორი? მთელ მსოფლიოში სახელგანთქმული ფიზიკოსები და მათემატიკოსები, ფრიად პატივცემული ადამიანები: აინშტაინი, ოპენჰაიმერი, ფერმი, ვინერი, ჟოლიო-კიური და, ვი იცის, კიდევ ვინ. ყველამ იცოდა, ამ "სამეცნიერო თამაშს" რომ კატასტროფული შედეგი მოჰყვებოდა, მაგრამ ისევ ის საბედისწერო კითხვა იქცა გადამწყვეტ ფაქტორად: ვინ - ვის? მეცნიერება დიდი გამოცდის წინაშე დადგა. ადრე თუ Homo sapiens-ს უხმობდნენ სინდისის სამსჯავროს წინაშე, ახლა Homo scientificus-ის საქმეები დადეს მართლმსაჯულების ქალღმერთი თემიდას სასწორზე, რომლის ერთ თასზე მომავლის ბრწყინვალე პერსპექტივა იდო: ატომური ენერგიით მოპოვებული "აღთქმული ქვეყანა", მეორეზე კი - "პაწაწინა" ყუმბარა, რომლითაც მთელი ქალაქის მოსპობა შეიძლებოდა. ერთი სიკეთეს მოასწავლებდა, მეორე - ბოროტებას. არჩდევანი მეცნიერებს უნდა გაეკეთებინათ. ამან ზნეობის საკითხიც დასვა. მერე აუცილებლობის ფაქტორიც დააწვა ამ მეორე თასს და "გამოვიდა ეშმაკი პირისაგან უფლისა". ჯოჯოხეთმაც ერთბაშად დააღო ხახა... მეცნიერებამ მას მართლაც დიდი სამსახური გაუწია. ამან სინდისი შეაშფოთა, ითქვა კიდეც: ნუთუ ახლა ჩვენ გავხსენით პანდორას ყუთიო. ზოგმა იმ "ფატალურ აუცილებლობას" შეაფარა თავი: ჩვენ რომ არ გაგვეკეთებინა, სხვები გააკეთებდნენო. შეიძლება ეს სამართლიანიც იყოს. ოპენჰაიმერს რომ უარი ეთქვა თავის საქმეზე, ტელერი გააკეთებდა. თუმცა, რაღა ტელერი! განა აინშტაინმა, ვინერმა ან ჟოლიო-კიურიმ უარი თქვეს "ჯოჯხეთისთვის სამსახურის გაწევაზე?"
-მე რომ მომესპო ყოველი სიტყვა, რომელთაც შეეძლოთ იმის გამჟღავნება, რასაც ვაკეთებდი, ის სიტყვები მაინც გაჩნდებოდნენ სხვათა შრომებში, - იმართლა თავი ვინერმა.
ჟოლიო-კიურის ურჩიეს, არ გამოექვეყნებინა თავისი შრომა ატომგულის გახლეჩის შესახებ, მაგრამ არ დაიჯერა, სულერთია, სხვები გამოაქვეყნებენო.
- ატომის ჯაჭვისებური რეაქციის აღმოჩენა იმაზე მეტ საშიშროებას არ უქმნის კაცობრიობას, ვიდრე თავის დროზე ასანთის გაკეთება იყოო, - ინუგეშებდა თავს აინშტაინი. ნობელის პრემიის ლაურეატი მაქს დელბრიუკი წერს:
- როცა 1905 წელს აინშტაინმა აღმოაჩინა მასისა და ენერგიის ეკვივალენტობა, მას არ შეიძლებოდა სცოდნოდა, რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ აქედან რომ ატომური იარაღი მიიღებოდა.
თვით აინშტაინსაც ეგონა, "ღმერთები ზარს არ თამაშობენო", მაგრამ მოტყუვდა: ღმერთები კი არა, თურმე ამა ქვენის მეუფენიც აგორებენ კამათლებს. მერე თვითონ აინშტაინიც მიხვდა ამა, მაგრამ... უკვე არა ჩვეულებრივი, არამედ "კოსმოსური ასანთი" იყო ანთებული.
ოპენჰაიმერის უარის თქმაც ნაგვიანევი აღმოჩნდა. იმ "ოსმოსური ასანთის" ერთ-ერთმა მთავარმა შემქმნელმა ენრიკო ფერმიმ კი ატომის ყუმბარის გამოცდის შემდეგაც თქვა:
- უწინარეს ყოვლისა, ეს არის საინტერესო ფიზიკა.
ამ "საინტერესო ფიზიკამ" ხიროსიმასა და ნაგასაკის ტრაგედია გამოიწვია...”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი III

“- ჭირი ვისაც უნახავს, წამალიც იმას უნდა ჰკითხო, ჩემო ძმაო, თორემ შენ რა, მართლაც ბედნიერი კაცი ხარ, ამ წყეულ ომში არც ცოლ-შვილი დაგიკარგავს და არც ნათესავები. ამიტომაც ლაპარაკობ ასე დალაგებულად. მე კი, ხომ ხედავ, ძირფესვიანად ვარ ამოწყვეტილი და გიკვირს, ტვინი რომ გადაბრუნებული მქონდეს...
ეს რომ თქვა, მე თითქოს ჩემი ბედნიერებისა შემრცხვა, უხერხულად შევიშმუშნე. თან მინდოდა, როგორმე მენუგეშებინა ეს გაუბედურებული კაცი, - "ჭირსა შიგან გამაგრება..." მეთქი, მაგრამ რუსულად არ მომაგონდა და გავჩუმდი. ან რა აზრი ჰქონდა ამის თქმას, როცა არც თვითონ სდებდა თავს "ქვითკირობაზე". ასე ამბობდა, მე გათავებული კაცი ვარ და თუ რამეს ვაკეთებ, ჩვეულება ან ისტერია მამოქმედებს. ზოგჯერ მინდა ყველაფერი დავივიწყო, ცხოვრების დინებას მივყვე, კიდეც ვიცინო, კიდეც ვიტირო, ხანდახან არაყსაც მივეძალო, მაგრამ რომ მომაგონდება ჩემი პატარა შვილი, ლენინგრადში, შიმშილით სიკვდილის წინ დედას რომ ეუბნებოდა, თურმე, მალე მამიკო მოვა და დიდ, დიდ პურს მომიტანსო... გულ-ღვიძლი გადამიტრიალდება და ისევ წყალაღმა ვიწყებ ცურვას...
ალბათ, ასეც იყო, თორემ მის მდგომარეობაში მყოფ კაცს ამგვარი ლაგამწაყრილი სიცილი როგორ დასჩემდებოდა. თუმცა ვერც ამისას გაიგებ რამეს. როგორც ჩანს, ცხოვრება ასე უცნაურადაც ფანტავს მწუხარების აჩრდილებს. ის კი არა, ამბობენ, დიდი მწუხარება ზოგჯერ სიცილის ქარიშხალსაც იწვევსო. ასე რომ არ ყოფილიყო, ენი-კალეშ უკვე საფეთქელთან რევოლვერმიდებულ მაიორს ის საოცარი სიცილი როგორ აუტყდებოდა!”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი III

“მმე ისიც მიკვირდა, უზომოდ როგორ ეძალებოდა საჭმელს. რომ მიგეშვათ, ჩვენში ნათქვამისა არ იყოს, მუცელს თავზე ჩამოიცვამდა, მაგრამ უცებ გაჩერდებოდა, სახე გაუშეშდებოდა და ყელშ გაჩხერილ ლუკმას ებრძოდა. მერე ჩუმად ადგებოდა, კუპეში შევიდოდა და იქიდან ერთხანს მოისმოდა ხრინწიანი ხველება.
თქმა არ უნდა, ასეთ დროს შიმშლით დაღუპული შვილი აგონდებოდა.”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი III

“...ვის მოუვიდა თავში პირველად ეს სიტყვა, ახლაც მიკვირს: "თვითლიკვიდაცია". როგორც ჩანს, "თვითმკვლელობა" არ უნდოდათ დაეწერათ და ეს "თვითვლიკვიდაცია" მოიგონეს, თანაც საბრძოლო ბრძანების ფორმით. ბატალიონის სამ ოფიცერს, რომელთა გვარები ამოიკითხეს, ამ ბრძანების შესრულების შემდეგ ნაღმებით უნდა აეფეთქებინათ გამოქვაბული და თავიათი თავიც. ეს იქნებოდა 276 ოფიცრის ძმათა სასაფლაო.
ბრძანება ისეთ პათოსით იქნა წაკითხული, გეგონებოდათ საქმე რომელიღაც მნიშვნელოვანი ციხე-სიმაგრის აღებას ეხებაო. ჩვენც ისეთი შეგრძნება გვქონდა, ვითომ სხვების ლიკვიდაცია უნდა მოგვეხდინა და არა საკუთარი თავისა. ძნელიცაა ასეთ ვითარებაში გარკვევა. იქნებ ჩვენ თვითონ ვიქეცით ჩვენთვისვე "სხვად" და, რაკი ომია, შეიძლებოდა ამ "სხვის" სულ ადვილად მოსპობა, რაც იმავე დროს იქნებოდა ბრძანებით გადაწყვეტილი "თვითლიკვიდაცია"...

... და ყველაფერი ეს ხდება გასაოცარი სიმშვიდით. მე მიმძიმს კიდეც აქ სიტყვა "სიმშვიდე" ვიხმარო, იქნებ ეს მოჩვენებითია. ხომ შეიძლება უკანასკნელ საზღვრამდე მისული მღელვარება გადადიოდეს თავის წინააღმდეგობაში, რასაც უკვე განურჩევლობა და აპათია ჰქვია. იქნებ იმდენი ხნის უსმელ-უჭმელობით, უძილობითა და სიკვდილის პირისპირ დგომით მოთენთილი სხეული კარგავს სწორი რეაქციის უნარს და ერთმანეთში ურევს ყოფნა-არყოფნის კარტებს.”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი I

“ომი მაინც ომი და ბევრ რამეს ადვილად ეჩვევა ფრონტზე მყოფი კაცი. დღეს რომ ერთად ვართ, თანამოსანგრეებთან, ხვალ რომელიმე მათგანი გამოგვეცლება, ზეგ კიდევ სხვა, ორი, სამი ან რამდენიმე, მაგრამ ამას როგორღაც ვეჩვევით. ამბობენ, რაც საერთოა, უფრო ადვილი ასატანიაო. შვილის დაკარგვას კი როგორ აიტანს დედა, ან შვილი - მშობლებისას, დებისას თუ ძმებისას?! შესაძლოა ამ გოგონების ცრემლების მიზეზიც გადატანილ უბედურებათა გახსენება იყო. საკვირველი აქ არაფერია. პირიქით, მე უფრო ის მიკვირს, მიუხედავად ამდენი გაჭირვებისა და უბედურებისა, როგორ შეინარჩუნეს ამგვარი სულიერი სიხალისე! აი, თუნდაც ამ კუსპარა ადას ამბავი: მამა - ფრონტზე დაღუპული, დედა და ორი პატარა ძმა - სახლის ნანგრევებში ჩამარხული, კერა - გაციებული და გატიალებული, მაგრამ გული - მაინც ხალისიანი და შეუპოვარი. სხვაც ბევრი იყო ასეთი: მარია, დაშა, ლუკრეცია, სუზანა, ნინა, ყველას ვინ ჩამოთვლის, ვინ იცის, საერთოდ რამდენია შინმოუსვლელთა ამგვარი ჭირისუფალი, ან უფრო უბედურიც. შესაძლოა, ყველა ამათგანი, ვინც ფრონტზე თავის უძვირფასესი დაკარგა, იმდენად უბედური არ იყოს, როგორც ეს "ბედნიერი" გალინა, რომელსაც ვაჟკაცი მამის ნაცვლად, ორივე თვალით დაბრმავებული და ფეხებწაჭრილი, "კუნძი" შემოუტანეს სახლში...”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი III

“რა თქქმა უნდა, ყველაფერი: ავიცა და კარგიც, ვთქვათ: ვარდების ხეივანიც ოსვენციმის საკონცენტრაციო ბანაკში და გაზკამერებიც, მუსიკაცა და დახვრეტაც, თანაც... "ფსიქოლოგიურად უვნებელი"... კომფორტაბელური სამგზავრო თვითმფრინავებიცა და რეაქტიული ყუმბარმშენებიც... ატომური ელექტროსადგურიცა და ატომისვე მასობრივი ჟლეტის იარაღებიც... ყველაფერი ადამიანისთვისაა: სიყვარულიცა და სიძულვილიც... მეგობრობაცა და მტრობაც... თვითონ ადამიანები ქმნიან ადამიანებისათვის თავის მოსაკვეთ ნაჯახებსაც და სტრადივარიუსის ვიოლინოებსაც, თაიგულებსაც და ჯოჯოხეთის მანქანებსაც... ყველაფერს, რაც სიამოვნებას გვგვრის და რაც შიშის ზარსა გვცემს, სიცოცხლეს გვანიჭებს, თუ სიკვდილით გვანადგურებს...”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი I

“ერთხელ მან პატარა ეკლესიაც მიჩვენა და მიჩვენა და მითხრა, ეს თქვენებური კაცის ანთიმ ივერიანუს აგებულიაო. გამიკვირდა, ბესიკის შემდეგ ისევ ქართველი კაცის ნაკვალევს რომ წავაწყდი. საიდან სად ყოფილან გადმოხვეწილნი საქართველოს შვილები! ძველად აქ, დუნაის აუზში, სამი დიდი ქართველი მოღვაწეობდა თურმე. ჯერ გრიგოლ ბაკურიანი - მეთორმეტე საუკუნეში, მერე ეს ანთიმ ივერიანუ, ანუ ანთიმოზ ივერიელი - მეჩვიდმეტე საუკუნის დასასრულსა და მეთვრამეტის დასაწყისში, შემდეგ კი - ბესიკ გაბაშვილიც...

...რუმინეთის ერთ-ერთი უდიდესი მწერალი და განმანათლებელი ანთიმ ივერიანუ წარმოშობით თურმე ქართველი იყო. მისი სამოქალაქო სახელი ანდრო ყოფილა. როგორც ამბობენ, მშობლებს იონა და მარიამი რქმევიათ. თექვსმეტი წლის ანდრო საქართველოდან გაუტაცნიათ და კონსტანტინოპოლში გაუყიდიათ. იქ მიუღია განათლება, უსწავლია ხელობა - წიგნის ბეჭდვის საქმე და იმ პერიოდში ოტომანთა დინასტიის მფლობელობაში მყოფ ვლაქეთში, ანუ ახლანდელ რუმინეთში ჩასულა სამუშაოდ. რუმინეთის საეკლესიო საქმეებსაც მაშინ კონსანტინოპოლი განაგებდა. ანთიმი ჯერ სნაგოვში მოღვაწეობდა, ხოლო შემდეგ - რიმნიკსა და ბუქარესტში, სადაც რუმინულ, ბერძნულ და არაბულ ენებზე ბეჭდავდა წიგნებს. ერთ-ერთ იქ დაბეჭდილ წიგნს ასეთი წარწერა აქვს: "მართლმადიდებელთა საჭიროებისათვის დაბეჭდილი იერონომაქ ანთიმის, წარმოშობით ქართველის მიერ".
ანთიმი წიგნებს აბეჭდვინებდა აგრეთვე თბილისსა და ბელგრადში. საქართველოში მან, როგორც ცნობილია, გამოაგზავნა თავისი საუკეთესო მოწაფე, ტრანსილვანიელი იშტვანოვიჩი, რომელმაც დიდი დახმარება გაუწია ქართველებს პირველი სტამბის მოწყობაში. რუმინელი მეცნიერები წერენ, ანთიმს არასოდეს ავიწყდებოდაო თავისი სამშობლო. იგი თურმე ჩინებულად ლაპარაობდა ქართულად.
ანთიმ ივერიანუ ითვლება ახალი რუმინული სალიტერატურო ენის ფუძემდებლად. პირველად მან გამოიყენა რუმინული ენა საეკლესიო მღვდელმსახურებისათვის. იგი შესანიშნავად თარგმნიდა ძველ ბერძნულ და არაბულ წიგნებს. მისი ორგინალური ქადაგებანი (დიდახები) გამსჭვალულია დიდი ჰუმანიზმით, ხალხის გულწრფელი სიყვარულით. ანთიმის დიდახები ისე ჰგავს სულხან-საბა ორბელიანის ქადაგებებს, რომ გეგონებათ ერთი და იმავე კაცის დაწერილიაო. ორი დიდი ქართველი საბა და ანთიმი ერთ დროს მოღვაწეობდნენ: ერთი - საქართველოში, მეორე - რუმინეთში. ორივე ერთგვარ ისტორიულ და პოლიტიკურ პირობებში იმყოფებოდა, ორივეს მიზანი ერთი იყო: ხალხის განათლება, სოციალური და ეროვნული ჩაგვრის წინააღმდეგ ბრძოლა, სამართლიასნობის დცვა, სიკეთისა და სათნოების ქადაგება. ალბათ, ამიტომაც ჰგავს ასე ძლიერ ერთმანეთს სულხან-საბას მიერ დავით გარეჯის მონასტერში შეთხზული ქადაგებანი ანთიმოზ ივერიელის მიერ სნაგოვსა და ბუქარესტში შეთხზულს.”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი II

“მე, სულელმა, მაშინ რა ვიცოდი, რომ ამგვარი მწუხარების მიზეზი სიტყვებით არ გამოიხატება. სადღაც უსიამოვნო გრძნობა ამოძრავდება, გულს სევდა შემოაწვება და ცრემლად მოადგება თვალებს...”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი III

“მეფისტოფელმა რომ ეს და მრავალიამგვარი საშინელება ნახა, შეძრწუნებულმა - ადამიანები ჯოჯოხეთსაც წაგვიბილწავენო, შემზარავი ხმით იკივლა:
- სამოთხეში, სამოთხეში ეგ არამზადები!...

...Homo sapiens კი ისევ საკონცენტრაციო ბანაკში იჯდა და უცდიდაა თავისი არსებობის დღის გაგრძელებას.”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი I

“მართალია, ყველა პოეტი ცდილობს, თავისი ქვეყნის ცა რაღაც განსაკუთრებულად წარმოიდგინოს, მაგრამ, როგორც ჩანს, მთელ ჩვენს პლანეტას ერთნაირი ცა ჰხურავს, შესაძლოა, ზოგან უფრო ლურჯი, ზოგან - ლაჟვარდოვანი, მაგრამ მაინც ერთნაირად ღრუბლიანი ან უღრუბლო. წარმოიდგინეთ, რომ მზეც საერთოა ყველასთვის. გერმანელები კი ამბობენ, "გერმანული ცა" და "გერმანული მზეო", ჩვენც, "ჩემმა მზემო", ვიფიცავთ, თუმცა, კაცმა რომ თქვას, საკუთარი მზე ჯერ კაციშვილს არ მოსწრებია...”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი III

“...და აქ მოხდა საოცრება, რომლის გამო ვყვები ამ ამბავს. მე როგორღაც უნგრული რევოლვერი მომხვდა ხელთ, უშველებელი რაღაც იყო, ჩვენებურ ძველ დამბაჩას ჰგავდა, მსხვილყალიბიანს... ავწიე თუ არა ეს ჩემი "მზადყოფნაში მოყვანილი" დამბაჩა... გვერდით მდგომ მაიორს უცებ სიცილი წასკდა. ეს ისე მოულოდნელი იყო და ისე იმოქმედა ჩემზე, თითქოს სადღაც უფსკრულის პირას ჩამავლო ვიღაცამ ხელი და შემაჩერა. მგონი ცალი ფეხი უკვე გადადგმულიც მქონდა იქით, მაგრამ ამ უეცარმა სიცილმა ადგილზე გამაშეშა...
მე არასოდეს არ დამავიწყდება ეს სიცილი. ალბათ, რამდენი კაციცაა ამ ქვეყნად, სიცილიც იმდენნაირია. ყველა თავისებურად იცინის. ადამიანის სულიერი სამყარო სიცილშიც მჟღავნდება. ზოგი ისე გაიცინებს, რომ შეგზარავს, ზოგის ღიმილი კი ცის კარებს გაგიხსნის. გესლიანი სიცილი გულს გიკლავს, დამცინავი - გაღიზიანებს. ადამიანი სიხარულის გამო იცინის, მაგრამ ზოგჯერ დიდი მწუხარებაც იწვევს ნერვიულ სიცილს.
ახლა ისიც ვიცი, თომას მანი რომ წერს "შემაძრწუნებელი სიცილის" შესახებ. ადრიან ლევერკიუნმა ისეთი სიცილი იცოდა, რომ შიშის ზარს სცემდაო თავის მეგობრებს. "ჯოჯოხეთური სიცილიც" გამიგონია. ისიც მინახავს, შეშლილი რომ სიცილით გამოხატავს თავის უბედურებას.
იმ მაიორის სიცილი კი სულ სხვა იყო, ძლიერი, ნერვიულიც, მაგრამ მაინც ხალისიანი; გულიანი სიცილიო, რომ იტყვიან, სწორედ ისეთი, თუმცა იმ სიტუაციაში ისეთი მოულოდნელი და უცნაური, რომ შეშფოთებულმა შევხედე, ხომ არ გაგიჟდა-მეთქი. სხვებმაც მოიხედეს. ალბათ, იმათაც ასე იფიქრეს. ის კი ისევ მხიარულად იცინოდა. მერეც ტუჩებზე ღიმილი არ მოშორებია, ისე მითხრა:
- შე იდიოტო, სად ნახე ეგ ზარბაზანი! თუ თავის მოკვლაა, რაღა ამ უსაშველო ტყვიით იხეთქავ თავს, აგერ მოიცადე ცოტა და...
უცებ ხმას დაუწია, სახეზეც ღრუბელმა გადაურბინა და ერთბაშად ჩამოხსნა ღიმილი მის ტუჩებს. სული რომ მოითქვა, ისევ წყნარი, მაგრამ უკვე გაჟეჟილი ხმით თქვა:
- მერე ამ ჩემს "ბრაუნინგს" აიღებ და ის იქნება...
ამაზე სხვებსაც გაეცინათ. შეიძლება ეს ძნელი წარმოსადგენია, მაგრამ ასე კი იყო. ალბათ, ამ უეცრად მოვარდნილმა სიცილმა წალეკა ტრაგიკულობის შეგრძნება და ერთი წუთით მაინც მისცა გზა ხალისიან განწყობილებას. იმას კი ვინ იტყვის, თვითონ სიცილი საიდან მოვარდა ასე უეცრად, ან იმ ღობემძვრალმა იუმორმა სად მოძებნა ხვრელი, რომ სიკვდილის ამ სამეფშიც შემომძვრალიყო!
ამაზეც ახლა ვფიქრობ, თორემ ამაშინ არც არაფერი მიფიქრია. ისე, ერთი წუთით ამიტაცა ცაში ამ უცნაურმა სიცილმა და... კიდევაც გადამარინა "თვითლიკვიდაციას"...”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი I

“ყურება ყველას შეუძლია, ხედვა კი - არა. "თვალები გახელილი რომ გაქვს, მიტომ გგონია, რომ ხედავ?" - წერდა შექსპირი. ადამიანებს, რომლეებიც იყურებიან, მაგრამ ვერაფერს ხედავენ, გოეთე უწოდებდა "ბრმებს ღია თვალებით". მისი აზრით, ნამდვილი "ხედვა ფორმის მიცემაა". ეს რთული შემოქმედებითი პროცესია - სახეთა ფორმების შექმნა. ამისთვის ე.წ. "ხორციელი ხედვა" არ კმარა. აქ სხვა თვალებია საჭირო - გულის თვალები.
როცა საგნებისა და მოვლენების ნამდვილ ხედვაზე მიდგება საქმე, ილიაც ასკვნის: "ხორციელი ხედვა ამისთვის უღონოა". იგი ასეთ შემთხვევაში გულის თვალებზე ფიქრობს და მშვენიერ ქართულ კომპოზიტს - "გულისყურსაც" მოიმარჯვებს ხოლმე, თუნდაც იმ ბგერების მისაწვდომად, რომელნიც უფრო შორს მიდიან, ვიდრე საზღვარია ჩვენი სმენისა.
"ხორციელ ხედვაში" გულის თვალებს გრძნობები შეაქვს, კეთილს ქმნის და ბიძგს აძლევს ამაღლებულის წარმოსახვას, რომ "უსახოთა ნივთთა" ჭვრეტა, "უსახოსა სახისა" ხილვა ან "უნახის დანახვა" შეძლოს.
მაგრამ ამ "უნივთო ხედვისათვის' უკვე არა მარტო გულის. არამედ სულის თვალებიცაა საჭირო. რასაც გულის თვალები გრძნობენ და სულის თვალები წარმოიდგენენ, სახეთა ფორმებში გამოიხატება, რისთვისაც არა მარტო სულის ან გულის, არამედ გონების თვალიანობაცაა საჭირო... და მასთან ერთად - "გონიერებაც გულისა".”
― მიხეილ კვესელავა, ას ერგასის დღე წიგნი I